Кіріспе
Ежелгі кельт халқының діні – Еуропаның ежелгі кельт халықтарының діні болған, көбінесе кельт дінсіздігі деп аталатын ежелгі кельт діні. Олардың сенімдері туралы түпкілікті жазбалар жоқ болғандықтан, олардың діні туралы мәліметтер археологиялық зерттеулерден, грек-римдік дереккөздерден (кейбіреулері жауластық көзқараспен және, мүмкін, толық ақпаратсыз) және ерте христиандық кезеңнің әдебиеттерінен алынған. Кельт дінсіздігі – Темір ғасыры Еуропасының көпқұдайлы үнді-еуропалық діндерінің ішіндегі бірі болды. Нақты табынылған құдайлар аймаққа және уақытқа қарай өзгергенмен, құдайлардың арасында кең ортақтықтар және кельт халықтары арасында "негізгі діни біртектілік" болды. Көп табынылған кельт құдайлары: Лугас, Тутатис, Таранис, Цернуннос, Эпона, Мапонос, Беленос, Огмиос және Сукеллос. Үштік – жиі кездесетін тақырып, көптеген құдайлар үштік нысанда бейнеленген, мысалы, Үш ана. Друидтер кельт дінінің жұбалары болды, бірақ олар туралы нақты мәліметтер аз. Грек-римдік авторлар келттердің қасиетті тоғайларда және "неметондар" деп аталатын басқа да табиғи қасиетті орындарда рәсімдер өткізгенін, ал кейбір кельт халықтары храмдар немесе діни қоршаулар салғанын айтқан.
Ancient Celtic religion, commonly known as Celtic paganism, was the religion of the ancient Celtic peoples of Europe. Because there are no extant native records of their beliefs, evidence about their religion is gleaned from archaeology, Greco Roman accounts (some of them hostile and probably not well informed), and literature from the early Christian period. Celtic paganism was one of a larger group of polytheistic Indo European religions of Iron Age Europe. While the specific deities worshipped varied by region and over time, underlying this were broad similarities in both deities and "a basic religious homogeneity" among the Celtic peoples. Widely worshipped Celtic gods include: Lugus, Toutatis, Taranis, Cernunnos, Epona, Maponos, Belenos, Ogmios, and Sucellos. Triplicity is a common theme, with a number of deities seen as threefold, for example the Three Mothers. The druids were the priests of Celtic religion, but little is definitively known about them. Greco Roman writers said the Celts held ceremonies in sacred groves and other natural shrines, called nemetons, while some Celtic peoples also built temples or ritual enclosures.
Мұра
Рим империясы Галлияны (б.з.д. 58–51 жылдары) және оңтүстік Британияны (б.з. 43 жылы) жаулап алғаннан кейін, кельт діні римдік ықпалына түсті, нәтижесінде Лен Марс, Аполлон Граннус және Телесфор сияқты құдайлары бар синкретикалық галло-рим діні пайда болды. Галлиялықтар үшінші ғасырдан бастап христиан дінін қабылдай бастады. Британиядағы Рим үкіметі аяқталғаннан кейін (шамамен 410 ж.), Кельт діні Англия аталған аймақтың көп бөлігінде англосаксон дінімен ығыстырыла бастады. Ұлыбритания мен Ирландиядағы кельт халқы бесінші ғасырдан бастап христиан дініне біртіндеп көшті. Дегенмен, кельт діні көптеген кельт елдерінде із қалдырып, мифологияға әсер етті және 20 ғасырда келт неопаганизмі деп аталатын жаңа діни қозғалыстың негізі болды. Ортағасырлық ирланд мифологиясындағы кейбір кейіпкерлер бұрынғы құдайлардың нұсқалары деп саналады. Миранда Олдхаус Гриннің сөзінше, келттер сонымен қатар анимистер болған, олар табиғаттың кез келген бөлігінде рух бар деп сенген. Сондықтан олардың дінін зерттеуге ерте христиандық кезеңнің әдебиеттері, ежелгі грек және рим ғалымдарының пікірлері, сондай-ақ археологиялық дәлелдер ғана көмектеседі. Археолог Барри Кунлифф кельт дінінің көздерін «өнімді хаос» деп сипаттады, бұл терминді ирланд ғалымы Проинсиас МакКанадан алған. Кунлифф «кельт діні туралы кельт өмірінің басқа аспектілеріне қарағанда көбірек және алуан түрлі мәліметтер бар екенін» атап өтті. Бірақ оларды жүйелі түрде жинақтау қиын, себебі бұл оның күрделі егжей-тегжейлі мәліметтерін тым оңайлатып тастауға әкелуі мүмкін.
Археологиялық көздер
Археологиялық деректер әдеби көздерге тән қатенділіктерден мүлдем бос. Дегенмен, осы деректерді түсіндіруге 21 ғасырдың көзқарасының ықпалы тиюі мүмкін. Римдіктер басып алғанға дейінгі монументалды тас мүсіндер өте сирек кездеседі, және оларда құдайлар бейнеленгеніне толық сенімді айту қиын. Ең маңыздылары – Хиршланденнен табылған жауынгер және «Глауберг принці» (сәйкесінше б.з.д. 6 және 5 ғасырлар, Германиядан), Мшеке Жехровице басы (болжам бойынша б.з.д. 2 ғасыр, Чехия), сондай-ақ Оңтүстік Франциядағы Roquepertuse және Entremont оппидаларындағы қасиетті орындар. Сонымен қатар, бірнеше келт-иберлік «жауынгер» мүсіндері және түрлі аймақтардан табылған басқа да тас бастар бар. Жалпы алғанда, тіпті ертедегі монументалды мүсіндер де сауда арқылы классикалық әлеммен байланысы жоғары аймақтарда кездеседі. Ағаштан жасалған монументалды мүсіндер одан да көп болған болуы мүмкін. Кішкентай бастар жиірек кездеседі, көбінесе металл бұйымдарында әшекей ретінде сақталған, ал Басе Юц құмыраларындағы сияқты діни маңызы бар жануарлар мен құстар да кездеседі. Strettweg Cult Wagon ырыс тілеу немесе құрбандық шалу рәсімдерімен байланысты болуы мүмкін, ал жұпталған металл «шайқау қасықтары» болжам бойынша бақ дұғасына арналған. Кельт монеталары б.з.д. 4 ғасырдың соңынан бастап, жаулап алуға дейін грек және рим үлгілерін нақты көшіреді, кейде өте ұқсас, бірақ ең танымал мотивтер – бас пен жылқы бейнелері жергілікті діни мағынаға ие болуы мүмкін. Галлия, Раэтия, Норик және Британиядағы рим провинцияларының монеталары да кездеседі. Сақталған ескерткіштердің көпшілігі және олармен бірге табылған жазулар рим кезеңіне жатады және кельт және рим құдайлары арасындағы синкретизмнің жоғары деңгейін көрсетеді. Тіпті кейіпкерлер мен мотивтер рим дәуірінен бұрынғы дәстүрден алынған сияқты көрінсе де, мифология туралы сақталған әдебиеттің болмауы оларды түсіндіруді қиындатады. Бұған жарқын мысал – мүйізді құдай, Cernunnos деп аталған. Оның бірнеше бейнелері мен жазулары табылды, бірақ оған байланысты мифтер немесе оған қалай табыну туралы ақпарат өте аз.
Ирландия және Уэльс жазбалары
Кельт дінінің әдеби дәлелдері Орта ғасырларда Ирландия мен Уэльсте жазылған дереккөздерден де келеді, бұл дәуірде дәстүрлі кельт діни амалдары жойылып, ұзақ уақыттан бері христиан дінімен алмастырылған болатын. Ирландиядан алынған дәлелдер Уэльс деректерінен жақсырақ деп есептеледі, себебі олар "ескірек және шетелдік материалдың ықпалы аз" деп саналады. Бұл дереккөздер, эпикалық өлеңдер мен әңгімелер түрінде, осы аймақтарда христиан діні үстемдік құрғаннан кейін бірнеше ғасыр өткен соң жазылған және христиан монахтарымен жазылып алынған, "олар бұрынғы пұтқа табынушылыққа жаулықпен қана емес, тіпті білмейтін болған деуге болады". Құдайлар ретінде емес, кейіпкерлерге кейде табиғаттан тыс немесе адамнан асып түсетін күш-қуатқа ие тарихи батырлар рөлі беріледі, мысалы, ирландтық дереккөздерде құдайлар ежелгі адамдар руы – Туата Де Дананн деп аталады. Христиандыққа дейінгі дәуірдің нағыз эхосын немесе қалдығын сақтайтын нақты мәтіндерді анықтау мүмкін, бірақ бұл мәтіндер ауызша дәстүрден сақталған материалды қамти ма, әлде ортағасырлық монахтық дәстүрдің өнімі ме деген пікірлер қарама-қайшы.
Тәңірлер
Келт діні көпқұдайлы болды, көптеген құдайлар мен құдайшаларға сенді, олардың кейбіреулеріне тек шағын аумақта немесе белгілі бір тайпада ғана табынып, ал басқалары кеңірек географиялық аймақта құлшылық етілді. Кейбір грек-рим авторлары, мысалы Юлий Цезарь, құдайлардың келт тіліндегі нақты аттарын жазбады, олардың орнына римдік немесе грек тіліндегі баламаларын қолданды. Ол галлдар ең көп құрметтейтін құдайдың римдік сауда құдайы Меркурий екенін айтты, сондай-ақ олар Аполлонға, Минерваға, Марсқа және Юпитерге де табынды. Цезарь галлдардың барлығының өлілер мен әлем асты құдайынан тарағанына сенедінін, оны Дис Патермен салыстырғанын мәлімдеді.
Арал мифологиясы
Орта ғасырлардағы ирланд және уэльс тіліндегі халықтық дереккөздерде түрлі мифологиялық тұлғалар бейнеленген, көптеген ғалымдар оларды бұрынғы құдайларға негізделген деп санайды. Дегенмен, тарихшы Рональд Хаттон ирланд және уэльс мифологиялық кейіпкерлерін автоматты түрде бұрынғы құдайлар деп сипаттауға қарсы ескертеді. Оның пікірінше, кейбір кейіпкерлер – мысалы, Медб немесе Сент-Бригит – бір кезде құдайлар ретінде қарастырылған болса да, әңгімелердегі басты кейіпкерлер – жауынгерлер грек мифтеріндегідей мәртебеге ие, олар адам және құдайлар арасында тұрады. Ку Кулайн, Фергус Мак Ройх немесе Коналл Сернах сияқты кейіпкерлерді кейінірек әңгімешінің қолымен құдайлардан адамдарға айналған деп қарастыру – олардың әдеби және діни мәнін түсінбеушілік. Ку Кулайн ешқандай бұрынғы құдай емес, ол Суперменнен де артық емес. Бұл ирланд мифтерін зерттеген Барри Канлифф олардың "еркек ру құдайы мен әйел құдайы арасындағы қақтығысты" көрсететінін айтты, ал Энн Росс олардың құдайлардың "жалпы алғанда зиялы болғанын, жергілікті біліммен терең бойына сіңгенін, ақындар мен пайғамбарлар, әңгімешілер мен шеберлер, сиқыршылар, емшілер, жауынгерлер болғанын – қысқасы, кельт халқының құрмет тұтқан және қалаған барлық қасиеттерімен жабдықталғанын" атап өтті. Орал кельттері өздерінің рулық құдайларына, жерге, теңізге және аспанға ант берді, мысалы: "Мен халқым ант берген құдайларға ант етемін" және "Егер мен антымды бұзсам, жер мені жұтып, теңіз мені батырсын, аспан маған құласын" – бұл кельттердің үш рет өлім туралы түсінігінің мысалы.
Жан-жануарлық аспектілер
Кейбір ғалымдар, мысалы Пруденс Джонс және Найджел Пенник, кельттер белгілі бір ағаштарға табынып, ал Миранда Олдхаус Грин сияқты басқалары кельттер анимистер болған деп болжайды, олар табиғи әлемнің барлық аспектілерінде рухтар бар екеніне және осы рухтармен байланыс мүмкін екеніне сенген. Тастар, өзендер, таулар және ағаштар сияқты орындарда сол жерде тұратын құдайға арналған киіз үйлер немесе құрбандықтар болған болуы мүмкін. Бұл жергілікті құдайлар болған, оларды киіз үйдің жанында тұратын адамдар білген және құлшылық еткен, бірақ көпқұдайлық құдайлар сияқты жалпы кельт емес. Кельт дінінде ағаштардың маңыздылығын Эбурон тайпасының атындағы ыроқ ағашына сілтеме жасалуы және ирландиялық мифтерде Мак Куиллинн (холли ұлы) және Мак Ибар (ыроқ ұлы) сияқты есімдердің кездесуі көрсетеді. Ирландияда даналықты даналық құдырын қоршап тұрған ағаштардан түскен жаңғақтармен қоректенетін лосось символдайды. Ерте келт өнеріндегі салыстырмалы түрде аз жануарлардың арасында көптеген су құстары бар, және олардың ауада, суда және құрлықта қозғалу қабілеті оларға келттер арасында ерекше мәртебе немесе маңыздылық берген деп есептеледі. Мысалдарға Торрс пониның бас киімі мен мүйіздері (Шотландия), Бас Юц ыдыстары (Франция), Уандсворт қалқаны (Англия) және Дунаверни ет ілгегі (Ирландияның кейінгі қола дәуірі) жатады.
Жерлеу және өлімнен кейінгі өмір
Кельттердің жерлеу салты, оның ішінде өлгендермен бірге тағам, қару-жарақ және әшекейлерді жерлеу, өлімнен кейінгі өмірге сенімді көрсетеді. Христиандыққа өткен келт ұлттарының кейінгі мифологиясындағы ортақ фактор – о дүние. Бұл – әуедегі халықтар мен басқа да табиғаттан тыс күштердің мекені, олар адамдарды өз әлеміне әртүрлі тәсілмен шақырады. Кейде о дүние жер астында, ал кейде батысқа қарай жатыр делінеді. Бірнеше ғалымдар о дүниені келттердің өлімнен кейінгі өмірі деп санайды. Грек-рим деректері келттердің қасиетті тоғайларда құдайға сыйынғанын айтады, Тацит өзінің әскерлерінің «жабайы ғұрыптарға арналған қасиетті тоғайларды» кесіп тастағанын сипаттаған. Мұндай тоғайлар өзінің табиғаты бойынша археологиялық жазбаларда сақталмайды, сондықтан олар туралы тікелей дәлелдер бүгінде жоқ. Кейбір бұлақтар да қасиетті саналды және кельт әлемінде құдайға сыйыну орындары ретінде қолданылды. Белгілі галлдық мысалдарға Бургундиядағы Сена өзенінің бастауындағы Секуананың қасиетті орны және Клермон-Ферран қаласының жанындағы Шамалиер кіреді. Бұл екі орында да көптеген құрбандық заттары табылған, олардың көпшілігі ағаштан жасалған мүсіндер, бірақ кейбіреулері металлдан жасалған. Темір дәуірінде Галлия, Бельгия және Британияның келт халықтары төртбұрышты немесе дөңгелек ағаш ғимараттардан тұратын ғибадатханалар салды, олар әдетте тікбұрышты қоршаудың ішінде орналасқан. Келт халықтары шығысқа қарай, қазіргі Оңтүстік Германияда виерекшанцен деп аталатын тікбұрышты орлармен қоршалған орындарды салған; кейбір жағдайларда бұл қасиетті орындар болған, онда құрбандық заттары терең шахталарға жерленген. Ирландияда діни ғимараттар мен қоршаулар дөңгелек болған. Барри Кунлиффтің айтуынша, «Ирландияның діни орындарының монументалдығы оларды британдық және континенттік Еуропалық ортақтарынан ерекшелендіреді», ең танымал мысалдар – Тара төбесі (Темаир) және Наван бекінісі (Эмен Маха). Көп жағдайда Рим империясы кельт жерлерін басып алғанда, ертедегі Темір дәуіріндегі қасиетті орындар қайта пайдаланылып, олардың үстіне римдік ғибадатханалар салынған. Романо-кельт ғибадатханалары (фанум) тек империяның солтүстік-батыс кельт аймақтарында ғана кездеседі. Олар классикалық римдік ғибадатханалардан ерекшеленеді және олардың орналасуы ертедегі кельт ағаш ғибадатханаларының үлкен ықпалында болды деп есептеледі.
Уәделік тартулар
Кельттер өз құдайларына құрбандықтар шалып, оларды жерге көміп немесе өзендерге, батпақтарға тастаған. Барри Канлиффтің сөзіне қарағанда, көп жағдайда заттар бірнеше рет бір орында қалдырылып, "уақыт өте келе, мүмкін маусымдық түрде немесе болған немесе болашақтағы қандай да бір оқиғаға байланысты ырыздастыру қажет болғанда" қайта-қайта пайдаланылған. Әсіресе, сулы жерлерде соғысқа қатысты заттарды сыйлау кең таралған, мұндай дәлелдер кельт аймақтарында ғана емес, сонымен қатар кеш қола дәуірінде (яғни кельттерге дейін) және кельт аймағынан тыс, мысалы Данияда да кездеседі. Ең танымал мысалдардың бірі – Англияның оңтүстігіндегі Темза өзені, онда көптеген заттар сақталған, оларды археологтар мыңдаған жылдар өткен соң таба алды. Олардың арасында Баттерси қалқаны, Уандсворт қалқаны және Ватерлоо шлемі сияқты заттар бар, олар жасауға көп еңбек жұмсалып, демек, қымбатқа бағаланған мәртебелі тауарлар болған.
Жануарлар құрбандығы
Ежелгі кельт халқының мал немесе жұмыс жануарларын құрбандыққа шалатыны туралы мәліметтер бар. Бұл идеяның мәні – өмірлік күшті басқа әлемге ритуалдық түрде беру арқылы құдайларды қуанту және әлемдер арасында байланыс орнату болып саналған. Мал құрбандығы алғыс айту, кешірім сұрау, жақсы денсаулық және ұрпақ беруді тілеу немесе болашақты болжу мақсатымен жасалған. Кейбір жануарлар құдайларға толығымен (күмдеп немесе өртеп) ұсынылса, ал кейбіреулері құдайлар мен адамдар арасында бөлісілген (бір бөлігі желінген, бір бөлігі бөлек қойылған). Археологтар галл және британ қасиетханаларының кейбіреулерінде жылқы мен ірі қара малдың өлтіріліп, денелері мұқият жерленгенін тапқан. Гурнай-сюр-Арондеде жануарлардың сүйектері көптеген сынған қарулармен бірге қасиетті орынның шекарасында көмілгенге дейін шіріген. Бұл процесс шамамен он жыл сайын қайталанатын. Жануарлардың жерленген орналыстары Cadbury-дегі қасиетті ғимаратқа дейін созылған. Ирландия мифологиясында тарбфейс (сойқас) – бұқа құрбандығы, онда болашақ патшаны көру үшін көріпкел бұқаның терісіне оранып ұйықтаған. 12 ғасырдағы Норманның Ирландияға басып кіргеннен кейін, Уэльс жазушысы Джеральд өзінің "Топография Гиберника" еңбегінде Тирконнеллдің ирланд патшаларының жылқы құрбандығы арқылы тағайындалғанын жазған. Ол ақ жорғаны құрбандыққа шалып, сорпаға пісіріп, патша оның ішінде шомылып, ішкенін айтқан. Бұл ирландтарды варварлық халық ретінде көрсетуге бағытталған үгіт-насихат деп саналады. Дегенмен, оқиғада қандай да бір шындық болуы мүмкін; Скандинавия мен Үндістанда патшалықпен байланысты осындай жылқы құрбандығының сирек кездесетін деректері бар (ashvamedha қараңыз). Кельттердің адам құрбандығы жасауы туралы мәліметтер римдік және грек деректерінен алынған. Юлий Цезарь мен Страбон галдардың жануарлар мен адамдарды үлкен тоқудан жасалған бейнеде өртеп жібергенін және адам құрбандарының көбінесе қылмыскерлер болғанын жазған. Позидонийдің айтуынша, адам құрбандығын бақылайтын друидтар құрбандықтың өлім кезіндегі күйін қадағалап, болашақты болжаған. Цезарь сонымен қатар галл басшыларының құлдарын қожайындарының мәйітімен бірге өртеп жібергенін айтқан. Біздің заманымыздың I ғасырында римдік жазушы Лукан Галлияның Исус, Тутат және Таранис құдайларына құрбандық шалу туралы айтқан. IV ғасырда Луканға жазылған түсіндірмеде белгісіз автор Езусқа арналған құрбандықтарды ағашқа іліп, Тутатқа арналғандарын суға батырып, ал Тараниске арналғандарын өртеп жібергенін айтқан. II ғасырдағы римдік жазушы Кассиус Дионың мәлімдемесіне сәйкес, Будиканың әскерлері Римге қарсы көтеріліс кезінде Рим тұтқындарын ағашқа іліп өлтірген, осы оқиғаға той-қуаныш пен қасиетті тоғайларда құрбандық шалу сүйемелдеген. Тарихшылар бұл грек-римдік деректерге сақтықпен қарау керек екенін айтады, өйткені олар кельттерді варварлық халық ретінде көрсету арқылы пайда табуға тырысқан. Кельттердің арасында адам құрбандығының археологиялық дәлелдері де бар, бірақ олар сирек кездеседі. Ирландияның батпақтарындағы бірнеше көне денелер ритуалдық түрде өлтірілген патшалар ретінде түсіндірілді, мүмкін егін нашарлауы немесе басқа да апаттардан кейін. Кейбіреулері аумақтық шекараларда (лиминалдық орындар ретінде қаралатын) немесе патшалық инаугурация орындарының жанындағы батпақтарда табылды, ал кейбіреулері салтанатты соңғы тамақты жегендері анықталды.
Бас құрметі
Көптеген археологтар мен тарихшылар адам басының бейнеленуі кельт дінінде маңызды рөл атқарды деп санайды. Бұл "бас культі" немесе "кесілген бас культі" деп аталады. Кельттер римдіктер мен гректер арасында бас аулаушылар ретінде танымал болды. Біздің заманымыздан бұрын 1 ғасырда грек тарихшылары Посидоний мен Диодор Сицилийдің айтуынша, келт жауынгерлері шайқаста қаза тапқан жауларының басын шауып алып, аттарынан іліп, үйлерінің сыртына іліп қоятын. Сол ғасырда Страбон кельттер ең қадірлі жауларының басын кедр майымен балсамалап, көрмеге қоятынын жазған. Рим тарихшысы Ливий жазғандай, Боилар Сильва Литана шайқасынан кейін жеңілген римдік генералдың басын шауып, бас сүйегін алтынмен жауып, оны ырымдық тостаған ретінде қолданған. Басқа бір мысалда, Оңтүстік Галлиядағы Энтремонт жерінде бас сүйектері бейнеленген бағана болды, оның ішінде адам бас сүйектері сақталатын нишалар бар еді, он бесеуі табылды. Жақын жердегі Рокпертуста да осындай бас және бас сүйектері бар нишалар кездеседі. Кельт аймақтарында көптеген жеке оюлы тас бастар табылды, кейбіреулері екі немесе үш бетімен. Мысалы, Mšecké Žehrovice және Corleck бас мүсіндерін айтуға болады. Джон Т. Кохтың айтуынша, бастарды сақтау және көрсету үшін жасалған күш-жігер, сондай-ақ кесілген бас мүсіндерінің жиі кездесуі діни маңыздылығын көрсетеді. Сол сияқты, археолог Энн Росс "кельттер бас - құдайлардың және басқа әлемнің күштерінің символы ретінде қастерлеген, оны дене мүшелерінің ең маңыздысы, жанның ордасы деп санаған" деді. Фольклоршы Хилда Эллис Дэвидсон ерте кельттер басқа "білім мен даналықтың ордасы" ретінде құрмет көрсеткен сияқты дейді. Ал тарихшы Рональд Хаттон бас культі идеясын негізінен жоққа шығарды, өйткені әдеби және археологиялық деректер бұл тұжырымды растамайды деп сенді. Ол "кельт металл өнімдерінде адам басының жиі пайда болуы олардың бірнеше сәндік мотивтердің ішіндегі сүйіктісі екенін және бұл мотив кельт емес халықтардың арасында да танымал болғанын көрсетеді" деп атап өтті.
Друидтер
Юлий Цезарь, Цицерон, Тацит және Плиний Зейнеткер сияқты бірқатар грек-рим жазушыларының айтуынша, галл және британдық қоғамдар друидтар деп аталатын сиқырлы-діни мамандар тобын жоғары бағалаған. Олардың рөлі мен міндеттері әртүрлі есептерде біршама өзгешеленген, бірақ Цезарьдің, друидтерді сипаттаған "толық" және "ең ерте түпнұсқа мәтіні", оларды "құдайға табыну, жеке немесе қоғамдық құрбандықтарды дұрыс орындау және діни сауалдарды түсіндіру" ісімен айналысатындар ретінде сипаттады. Ол сондай-ақ олардың адам құрбандықтарын, мысалы, қамыс адамдарын өртеу сияқты рәсімдерге қатысуға жауапты екенін мәлімдеді. Ирландияның жергілікті деректерінде друидтер діни қызметкерлер ғана емес, сонымен қатар, жын-пері күштерімен қаруланған, қарғыс айту және болжам жасау үшін оларды қолданған және христиан дінінің таралуына қарсылық көрсеткен сиқыршылар ретінде бейнеленген. Әртүрлі тарихшылар мен археологтар друидтерді әртүрлі түсіндірді; Питер Берресфорд Эллис, мысалы, оларды үнді брахман кастасымен теңестірді, ал Энн Росс олардың негізінен тайпалық діни қызметкерлер екеніне сенді, олар классикалық философтарға қарағанда тайпалық қоғамдардың шамандарымен көбірек ортақ еді. Ал Рональд Хаттон олар туралы жасалған көптеген мәлімдемелерге күмәнмен қарады және қолда бар дәлелдердің күмәнділігіне байланысты "біз ежелгі друидтер туралы дерлік ештеңе біле алмаймыз, сондықтан олар, әрине, болған болса да, көбінесе аңыз кейіпкерлері ретінде танылады" деген пікірді қолдады.
Ақындар
Ирландияда fili – көреген ақындар, көптеген адамдар оларды Vates-пен шатастырады, олар білімді сақтау, өлең шығару және көптеген өлеңдерді жаттап алумен байланысты. Олар сондай-ақ сиқыршылар болды, себебі ирланд сиқыры поэзиямен тығыз байланысты, ал дарынды ақынның сатирасы сатираланған адамға ауыр қарғыс болар еді. Ирландияда "бард" fili-ден төмен дәрежелі ақын саналды – көбінесе шабыттанған суреткер емес, менстрель және жатқа оқушы. Уэльс дәстүрінде ақын әрқашан "bardd" деп аталады. Кельт ақындары, дәрежесіне қарамастан, мақтау мен сатира жазушылар болды, ал олардың басты міндеті – батырлар мен олардың ерліктері туралы өлеңдер жазып, оқу және олардың меценаттарының шежірелерін жаттап алу болды. Олардың өмір сүруі үшін меценаттарының даңқын әңгімелер, өлеңдер мен әндер арқылы арттыру қажет болды. Біздің эрамыздың 1-ші ғасырында римдік автор Лукан "бардтарды" Галлия мен Британияның ұлттық ақындары немесе музыканттары деп атады. Римдік Галлияда бұл институт біртіндеп жойылды, ал Ирландия мен Уэльсте ол Еуропа орта ғасырына дейін сақталды. Уэльсте бардтық тәртіп қайта жаңғыртылып, ақын және жасаушы Иоло Морганвг жүйеледі; бұл дәстүр Уэльс әдеби қоғамының барлық деңгейлеріндегі көптеген eisteddfod-тарға негізделген.
Күнтізбе
Ең ерте куәленген келт күнтізбесі – Колиньи күнтізбесі, ол 2-ші ғасырға жатады және осылайша Галло-рим кезеңіне анық қатысты.
Мерекелердің пайда болуы
Кейде ортағасырлық ирланд күнтізбесінің кейбір мейрам күндері ежелгі дәуірдегі мерекелерден тараған деп болжанады, әсіресе Колиньи күнтізбесінде кездесетін терминдермен салыстырғанда. Ежелгі кельттер қандай діни мейрамдар өткізгені белгісіз, бірақ арал кельттері төрт маусымдық мейрамды атап өткен, олар ортағасырлық гельдерге Белтайн (1 мамыр), Лугнасад (1 тамыз), Самхэйн (1 қараша) және Имболк (1 ақпан) деп белгілі. Кейбір әңгімелердегі христиандық қосымшалар өте айқын болғанымен, олардың көпшілігі әңгімелердің негізгі бөлігіне қосымша немесе түсіндірмелер сияқты оқылады, олар, әрине, қолжазбалардың өзінен әлдеқайда көне дәстүрлерді сақтайды. Христиандыққа дейінгі дәстүрлерге негізделген мифология (бірақ олармен толықтай сәйкес емес) 19 ғасырда кельт тілді мәдениеттерде әлі де кең таралған білім болды. Кельт қайта жандану кезеңінде мұндай сақталған нәрселер жиналып, өңделді, осылайша әдеби дәстүрге айналды, бұл өз кезегінде қазіргі заманғы бағытты "кельттікке" әсер етті. Бірнеше кельт мерекелері ежелгі заманнан бері белгілі бір нысанда сақталып келеді, мысалы, Белтайн фестивалі және Killorglin Puck Fair (Лугнасадтың қалдығы сияқты). Сауықтыру немесе басқа да пайдалы қасиеттері бар деп саналатын төбелер мен қасиетті құдықтарға қажылық жасау сияқты әртүрлі рәсімдер әлі де орындалады, оның ішінде Шотландия, Ирландия және Корнуоллдағы clootie құдықтарының дәстүрі, сондай-ақ Англияның орталық аймақтарындағы құдықтарды безендіру практикасы бар. Бұл тілек ағаштарына да қатысты, олар clootie құдықтары дәстүрінің бөлігі саналады. Еуропалық континенттен алынған мәліметтерге сүйенсек, кельт елдерінің фольклорында әлі күнге дейін белгілі болған немесе христиандық мифологиядан кейінгі мифологияға қатысқан әртүрлі тұлғалар, христиан дінінен бұрын жазбалары жоқ аймақтарда да табыну нысаны болған. Ирландияның батыс жағалауындағы Инишкея аралдарында кельттердің пұтқа табыну рәсімдері 19 ғасырға дейін жалғасқан. Келттік пұтқа табынушылықтың басқа да мүмкін қалдықтары: ирландтық "сабаннан жасалған ұл" дәстүрі және "Рен күні" дәстүрлері, сондай-ақ Шетландтық "Скеклинг" практикасы, олардың барлығы сабаннан жасалған ерекше киім киюді қамтиды. Кларк пен Робертс "Келт құдайларының күңкіреуі" (1996) еңбегінде Ұлыбританияның шалғайдағы ауылдық аймақтарында, соның ішінде Пик ауданы мен Йоркшир Дойлзінде, әсіресе консервативті фольклорлық дәстүрлерді сипаттап, олардың ішінде христиандыққа дейінгі кельттік дәстүрлерден сақталған тастарды, ағаштарды және суларды құрметтеу туралы мәлімдейді.