Кіріспе
Қажар әулетінің ирандық ханзадасы Мұхаммед Әли Мирза Доулатшах (محمدعلیمیرزا دولتشاه; 5 қаңтар 1789, Нава қаласында – 22 қараша 1821, Тақ е Гарада) – Қажар әулетінің белгілі ирандық ханзадасы. Ол сондай-ақ Парсы Даулатташахи әулетінің бабасы. Ол Иранның солтүстігіндегі Каспий теңізі маңындағы Мазандаран провинциясының Нава қаласында дүниеге келген. Ол Персияның екінші қажар патшасы Фатх Али Шах пен Цикарашвили әулетінен шыққан грузин қызы Зиба Чехр Ханымның тұңғыш ұлы болды. Ол Аббас Мирзадан жеті ай үлкен ағасы болды. Доулатшах 9 жасында Фарс, 11 жасында Қазвин мен Гилан, 16 жасында Хузестан және Лорестан, 19 жасында Керманшахтың әкімі болды. Ресей және Парсының басты қарсыласы Осман империясымен болған шайқастарда ол Бағдад пен Басрада Османдықтарды жеңіп, Ереван мен Тбилисиде ресейліктерді талқандады. Доулатшах Керманшах қаласын дамытып, жақсартты және кейін Малайер деп аталған Доулат Абад қаласын құрды. Доулатшахтың 10 ұлы болған. Оның ұрпақтары әлемнің әртүрлі елдерінде тұрады және دولتشاهی тегін алып жүреді, ол ағылшын тілінде Dowlatshahi, француз тілінде Doulatchahi, ал поляк тілінде Doulatszahi деп аударылады.
Mohammad Ali Mirza Dowlatshah (محمدعلیمیرزا دولتشاه; 5 January 1789, in Nava – 22 November 1821, in Taq e Gara) was a famous Iranian Prince of the Qajar dynasty. He is also the progenitor of the Dowlatshahi Family of Persia. He was born at Nava, in Mazandaran, a Caspian province in the north of Iran. He was the first son of Fath Ali Shah, the second Qajar king of Persia, and Ziba Chehr Khanoum, a Georgian girl of the Tsikarashvili family. He was also the elder brother (by seven months) of Abbas Mirza. Dowlatshah was the governor of Fars at age 9, Qazvin and Gilan at age 11, Khuzestan and Lorestan at age 16, and Kermanshah at age 19. In the battles with Russia and Persia's archrival, the Ottoman Empire, he defeated the Ottomans in Baghdad and Basra, and crushed the Russians in Yerevan and Tbilisi. Dowlatshah developed and improved the city of Kermanshah and established the city of Dowlat Abad which was renamed Malayer. Dowlatshah had 10 sons. His descendants live in various countries around the world and carry the surname: in دولتشاهی, which is rendered as Dowlatshahi in English and Doulatchahi in French and Doulatszahi in Polish etc.
Ерте өмір
Доулатшах 1789 жылдың 5 қаңтарында Мазандаранның Нава ауылында дүниеге келді. Ол Иранның екінші қажар шахы (патшасы) Фатх Али шаһ қажардың үлкен ұлы және қажар тайпасының Қованулу тармағының бір бөлігі болды. Оның анасы – Грузияның Цикара Чвили әулетінен шыққан құл Зиба чехр Ханым. Ең үлкен ұлы болғанына қарамастан, Доулатшах мұрагерлік құқығынан шеттетілді, себебі қажар тайпасының заңы бойынша тайпа басшысы (сондай-ақ, мұрагер ханзада) қажар тегінен болуы керек еді. Оның орнына, мұрагерлік оның жеті айлық інісі Аббас Мирзаға берілуі жоспарланды, өйткені оның анасы қажарлардың Даванлу кланына жатқан еді. Бұл шешімді Қуанлы мен Даванлуны біріктіруді көздеген Фатх Али шаһтың ағасы Аға Мұхаммед хан Қажар қабылдады. Аға Мұхаммед хан да Аббас Мирзаны таңдағанда екі ханзаданың мінез-құлқын ескерген сияқты. Бұл екі ханзаданың мінезі, көзқарасы және дене бітімі мүлдем өзгеше болды. Аббас Мирза Доулатшахтың мықты денесі, батыл және қорқынышсыз мінезі, әдепсіздігімен салыстырғанда әлсіз, ұялшақ және кішіпейіл болды. Сондықтан Доулатшах өскен кезде олардың төбелестерінде үнемі басымдыққа ие болды. Аға Мұхаммед ханның Доулатшахқа деген әуесқорлығы осы ерекше қасиеттері мен мінездерінің ұқсастығынан туды. Аға Мұхаммед хан екеуімен де көп уақыт өткізіп, өзінің тәжірибесімен бөлісті. Бірақ бірнеше сынақтардан кейін Доулатшахтың ашулы, жауырыққан және батыл мінезін байқағаннан соң, оның күш-жігерінің нәтежесіз екенін түсінді. Осылайша, Аға Мұхаммед хан назарын Аббас Мирзаға көбірек аударуға шешім қабылдады. Фатх Али шаһ Доулатшахты екі Ирактың (Иранның батыс аймақтарына берілген атау) шекарасын басқаруға және қорғауға тағайындады, сондай-ақ Хузестан провинциясын оның билігіне қосты. Шындығында, Доулатшахтың кезінде Керманшах Осман империясына қарсы маңызды бекініске айналды. Доулатшах 1821 жылы Осман Ирағына соңғы және бастапқыда өте сәтті шабуыл жасады. Парсы мемлекеті 1801 жылдан бастап саудиялық уахабилердің шабуылдарынан Ирактың шиит халқын қорғай алмаған Осман үкіметіне наразылық білдірді. Шабуылдарда қаза тапқан шииттердің көп бөлігі ирандықтар болды, олардың кейбіреулері Парсы елінің билік құрған Қажар әулетімен тығыз байланыста болды. Оның әскерлері Шахразур мен Киркукты тез басып алды және Бағдадты қоршауға алды. Оның қабілеттері мен амбициялары кіші інісінің қабілеттерімен және амбицияларымен үйлеседі. Ол көрнекті әскери қолбасшы, сонымен қатар өнер, поэзия және философияны қолдаушы болды. "Доулатшах", "Доулатшахи" және оларға ұқсас "Долатшахи" сияқты тегінің атаулары осы атадан бастау алады. Доулатшах Керманшах халқының (парсылар, күрдтер, лорлар және лакстар) арасында үлкен құрметке ие болды, әсіресе оның Даулатшах мешітін (مسجد دولتشاه) салғандықтан. Оның мешіті Керманшахтың Жаваншир алаңында орналасқан және 1820-1822 жылдары салынған. Соңғы жылдары мешіт жөндеуден өтті. Ол жеке намаз оқитын бөлмелерден және ауладан тұрады.
Керманшахтың әкімі
Керманшах қаласы провинцияның орталығында орналасқан және қоңыржай климатқа ие. Бұл Иранның ежелгі қалаларының бірі және оны Пшдади әулетінің мифтік билеушісі Тахморес Дивбанд салған делінеді. Кейбіреулер оның құрылысын Бахрам Сасанидке жатқызады. Қобад I және Ануширван Сасанидтер билік еткен кезде Керманшах өзінің даңқының шыңына жетті. Бірақ араб шапқыншылығынан ауыр зардап шекті. Ауған шапқыншылығы және Эсфаханның құлауымен бірге, Керманшах Осман империясының шабуылынан қирады. Бірақ 11-шы ғасырдың басынан бастап дамуы жандана түсті. Зангене тайпасының күдікті шабуылына жол бермеу және Осман империясына жақын орналасқандықтан, Сафавид билеушісі осы қалаға ерекше мән берді. Бірақ Зандиех кезеңінде көтерілістер күшейді, ал Каджар дәуірінде Осман шапқыншылығы азайды. Мұхаммед Әли Мирза 1221 жылы Осман агрессиясын тоқтату үшін Керманшахта орналасты, сондай-ақ Хузестан да оның билігіне бағынды. Мұхаммед Әли Мирзаның Тақ е Бостандағы жазуы – тарихи ескерткіш ретінде сақталған. Ол 1855 жылы Кербала және Нажафтағы шиит қасиетті орындарына саяхаттау үшін Ханакинге барғанда, Алуанд өзеніндегі танымал Алуанд көпірін салды. Бірақ сол жылы Ханакинге ауыр су тасқыны келді, сондықтан ол Ханакинде көпір салуға кеткен қосымша шығындармен қатар, саяхатқа арналған қаражатын да жұмсауға бейімделді. Ол Исфаханнан Ханакинге бірнеше сәулетшілерді әкелді және көпір Керманшахтан әкелінген жаңғақ ағашынан салынды. Көпір 1860 жылы аяқталды.
Түрік-парсы соғысы (18201823)
Мұрагер ханзада Аббас Мирзаның үкіметі Мұхаммед Әли Мирза Доулатшах басшылығымен Осман Түркиясына шабуыл жасады. Соғысқа себеп Парсыдағы Әзербайжан көтерілісшілеріне Түркияның көмек көрсетуі болды. Көтерілісшілер Парсыдан қашып, Осман империясында пана тапқан еді. Соғыс Ван көлі аймағында Парсының Түркияға басып кіруімен және Бағдадтың Осман пашасының (Ирак Осман империясының құрамында болған) қарсы шабуылымен басталды, ол Батыс Парсыға шабуыл жасады. Бұл шабуылдаушы күш шекарадан кері қайтарылды, бірақ Доулатшахтың жаңадан модернизацияланған 30 мыңдық әскері 1821 жылы Ван көліне жақын Ерзурум шайқасында 50 мың Осман түрігін жеңіп шықты. 1823 жылы жасалған бейбіт келісім соғысты аяқтады, бірақ екі елдің өзара шекарасы өзгеріссіз қалды.
Өлім және жерлеу
Бағдадты қоршағаннан кейін Керманшахқа қайтып бара жатқанда Мохаммад Әли Мирза Доулатшах Тақ-е Гарада холераға шалдығып, сол жерде қайтыс болды. Ол Кербелада Имам Хусейн мазарында жерленген.
Ұрпағы
Мұхаммед Әли Мирза Даулатшахтың 12 қызы және 10 ұлы болған.