Кіріспе
Ежелгі Мысыр қабірі, техникалық түрде TT320 (бұрын DB320 деп аталатын) Корольдік сақталымы – қазіргі Люксор қаласының қарама-қарсысындағы Тебан некрополінде, Дейр-эль-Бахаридің жанында орналасқан Ежелгі Мысыр қабірі. Онда Жаңа Патшалықтың 50-ден астам патшалары, патшайымдары және басқа да патшалық отбасы мүшелерінің мумияланған қалдықтары мен жерлеу жабдықтарының ерекше жинағы бар, өйткені ол Жиырма бірінші династия кезінде патшалық мумияларын сақтау үшін пайдаланылған. Мұнда табылған он бір фараонның ішінде 17-ші династиядан 9 фараонның 1-і, 18-ші династиядан 15 фараонның 5-і, 19-шы династиядан 8 фараонның 3-і және 20-шы династиядан 10 фараонның 2-сі бар. Қабір бастапқыда Амонның бас жұбысы Пинеджем II, оның әйелі Несхонс және басқа да жақын отбасы мүшелерінің соңғы демалыс орны ретінде пайдаланылған. 1860-1871 жылдары жергілікті тұрғындар, ал 1881 жылы египтологтар оны тауып алғаннан кейін, үлкен сенсация тудырды. Мумиялар жаңа Египет мұражайының (сонда Гизада) басты көрнекі экспонатына айналды. 1969 жылы бұл жайт «Жылдарды санау түні» атты фильмде бейнеленді, ол Мысырдың ең танымал фильмдерінің біріне айналды. 2021 жылы фараондардың алтын шеруінен кейін мумиялар жаңа Мысыр өркениетінің ұлттық мұражайындағы заманауи көрме алаңына көшірілді.
The Royal Cache, technically known as TT320 (previously referred to as DB320), is an Ancient Egyptian tomb located next to Deir el Bahari, in the Theban Necropolis, opposite the modern city of Luxor. It contains an extraordinary collection of mummified remains and funeral equipment of more than 50 kings, queens, and other royal family members of the New Kingdom, as it was used as a cache for royal mummies during the Twenty first Dynasty. The eleven pharaohs found there include 1 of the 9 pharaohs from the 17th dynasty, 5 of the 15 pharaohs from the 18th dynasty, 3 of the 8 pharaohs from the 19th dynasty, and 2 of the 10 pharaohs from the 20th dynasty. The tomb was originally used as last resting place of High Priest of Amun Pinedjem II, his wife Neskhons, and other close family members. Its discovery by locals between 1860 and 1871, and by Egyptologists in 1881, caused a sensation. The mummies quickly became a highlight of the new Egyptian Museum (then in Giza). In 1969, the discovery was dramatized in The Night of Counting the Years, which became one of Egypt's most widely respected films. In 2021 the mummies were moved to a modern display area in the new National Museum of Egyptian Civilization, following the high profile Pharaohs' Golden Parade.
Қолданылуы
Қабір бастапқыда Амонның бас діни қызметкері Пинеджем II, оның әйелі Несихонс және басқа да жақын отбасы мүшелерінің соңғы демалатын жері болған деп есептеледі. Пинеджем II шамамен б.з.д. 969 жылы Мысыр патшалығының құлдырауы кезінде қайтыс болды, сол кезде бұрынғы әулеттердің мумиялары қабір тонау қаупіне ұшырады. IX Рамсес тұсында оның командалары фараондардың қабірлерін тексеріп шықты. Егер қабірде немесе мумияда жөндеу жұмыстары қажет болса, қажетті жөндеулерді жасау үшін шаралар қолданылды. Тексерілген қабірлер сол кезде қол тигізілмеген болып табылған. Алайда, Херихордың тұсында кейбір қабірлер мен мумиялар "қорымдарды жаңарту" деп аталатын күйге түскенін анықтады. Рамзес I, Сети I және Рамзес II қабірлері тоналғаннан кейін "жаңартуды" қажет етті, бұл патшалық мумияларды қорғау үшін осы қабірге көшіруді талап етті, әр табутқа олардың қашан көшірілгені және қайда қайта жерленгені туралы мәліметтер берілді; мұнда орналасудан бұрын кейбір мумиялар бірнеше рет көшірілген. Бастапқыда бұл қабірдің XVIII династияның патшайымына тиесілі болғаны айтылған. Алайда, мұнда XXI династияда мумиялар жиналған, ал XVIII династияның патшайымы қабірдің кіреберісінде немесе оған жақын жерде табылған, бұл оның соңғы болып орналасқанын көрсетеді, яғни бұл оның қабірі емес. Егер бұл оның қабірі болса, ол қабірдің ең шеткі немесе артқы жағына орналастырылған болар еді. ТТ320-ға соңғы мумиялар орналастырылған кезде, қабірдің ашылуы құммен және, мүмкін, тас сияқты басқа да қалдықтармен жабылып, оны табу қиынға соқты.
Табылған және тазартылған
1881 жылы TT320 орналасқан жері жұртшылыққа белгілі болды. Кейінгі зерттеулерді Гастон Масперо жүргізді, ол жергілікті Абд әл-Рассул отбасының мүшелерінің TT320-ді 1871 жылы тапқанын анықтады, себебі осы қабірден алынған канопалық құмыралар мен жерлеу папирустары сияқты заттар 1874 жылдан бастап Луксордың көнеліктер нарығында пайда болды (2003 жылы Рамсес I-нің мумиясын қайта анықтау және қайтарып әкелу Абд әл-Рассул отбасының TT320-ді 1860 жылға дейін тапқан болуы мүмкін екенін көрсетті). Мысалы, 1876 жылы Пинеджем II-нің «Өлілер кітабы» 400 фунт стерлингке сатылды. Ахмет Абд әл-Рассулдың айтуынша, оның ешкісі бір ұңғымаға құлап түсіпті. Оны құтқару үшін ұңғымаға түскенде, ол осы қабірге тап болды. Айналасына қарап, бұл қарапайым қабір емес екенін түсінді. TT320-де жерленген мумиялардың патшалыққа жататындығын ол байқады. Бұл кейбір сандықтардағы патшалық кобраның бас киімімен расталды. Жергілікті билік Херихор отбасының қабірлерін табуды күткен. Ежелгі бұйымдар нарығында олардың есімдерімен заттар пайда болғанда, билік оларды зерттеуге кірісіп, Абд әл-Рассул отбасына дейін іздерін анықтады. Билік екі бауырласты сұраққа тартып, азаптап, соңында бірі қабірдің орнын айтты, онда заттар тоналған. TT320-ге дереу күзет күштері жіберілді. 1881 жылдың 6 шілдесінде билік, египеттік көнеліктер қызметінің басшысы демалыста болғандықтан, TT320-ге оның орнына команданың жалғыз еуропалық мүшесі Эмиль Брюгш пен алғашқы египеттік египтологтардың бірі Ахмед Камалмен келді. Брюгш қабірге кіргеннен кейін 48 сағат ішінде мумияларды қоса алғанда, қабірдің барлық мазмұнын алып кетті. Брюгш пен Камал мазмұны алысқанға дейін қабірді құжаттаған жоқ, бұл оның болашақта зерттелуін қиындатты. Сандықтардың орналасқан жері тіркелмеді, заттар тізімделмеді. Брюгш кейінірек қабірді құжаттауға оралды, бірақ ол қабірге кірген кезде барлық егжей-тегжейлі есте сақтамады. Оның есте сақтауы күмәнді, себебі ол қабірге кіргеннен кейін дереу жазбалар жасаған жоқ. TT320-дан заттарды осылай шапшаң алып шығу осы кездегі алып тастау тобы ескермеген мәселелер тудырды. TT320-дағы заттарды асығыс алып шығу мұқият болған жоқ. Заттар Каирге жеткенде, кейбір сандықтардың алып тастау немесе тасымалдау кезінде зақымданғандығы анықталды. Дәлелдер сандықтарға зақым TT320-дан шығарылған кезде келгенін көрсетеді. Брюгш қабірдің әртүрлі бөліктерінің биіктігін және кіреберістің өлшемдерін, сандықтарды шығаруға жеткілікті екенін жазды. Сонымен қатар, TT320-дегі қалдықтардың бір метрлік бөлігінен патшалық сандықтардың сынықтары мен басқа да заттар табылды. Алайда, табаны жоқ он шақты сандық табылды. Бұл олар TT320-ға орналастырылғанға дейін болған деп есептеледі, өйткені Брюгш сандықтардың табандарының толық, бөліктерге бөлінген немесе сынықтар түрінде табылғаны туралы ешқандай мәлімдеме жасаған жоқ. 1998 жылы TT320-ға зерттеу тобы кіріп, табандардың ешқандай іздерін таппады. Қайырға қайтып келгеннен кейін сандықтар мен мумиялар тексерілді. Кейбір мумиялардың дұрыс емес сандықтарда табылғаны және олардың сақталу деңгейі әртүрлі екені анықталды. Мысалы, кейбір денелерге ораған таспалар бұрын-соңда құнды әшекейлерді, мысалы, қорғаныш үшін денеге орналастырылған амулеттерді алу үшін жыртылған. Бұрын айтылған кейбір мумиялардың сәйкес келмейтінін ескеретін болсақ, бір мумия екі папирусындағы қарама-қайшылықтар көптеген сұрақтар тудырады. Алғашқы папирус, Дедптахиуфанх А-ның «Өлілер кітабы» дұрыс оқылмаған. Оны оқыған адам Дедптахиуфанх А-ның атауының бірі оның есімінің бір бөлігі деп ойлады. Екінші папируста, Амдуат папирусында, Дедптахиуфанх А-ның алғашқы атағы «Амонның үшінші пайғамбары» болды. Алайда, оның сандығында «Амонның екінші пайғамбары» деп жазылған. Бұл «Амонның үшінші пайғамбары» деп жазылған заттар «Амонның екінші пайғамбары» лауазымына дейін дайындалғандықтан деп есептеледі. Дедптахиуфанхтың патшалық отбасынан шыққандығына сендірілді, өйткені Амдуат папирусында оның «қасиетті атағынан» кейін «патшаның ұлы» деп, содан кейін «Рамсестің» деп жазылған. «Өлілер кітабы» папирусында да осыған ұқсас мәтін кездеседі, бірақ бір ерекшелігі бар, «патшаның ұлы» деген сөзден кейін «екі жердің иесі» деген сөз келеді. Бұл атақ оның патшалық билікке ие екенін көрсетті, бірақ бұл оның патшалыққа жататындығын білдірмейді. Шындығында, оның патшалық отбасынан шықпағанына сеніледі. Синтия Шейхолеслами былай дейді: «Дедптахиуфанхтың нақты атауы «Рамсестің патша ұлы» деп түсінілуі керек, патшалық отбасының мүшесі екенін көрсету емес». Осы атаққа ие болған сегіз басқа адам белгілі. Бұл атақтың белгілі бір аймақтан, атап айтқанда Дельтадағы Рамсес деген қаладан шыққан адамға берілгені айтылады. Бөлмеге тік шахта арқылы жетеді, ол 1881 жылы ашық қалдырылды және содан бері тастар мен басқа да қалдықтармен толып кетті (шындығында, қабірде қалған әрбір заттың кейбір зақымдану белгілері бар). Ол 1938 жылы қайта зерттелді. 1998 жылдан бері Эрхарт Граефе басқаратын неміс-ресейлік команда қабірді қайта зерттеу және сақтау жұмыстарын жүргізіп келеді. Зерттеу топтары қабірді тауып алғаннан бері бірнеше рет TT320-ға кірді, бірақ ең табысты зерттеу тобы 1998 жылы TT320-ға кірді. Олар жолдарды тастар мен құлаған қабырғалар сияқты құлаған қалдықтардан тазартты. Олар сандықтардың сынықтарын және басқа да ұсақ заттарды таба алды. Қалдықтарды қабырғалардан алып тастағаннан кейін кейбір суреттерді көре алды. Бұл суреттер, археологиялық сынықтар және сандықтар осы зерттеу тобына қабірдің бастапқыда жиырма бірінші династиядан шыққан отбасыға қабір ретінде тиесілі екенін түсіндірді.
Мумиялар тізімі
Династия Сурет Атауы Атауы Комментарийлер 17-ші Тетишери (?) Ұлы патшаның әйелі. Қазір даулы. 17-ші Секененре Тао Фараон 17-ші Ахмосе Инхапи Королева 17-ші Ахмосе Хенутемипет Принцесса 17-ші Ахмосе Хенуттамеху Ұлы патшаның әйелі 17-ші Ахмосе Меритамон Ұлы патшаның әйелі 17-ші Ахмосе Сипаир Принц Қазір даулы. 17-ші Ахмосе Ситкамосе Ұлы патшаның әйелі 18-ші Ахмосе I Фараон 18-ші Ахмосе Нефертари Ұлы патшаның әйелі. Қазір даулы. 18-ші Раи Корольдік медбике Ахмосе Нефертаридың медбикесі 18-ші Сиамун Принц 18-ші Ахмосе Ситамун Принцесса 18-ші Аменхотеп I Фараон 18-ші Тутмос I Фараон Қазір даулы 18-ші Бакет (?) Мүмкін Бакетамун (?) 18-ші Тутмос II Фараон 18-ші Тутмос III Фараон 18-ші Белгісіз адам С Мүмкін Сененмут 19-шы Рамсес I Фараон 19-шы Сети I Фараон 19-шы Рамсес II Фараон 20-шы Рамсес III Фараон 20-шы Рамсес IX Фараон 21-ші Ноджмет Королева Херихордың әйелі 21-ші Пинедем I Амонның бас жұбысы 21-ші Дуатхатор Хенуттави Пинедем I-нің әйелі 21-ші Мааткаре Амонның қызы, Пинедем I-нің қызы 21-ші Масахарта Амонның бас жұбысы, Пинедем I-нің ұлы 21-ші Таюхерет Амонның әншісі, Масахартаның мүмкін әйелі 21-ші Пинедем II Амонның бас жұбысы 21-ші Исетемкхеб D Амон харемінің басшысы, Пинедем II-нің әйелі 21-ші Несконс Амонның бірінші әншісі; Куш патшасының ұлы, Пинедем II-нің әйелі 21-ші Дхедптахиуфанх Амонның төртінші пайғамбары 21-ші Неситанебеташру Дхедптахиуфанхтың әйелі ? Белгісіз адам E Боб Бриер бұл мумияның Рамзес III-тің ұрпақтарының бірі – Пентавер екенін айтты. 2012 жылы ДНК талдауы Пентавердің белгілі әкесі Рамзес III-пен әке-бала қатынасы бар екенін растады. ? 8 басқа да анықталмаған мумиялар; Хатшепсуттің жерлеу қалдықтары
Алғашқы басылымдар
Сондай-ақ мына жерде қол жетімді:
Жақында жарық көрген басылымдар
(орыс және ағылшын тілдерінде).