Кіріспе

Густав Фрейтагтың романы, 1924 жылғы фильм

"Дебет және несие" (Soll und Haben, 1855) – Густав Фрейтагтың алты томдық романы. Ол 19 ғасырдағы неміс тіліндегі ең танымал және көп оқылатын романдардың бірі болды. 1857 жылы Джорджиана Малкольм (туған Харкорт) оны ағылшын тіліне аударған. Роман Пруссиялық Польшадағы неміс отарлауына қарсы поляктардың көтерілісін суреттейді, онда неміс қоныс аударушылары этникалық славяндық поляк тұрғындарын ығыстырып жатыр деп есептеледі. Фрейтаг бұл ығысуды толық қолдайды, поляктарға қарсы ынталы сезімдерді және неміс нәсілдік басымдығын жақтайды, былай дейді: "[Немістер] мен славян тайпалары арасында ежелден бері соғыс болып келеді, және [немістер] мәдениет, өнеркәсіп және кредит [олардың] жағында екендігімен мақтанады. [Олардың] төңірегіндегі поляк жер иелері кім болса да – олардың арасында бай және зиялы адамдар көп – олар жұмсай алатын әрбір доллар тікелей немесе жанама түрде неміс зиялылығының арқасында табыс етілген. Олардың малдары [неміс] тұқымдарымен жақсартылған, ал олар өз спирттік бөшкелерін толтыратын машиналарын орнатады". Роман, Zeitroman немесе "әлеуметтік роман" ретінде, 19 ғасырдағы неміс қоғамының кең ауқымындағы өзара әрекеттесуді зерттейді. Көрсетілген топтар – саудагерлік немесе буржуазиялық топ, аристократия және еврейлер: буржуазиялық Шрётер отбасы Фрейтагтың тәртіпке, адалдыққа және мықты моральдық қағидаларға бағытталған идеалды буржуазиялық типті бейнелейді. Ротсаттель отбасы – өзгеретін қоғамда өздерінің жеңілдіктерін сақтап қалуға тырысатын ескі аристократияның өкілі. Олардың қаржылық құлдыраудан сақтану үшін күресі осы динамиканы көрсетеді. Эренталь еврей отбасы – ақша берушілер мен алыпсатарлар. Вейтель Ицциг – отбасының қылмыстық қызметкері. 1977 жылы Райнер Вернер Фассбиндер романды фильмге түсіруге жақын болды, бірақ оның антисемиттік мазмұны туралы пікірталас туғаннан кейін жобадан бас тартылды.

Сюжет

Әкесінің қайтысынан кейін жас Антон Вольфарт Бреслау қаласындағы саудагер Т.О. Шрётердің кеңсесінде шәкірттікке түседі. Антон адал және еңбекқорлықпен жұмыс істеп, тез жетістікке жетеді, лайықты буржуазиялық тұрмысқа қол жеткізеді. Ол Шрётер отбасымен де, Ротсаттельдер әулетімен де әртүрлі тәжірибелер жинақтайды. Кейіннен ол Ротсаттель отбасының мүлкін сатуға қатысады, бұл ақсүйектердің құлдырауының және жаңадан пайда болған капиталистік күштермен қақтығысының айқын символы болып табылады. Антон тағы екі жас жігітпен – туған қаласы Остравада таныс болған еврей Вейтель Иццигпен және Шрётер фирмасындағы әріптесі, жас дворян герр фон Финкпен үнемі араласады.

Интерпретация

Антон Вулфарт – жаңадан көзге шығып келе жатқан батыр. Оның көптеген өмірілік тәжірибелерінің нәтижесінде ол еңбекқор және адал дүниетанымын қалыптастырады.