Франциядағы ЮНЕСКО мұрасы: Корольдік тұз жұмысы

Кіріспе

Францияның ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралық орны – Салин Руаяль (Royal Saltworks) – Францияның шығысындағы Дубс департаментіндегі Арк-э-Сенан қаласындағы тарихи ғимарат. Ол Шо орманының жанында және Безансон қаласының оңтүстік-батысына қарай 29,2 шақырым қашықтықта орналасқан. Архитекторы – Клод Николас Леду (1736–1806), сол кездегі белгілі париждік сәулетші. Бұл жұмыс ерте Ағарту дәуірінің маңызды мысалы болып табылады, онда сәулетші өзінің жобасын рационалды геометрияға және жоба бөліктері арасындағы иерархиялық қатынасқа сәйкес ғимараттарды орналастыруға мүмкіндік беретін философияға негіздеді. Клод Николас Леду институты мұраны сақтау және ескерткіш ретінде басқару міндетін өз мойнына алды. 1982 жылы ЮНЕСКО «Салин Руаяль» мен жақын маңдағы Салин-ле-Бендегі ескі тұз фабрикасын, олардың көрнекті архитектурасы мен ашық ыдыстарда тұз өндіру тарихына куәлік етуі үшін Әлемдік мұра тізіміне қосты. Корольдік тұз фабрикасы – коммерциялық мақсатта пайдаланылған осы ауқымдағы алғашқы сәулеттік кешен. Алайда, қала құрылысын бастамаған. Тұз фабрикасының ғимараттарының диаметрі мен жартылай шеңбері ғана аяқталды. Екінші жобада кіреберіс ғимараты жарты шеңбердің ортасында орналасқан, оның бір жағында күзет бөлмелері, екінші жағында түрме және ұстахана бар. Жарты шеңбердегі басқа ғимараттарда, кіреберіске қарап тұрғанда сол жақта ағаш ұсталары мен жұмысшыларға арналған бөлмелер, ал оң жақта маршалдар мен шеберлер орналасқан. Дөңгелектің ортасында директордың үйі орналасқан, оның үстінде бельведер салынған. Монументалды баспалдақ 1918 жылы найзағай соққаннан кейін өртеніп кеткен шіркеуге алып келіп тоқтады. Директордың үйінің екі жағында тұз фабрикасы орналасқан. Бұл екі ғимараттың ұзындығы 80 метр, ені 28 метр, биіктігі 20 метр. Оларда кептіру пештері, жылыту қазандықтары, «Саль де Босс» және тұз қоймалары бар. Диаметр мен жарты шеңбердің қиылысқан жерлерінде фабрика кеңселері орналасқан. Директордың үйінің артында директордың жылқыларын ұстауға арналған әдемі, кішкентай қоралар бар. Тұз өндірісіне мемлекеттік монополияның қолдауы осы ғимараттың неліктен соншалықты сәнді болуын түсіндіреді. Габель өте жағымсыз болды және француз революциясына әкелген наразылықтардың бірі болды. Революцияның өзі идеалды қала құрылысын тоқтатып тастады.

UNESCO World Heritage Site in France

The Saline Royale (Royal Saltworks) is a historical building at Arc et Senans in the department of Doubs, eastern France. It is next to the Forest of Chaux and 29.2 kilometres (18.1 miles) to the southwest of Besançon. The architect was Claude Nicolas Ledoux (1736–1806), a prominent Parisian architect of the time. The work is an important example of an early Enlightenment project in which the architect based his design on a philosophy that favored arranging buildings according to a rational geometry and a hierarchical relation between the parts of the project. The Institut Claude Nicolas Ledoux has taken on the task of conservator and is managing the site as a monument. In 1982, UNESCO added the "Salines Royales" to its list of World Heritage Sites, along with the older saltworks at nearby Salins les Bains, for their outstanding architecture and testimony to the history of open pan salt making. The Royal Saltworks is the first architectural complex of this scale to be used for commercial purposes. The city was never started, however. All that was completed was the diameter and a semicircle of buildings of the saltworks. In the second design, the entrance building sits at the midpoint of the semicircle and contains on one side guardrooms and on the other a prison and a forge. Other buildings on the semicircle include on the left, as one faces the entrance, quarters for carpenters and laborers, and on the right, marshals and coopers. At the center of the circle is the house of the Director, which has a belvedere on top. A monumental staircase led to a chapel that was destroyed by fire in 1918, following a lightning strike. On either side of the Director's house are the saltworks themselves. These two buildings are 80 meters long, 28 meters wide, and 20 meters high. They contain the drying ovens, the heating pots, the "Sales des Bosses", and the salt stores. At each intersection of the diameter and the semicircle sit buildings that housed the works' clerks. Behind the Director's house there is an elegant, small stables for the Director's horses. The support of salt works by a state monopoly probably explains why this building is so grand. The gabelle was very unpopular and was one of the complaints that led to the French Revolution. The Revolution itself probably curtailed the building of the ideal city.

Тұз өндіруді тоқтату

Тұз өндірісі ең жақсы кезеңінде жылына 40 000 квинтал тұз өндірді, оның барлығы Швейцарияға экспортталды. 1895 жылы Арк және Сенанс тұрғындары жақын жердегі құдықтардың ластануына наразылық білдіріп, сотқа шағымданғаннан кейін өндіріс тоқтатылды. Сонымен қатар, тұз фабрикасы теміржолмен тасымалданатын теңіз тұзының бәсекесіне тап болды. Жоғарыда айтылғандай, 1918 жылы шатырды найзағай шағып қиратты. 1926 жылдың сәуір айында кейбір ғимараттарды жарып, көптеген ағаштар кесілді. Дегенмен, 1926 жылдың 30 қарашасында, 1923 жылы басталған сараптамадан кейін, Ескерткіштер жөніндегі комиссия орталық павильон мен кіреберісті тарихи ескерткіштер деп жариялады. Arc et Senans жерінің иесі болып табылатын Шығыс тұз фабрикасы қоғамы бұл шешімге наразы болды. 1927 жылдың 10 маусымында Ду департаменті тұз фабрикасын сатып алып, 1930 жылы қалпына келтіру жұмыстарын бастады. 1938 жылы осы жерде испан республикалық бежендері үшін лагерь құрылды. 1939 жылдың қазан айында Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, француз әскері аулаға зениттік батарея орнатты. Сондай-ақ, инженерлер тобы кейбір ғимараттарды басып алды. Бірақ 1940 жылдың 20 ақпанында тұз фабрикасы мен оны қоршаған қабырға тарихи ескерткіштер ретінде ресми түрде жарияланды. 1940 жылдың маусым айында неміс әскері орналасты. 1941 жылдың мамырынан 1943 жылдың қыркүйегіне дейін француз билігі аймақтағы цығандар мен тұрақты мекенжайы жоқ адамдарды ұстау үшін интернациялық лагерь құрды (Centre de Rassemblement des tziganes et nomades). Соғыстан кейін аймақтағы суретшілер, журналистер және жазушылар билікті осы орынды қорғауға шақыру үшін кең ауқымды қоғамдық науқан ұйымдастырды. Тұз фабрикасы Пьер Касттың 1961 жылғы «Сүйіспеншілік маусымы» (La Morte Saison des amours) фильмінде маңызды орын болды. 1965 жылы Марсель Блуваль режиссер үйін Мольердің «Дон Жуан» телеспектакліндегі Командирдің қабірі үшін пайдаланды. 1973 жылдан бері патшалық тұз фабрикасы және Клод Николас Леду институты Еуропалық мәдени орталықтар желісінің мүшелері болып табылады. 1982 жылы ЮНЕСКО тұз фабрикасын Әлемдік мұра ретінде тізімге енгізді.

The salt works produced 40,000 quintals of salt per year at its peak, all of which was exported to Switzerland. All production ceased in 1895 following a lawsuit that the inhabitants of Arc and Senans initiated, protesting the pollution of nearby wells. At the same time, the salt works was having difficulty in the face of competition from sea salt brought by rail. As mentioned above, a lightning bolt in 1918 destroyed the chapel. In April 1926, some of the buildings were dynamited, and many of the trees on the site were cut down. Still, on November 30, 1926, after a review that began in 1923, the Commission for Monuments declared the central pavilion and the entryway historical monuments. The Society for the Eastern Saltworks, still the owner of the Arc et Senans site, was not pleased with the decision. On 10 June 1927 the department of Doubs acquired the salt works and commenced restoration work in 1930. During 1938, the site housed a camp for Spanish Republican refugees. Then, during October 1939, at the outbreak of World War II, the French military installed an anti aircraft battery in the courtyard area. Also, a unit of engineers occupied some of the buildings. Still, February 20, 1940, saw the publication of the official announcement of the classification of the salt works and its surrounding wall as historical monuments. In June 1940, German troops took up residence. From May 1941 to September 1943, the French authorities established an internment camp to hold the area's gypsies and others with no fixed address (Centre de Rassemblement des tziganes et nomades). After the war, there was an extensive public campaign by artists, journalists and writers from the region to encourage the authorities to protect the site. The Saltworks were a primary location in the 1961 film by Pierre Kast La Morte Saison des amours AKA The Season for Love. In 1965, Marcel Bluwal used the director's house for the tomb of the Commander in his television adaptation of Molière's Dom Juan. Since 1973, the royal salt works and the Institut Claude Nicolas Ledoux have been members of the European network of cultural sites. Then in 1982, UNESCO listed the salt works as a World Heritage Site.

Жаңа мыңжылдықта

2009 жылдың 29 маусымынан бастап Салинс-ле-Бэйнс тұз өндіріс орны Арк-э-Сенанс тізіміне ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне қосылды. Соңғы жылдары ол бірнеше мәдени шаралар мен көрмелерге ұйымдастырушы болып келді.