Кіріспе

4-ғасырдағы неоплатоник философ Максим Ефестік (; шамамен 310 – 372 ж.б.) неоплатоник философ болған. Ол бай отбасынан шыққандығы айтылады және Эдезий оны Юлиан императорына ұсынғаннан кейін, оған үлкен ықпал еткен. Максим императордың сиқыр мен теоургияға құштарлығын қолдап, сарайда жоғары лауазымға ие болды, бірақ оның жоғарыпарлы мінезі оған көптеген дұшпандар жасады. Юлианның өлімінен кейін ол қысқа мерзімге түрмеге қамалған, соңында Валенс оны өлімге кесті.

Өмір

Максимнің өмірі туралы ең толық мәліметтер Еунапийдің «Софистердің өмірі» еңбегінде келтірілген, бірақ оны Аммиан Марцеллин, император Юлиан және Либаний да еске алады. Христиан авторлары да оны талқылайды, бірақ өте теріс пікірде. Максим шамамен 4-ші ғасырдың басында дүниеге келген. Аммиан Марцеллин Эфесті Максимнің туған қаласы деп көрсетеді. Кейбір ғалымдар бұл тұжырымға күмән келтірсе де, оның Кіші Азияның батысынан шыққандығы сөзсіз. Оның ата-анасы бай болған. Максимнің Клавдиан есімді ағасы да философ болған. Тағы бір інісі, Нимфидиан, император Юлианның грек тіліндегі хаттар жөніндегі хатшысы (Magister epistolarum graecarum) қызметін атқарған. Аммоний Гермия Максимнің неоплатоник «Иерийдің» шәкірті болғанын хабарлайды. 335–350 жылдары Максим Пергамонда Аедесийден білім алған. Ол жерде Максим Хризантий, Миндский Евсевий және Прискиспен бірге оқыған. Көптеген неоплатониктер теоургияны (арнайы ритуалдық амалдар арқылы Құдаймен байланысуға тырысу) тәжірибелеген, және Максимнің философ Сосипатраға оның туыстарының бірі жасаған махаббат сиқырын сәтті жойғаны туралы куәлік бар. 350 жыл шамасында Максим Пергамнан Ефеске философия пәнінің оқытушысы болып жұмыс істеуге кеткен. Оның сабағына христиандар да қатысқан көрінеді: кейін Константинопольде Новоациандық епископ болған Сисиний есімді христиан Максимнан білім алған. 351 жылы болашақ император Юлиан Пергамонға келген, онда Евсевий оны Максимның сиқыр өнеріне араласпауға ескерткен. Бұл ескерту Юлианды одан да қызықтырған, ол 351 жылдың мамырынан 352 жылдың сәуір айына дейін Эфесте Максимнан тәлім алған. 355 жылы Юлиан цезарь болып тағайындалды және Максиммен байланысын сақтап қалды. 361 жылы, август ретінде Юлиан Прискис пен Максимді Константинопольге шақырған. Максим императордың шақыруын қабылдады, бірақ жағымсыз белгілер алғанын және құдайлардың қанағаттануын күштеп алуға болатынын түсіндірген. Екеуі де императордың жақын серіктері болды, оларды діни-философиялық кеңесшілер және пікірлесушілер ретінде пайдаланған. Еунапий Максим мен Прискистің саяси билігі болмағанын, бірақ Максимнің мақтанға бойын алғанын және ықпалды орнын жеке баю үшін пайдаланғанын жазады. 362 жылы жазда Максим Юлианмен бірге Антиохияға барды, ал 363 жылы 26 маусымда жарақаттан қайтыс болған Юлиан Максим мен Прискиспен соңғы философиялық әңгімелесуін өткізді. Максим император Юлианның қол астында императордың құрметіне ие болды, бірақ Юлианның өлімінен кейін оның жаулары оны қуғынға түсті. 364 жылдың көктемінде ол жаңа императорлар Валентиан I мен Валенттің ұзақ ауруына себепкер болды деп айыпталды. Бұл айыптама расталмады және тоқтатылды. Бірақ оның көптеген қарсыластары тыныш отырмады; 365/366 жылы ол қайтадан тұтқындалды және заңсыз байығаны айыпталды. Оған жоғары айыппұл салынды және оны төлеуге қажетті қаражат табу үшін «Азияға» (вероятно, туған жеріне) жіберді. Ол жеткілікті ақша жиная алмағандықтан, азап шекті. Еунапий Максимнің өзін-өзі өлтіргісі келгенін, өйткені ол ауырсынуды көтере алмайтынын, ал оның әйелі у сатып алғанын хабарлайды. Бірінші әйелі у ішкен, бірақ Максим одан кейін ішпеді. Кейін Азия проконсулы, ежелгі діннің жақтасы Клеархтың бұйрығымен Максим босатылды. Философтың тартып алынған мүлкінің көп бөлігі қайтарылып берілді және ол сабақ беруді жалғастырды, тіпті Константинопольге қайтуға батылдық танытты. 370 жылдар шамасында император Валенске бір топ адамның келесі император кім болатынын білу үшін оракулмен кеңескені туралы хабар жетті, оларға Валенс «жайсыз өліммен» өледі және оның орнын Теод әріптерімен басталатын адам басады деп айтылды. Валенс осы әріптермен басталатын есімдері бар адамдарды қырғынға ұшыратып, көпқұдайлық философтарды жалпы қудалады. Еунапийдің сөзіне қарағанда, оракулдың қастандығына жалған айып тағылған Максимді 372 жылы Азияның жаңа проконсулы Фест өлтірді.

Шығармалары

Суда Максимнің Perì katarchôn (Іскерліктер туралы) атты сақталған астрологиялық мәтіннің авторы екенін айтады. Ол сонымен қатар "Шешілмейтін қайшылықтар туралы", "Болжамдар туралы", "Сандар туралы" және Аристотельге түсініктемелер жазған. Басқа көздерден екі жоғалған түсініктеме туралы мәлімдемелер бар: біреуі "Категориялар" туралы, одан бір үзінді сақталған, екіншісі – Темистий жауап берген "Алдын ала талдаулар" туралы. Максим Евсевий, Ямблих және Порфириймен силогизмнің екінші және үшінші фигураларының толықтығын мойындаған.