Валерьян Борович: Польский режиссер және суретші

Кіріспе

Польша кинорежиссері (1923–2006)

Валериан Борович (21 қазан 1923 – 3 ақпан 2006) – киносыншылардың пікірінше, "поранограф болған гений" деп сипатталатын польшалық кинорежиссер. 1946 жылдан 1988 жылға дейін ол 40 фильм түсірді. Борович 1959 жылы Парижге көшті. Кинорежиссер ретінде ол негізінен Францияда жұмыс істеді.

Өмірбаян

Познань қаласына жақын орналасқан Квилч ауылында дүниеге келген Борович, Краковтағы Көркемсурет академиясында сурет салуды оқыды, сосын өзін сурет салу мен литографияға арнады. Оның ішінде киноға плакаттар жасаумен айналысып, 1953 жылы ұлттық жүлдеге ие болды. Оның алғашқы фильмдері – сюрреалистік анимациялар, олардың кейбіреулері бірнеше секундтық болатын, соның ішінде бірнеше комедиялық әліпбилер бар еді. Оның ең танымал ерте туындылары – «Бір кезде» (Był sobie raz, 1957) және «Үй» (Dom, 1958, Ян Леницамен бірге). 1959 жылы Борович Францияға көшіп, Парижге қоныс аударды. Ол Крис Маркермен «Астронавттар» фильмі жөнінде жұмыс істеді. Осы кезеңдегі маңызды туындыларының бірі – «Ренессанс» (1964) тоқтаулы анимациялық фильмі, онда түрлі қиратылған заттар (намаз кітабы, ойыншық және т.б.) кері бағытта қозғалып, қайта құрастырылады, бірақ соңғы зат (бомба) толыққанда қайтадан қиратылады. 1967 жылы ол өзінің алғашқы анимациялық көркем фильмін – «Мырза және ханым Кабалдың театры: ересектерге арналған фильм» (Théâtre de Monsieur & Madame Kabal: un film dessiné pour les adultes) түсірді. Борович «Goto, махаббат аралы» (Goto, l'île d'amour, 1968) және «Бланш» (Blanche, 1971) фильмдерімен көркем фильмдерге көшті. Екі фильмде де қызғанышпен толған күйеулердің бұзып жіберген заңсыз махаббаты туралы айтылады, және екеуінің де басты рөлдерін Боровичтің өзінің әйелі Лигия Бранице ойнады. Осы кезеңдегі ең бағалы фильмдерінің бірі – «Күнә тарихы» (Dzieje grzechu, 1975), ол «Алтын пальма» бәйгесіне ұсынылған, Стефан Жеромскийдің поляк әдебиетінің классикалық туындысының бейімделуі. 1966 жылы түсірген «Розали» (Ги де Мопассанның бейімделуі және күміс аюдың жеңімпазы) сияқты «Күнә тарихы» да азғыру мен нәресте өлтіру тақырыптарын сәтті көрсетті. «Immoral Tales» (Contes immoraux, 1973) және оның кейінгі туындылары, соның ішінде «Кеңсе ішінде» (Interno di un convento, 1977) (Стендальдің «Римдегі серуендерінен» шабыттанған) және «Махаббат рәсімдері» (Cérémonie d'amour, 1988) көптеген пікір тудырды, кейбіреулер оларды бірегей сюрреалистік көзқарасы үшін мақтап, ал енді біреулер мазмұнсыз порнография деп сынады. «La Bête» (Жануар, 1975) (Проспер Мериме романы «Локис» негізінде, бастапқыда 1972 жылы жеке фильм ретінде жоспарланған, бірақ 1973 жылы «Immoral Tales» жинағының бесінші бөлімі ретінде қайта қарастырылған) көптеген адамдар «Күнә тарихынан» кейін режиссер мансабының төмендеуі деп санайды, Францияны қоспағанда, онда оны Адо Киру сияқты белгілі сыншылар жоғары бағалады. 1980 жылы түсірген «Люлу» фильмі Франк Ведекиндтің осы аттас кейіпкеріне негізделген. 1981 жылы ол «Доктор Джекилл және әйелдер» (Docteur Jekyll et les femmes) фильмін түсірді, бұл Джекилл мен Хайд оқиғасының нұсқасы, онда Удо Кир мен Патрик Маги басты рөлдерді ойнады және Джекиллдің түрленуі викториялық моральға қарсы күшті бүлік ретінде бейнеленді. 1988 жылы Ким Ньюман өзінің «Кошмар фильмдері» кітабында бұл фильмді «қараңғы, адамды жек көретін және қызықты түрде қорлаушы» деп сипаттады. 1984 жылы ол «Infernal Scherzo» атты қысқаметражды анимациялық фильммен қайтадан анимацияға оралды. 1987 жылы ол «Emmanuelle» сериясының «Emmanuelle 5» бөлімін түсірді, ол сондай-ақ хардкорлық видео нұсқасында да шығарылды. Ол жобаға наразы болды, себебі басты рөлді Моник Габриэльге беру туралы дау туды. 1988 және 1990 жылдары ол M6 телеарнасындағы «Série rose: Les Chefs d'œuvre de la littérature érotique» сериясының төрт эпизодын түсірді. Боровичтің көптеген фильмдері тарихи оқиғаларды пайдаланады, соның ішінде «Махаббат өнері» (Ars Amandi: l'arte di amare, 1983), Овидий заманында (және ақынды кейіпкер ретінде көрсетеді); «Бланш», орта ғасырларда; және «Immoral Tales» жинағының төрт эпизодының үшеуі, тиісінше, тоғызыншы ғасырда, он алтыншы ғасырда және Борджия папалығында. Оның бірқатар фильмдері («Immoral Tales» жинағындағы «La Marée» (Толқын), 1976 жылғы «La Marge» (Көше қызы), «Immoral Women» (Les Héroïnes du mal: Margherita, Marceline, Marie) жинағындағы Марселин эпизоды (1979) және «Cérémonie d'amour») Андре Пьер де Мандиаргестің әңгімелеріне негізделген. Бұл ынтымақтастықтың ерекше туындысы – 1973 жылғы «Une collection particulière», Боровичтің порнографиялық заттар жинағының бейнесі, Мандиаргес баяндауды жазып (және оқып) берді. Борович екі кітаптың авторы: «Шайтан анатомиясы» (Anatomia diabła, 1992) және «Менің поляк жылдарым» (Moje polskie lata, 2002). Ол 2006 жылы Парижде 82 жасында жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды.

Born in Kwilcz near Poznań, Borowczyk studied painting at the Academy of Fine Arts in Kraków, then devoted himself to painting and lithography, including the creation of posters for the cinema, which earned him a national prize in 1953. His early films were surreal animations, some only a few seconds long, including several comic abecedaria. His most acclaimed early films were Był sobie raz (Time Upon a Once) (1957) and Dom (House) (1958, with Jan Lenica). In 1959, Borowczyk immigrated to France and settled in Paris. He worked with Chris Marker for Les Astronautes. Major works of this period include the stop motion film Renaissance (1964), which uses reverse motion to depict various destroyed objects (a prayer book, a stuffed toy, etc.) re assembling themselves, only to be destroyed again when the last object (a bomb) is complete. In 1967, he directed his first animated feature film, Théâtre de Monsieur & Madame Kabal: un film dessiné pour les adultes (Mr. and Mrs. Kabal's Theatre). Borowczyk moved into live action feature film with Goto, l'île d'amour (Goto, Isle of Love) (1968) and Blanche (1971), both tales of illicit love thwarted by jealous husbands, and both starring his own wife, Ligia Branice. One of his most appreciated films of this period, Dzieje grzechu (A Story of Sin) (1975), which was nominated for Palme d'or, is an adaptation of a Polish literary classic by Stefan Żeromski. Like his 1966 short film Rosalie (a Guy de Maupassant adaptation and a Silver Bear winner), Dzieje grzechu had successfully rendered the themes of seduction and infanticide. Contes immoraux (Immoral Tales) (1973) and his later work, including Interno di un convento (Behind Convent Walls) (1977) (inspired by Promenades dans Rome of Stendhal) and Cérémonie d'amour (Rites of Love) (1988) have been controversial, lauded by some for their unique surrealist vision and derided by others as contentless pornography. [[La Bête (film) (The Beast, 1975) (based on the novel Lokis by Prosper Mérimée and originally conceived in 1972 as a film on its own, but then in 1973 as the fifth story in Contes immoraux) was seen by many as a decline in the director's career after Dzieje grzechu, except in France, where it was hailed by prominent critics such as Ado Kyrou. His 1980 film lt=Lulu was based on the eponymous character created by Frank Wedekind. In 1981, he made Docteur Jekyll et les femmes (Blood of Dr Jekyll), a version of the Jekyll and Hyde story starring Udo Kier and Patrick Magee and depicting Jekyll's transformation as a violent rebellion against Victorian morality. In his 1988 book Nightmare Movies, Kim Newman described the film as "dark, misanthropic and interestingly offensive". He made a brief return to animation with his 1984 short film Scherzo infernal. In 1987, he directed Emmanuelle 5, an installment of the Emmanuelle series, that was also released in a hardcore video only version. He was unhappy with the project due to a dispute concerning the casting of lead actress Monique Gabrielle. In 1988 and 1990, he directed four episodes for the series Série rose: Les Chefs d'œuvre de la littérature érotique on M6. Many of Borowczyk's films use historical settings, including Ars Amandi: l'arte di amare (The Art of Love) (1983), set in the time of Ovid (and featuring the poet as a character); Blanche, set during the Middle Ages; and three of the four episodes in Contes immoraux, set respectively in the nineteenth century, the sixteenth century, and the Borgia papacy. A number of his films (such as the "tale" La Marée (The Tide) in Contes immoraux, the 1976 La Marge (The Streetwalker), the episode Marceline in Les Héroïnes du mal: Margherita, Marceline, Marie (Immoral Women) (1979), and Cérémonie d'amour) were based on stories by André Pieyre de Mandiargues. A less usual product of this cooperation was Une collection particulière of 1973, a representation of Borowczyk's collection of pornographic items, with Mandiargues having written (and read) the narration. Borowczyk was the author of two books; Anatomia diabła (Anatomy of Devil) (1992) and Moje polskie lata (My Polish Years) (2002). He died of heart failure in Paris in 2006, aged 82.

Мұра

Нацистік концлагерьлердің қорқыныштарын экспрессионистік тұрғыдан бейнелейтін «Jeux des anges» (1964, сондай-ақ «Перуделер ойыны») фильмін Терри Гиллиам барлық уақыттағы ең жақсы анимациялық фильмдердің ондығына қосты.