Кіріспе
ғылыми журнал
the academic journal
Ежелгі
Психиатрияның мамандануы ежелгі Үндістанда кездеседі. Психиатрияға қатысты ең көне мәтіндердің ішінде аюрведалық мәтін, Charaka Samhita кіреді. Психикалық ауруларды емдеуге арналған алғашқы ауруханалардың кейбіреулері б.з.д. III ғасырында салынды. Б.з.д. V ғасырында психикалық бұзылулар, әсіресе психоздық белгілері барлар, құдайдан тараған деп есептелді, бұл көзқарас ежелгі Грекия мен Римнің барлық жерінде сақталды. Діни басшылар көбінесе психикалық бұзылуларды емдеу үшін әртүрлі дұғалар мен ырымдарға жүгінді, олардың көпшілігі қатыгез және/немесе жабайы деп есептелетін әдістерді қолданды. Кейде оларда психикалық аурулармен ауырған науқастарға, әсіресе зорлық көрсетушілерге немесе қанағаттандыра алмайтын созылмалы аурулары барларға арналған палаталар болды. Орта ғасырлық Ислам дәуірінде психикалық аурулар мен оларды емдеу туралы жазған дәрігерлердің қатарында Мұхаммед ибн Закария әл-Рази (Разес), араб дәрігері Наджаб уд-Дин Мұхаммед және Абу Али әл-Хусейн ибн Абдалла ибн Сина, Батыста Авиценна ретінде танымал болды. Орта ғасырлық Еуропада психикалық ауруларды емдеу үшін 13 ғасырдан бастап мамандандырылған ауруханалар салынды, бірақ олар тек қамау орны ретінде ғана пайдаланылды және ешқандай ем ұсынбады.
Ерте заманауи кезең
Қазіргі заманның басында психикалық аурулары бар адамдар көбінесе камераларда немесе қала қабырғаларының ішінде ұсталып, немесе сарайлық қоғамның мүшелерін көңілдіруге мәжбүр етілді. 13 ғасырдан бастап, ауру және кедей адамдар жаңадан құрылған шіркеу ауруханаларында сақталды, мысалы, 1212 жылы Германияның Саксония аймағындағы Лейпциг қаласында салынған "Шпитталь сенте Йорген" ауруханасында. Бұл жерде, психикалық денсаулығы нашар адамдар, қазіргі Еуропалық тәжірибеге сәйкес, қоғамның қалған бөлігінен оқшауланды. Қауіпті немесе мазасыздық тудыратын науқастар тізбекке байланды, бірақ Бетлем өз тұрғындары үшін ашық ғимарат болды, олар оның ішінде және мүмкін аурухана орналасқан ауданның басқа жерлерінде де еркін жүре берді. 1676 жылы Бетлем Мурфилдсте 100 науқасқа арналған жаңа ғимаратқа кеңейтілді. 1621 жылы Оксфорд университетінің математигі, астрологы және ғалымы Роберт Бертон психикалық аурулар туралы алғашқы трактаттардың бірін жариялады: "Меланхолия анатомиясы: оның түрлері, себептері, белгілері, болжамдары және түрлі емдеулері. Үш негізгі бөлімшеде, олардың әрқайсысының тараулары, бөлімдері және кіші бөлімдері бар. Философиялық, медициналық және тарихи тұрғыдан ашылып, теріліп зерттелген". Бертон "бос жүріс меланхолияның ең үлкен себебі, ал жұмыс – ең жақсы ем" деп ойлады. Англиялық ғылым философы Фрэнсис Бэконнан айырмашылығы, Бертон адамзаттың ең үлкен қажеттілігі – табиғат ғылымы емес, адам ақылы туралы білім деп мәлімдеді. 1656 жылы Францияның Людовик XIV психикалық аурулары бар адамдар үшін мемлекеттік ауруханалар жүйесін құрды, бірақ Англиядағыдай, тиімді емдеу жүргізілмеді. 1713 жылы Мэри Чапман құрған Англиядағы алғашқы арнайы салынған психиатриялық аурухана – Бетел ауруханасы Норвичте ашылды.
Гуманитарлық реформа
Саксонияда 18-шы ғасырдың басында қылмыскерлер, жыныстар, саяқылар, жетімдер және психикалық аурулар қамалып, Ағартушылық идеяларымен қайта тәрбиеленетін жаңа әлеуметтік саясат енгізілді. Осының нәтижесінде түрмелер, түзету мектептері мен психикалық ауруларға арналған емдеу орындары салынды, соның ішінде 1716 жылы Вальдхаймдағы "Chur Sachisches Zucht Waysen und Armen Haus" ауруханасы, ол Германия аумағында психикалық ауруларға көмек көрсетуге арналған алғашқы мемлекеттік мекеме болды. Отыз жыл өткен соң, Англияның сол кездегі монархі Джордж III психикалық ауруға шалдыққандығы белгілі болды. Науқастарға аурухана аумағында еркін жүруге рұқсат берілді, ал қараңғы түрмелер ақырында күнге толы, жақсы желдетілетін бөлмелерге алмастырылды. Пуссен мен Пинельдің тәсілі өте табысты деп танылды, және олар кейіннен Париждің әйелдерге арналған психикалық ауруханасында, La Salpetrière-де де ұқсас реформалар жасады. Пинельдің шәкірті және ізбасары Жан Эсквирол (1772–1840) сол қағидалар бойынша жұмыс істейтін 10 жаңа психикалық аурухана құруға көмектесті. Психологиялық жұмысты жеңілдету үшін қолайлы орта жасау мақсатында көмекші персоналды іріктеуге және бақылауға, әсіресе бұрынғы науқастарды жұмысқа алуға басымдық берілді, себебі олардың қаталдық танытудан аулақ болатыны және өтініштерге, қорқытуларға немесе шағымдарға қарсы тұра алатыны ескерілді. Уильям Тук 1790 жылы жергілікті паналау үйінде қайтыс болған әріптес квакерінің өлімінен кейін Солтүстік Англияда жаңа типтегі радикалды мекеменің дамуын жетекке алды. 1796 жылы квакерлер мен басқалардың көмегімен ол Йорк Ретирін құрды, онда шамамен 30 науқас тыныш елді мекендегі шағын қоғамдастықта өмір сүрді және демалыс, әңгімелесу және қолмен жұмыс істеу сияқты әрекеттермен айналысты. Медициналық теориялар мен әдістерді қабылдамай, Йорк Ретирінің күш-жігері шектеулерді азайтуға және саналылық пен моральдық күшті дамытуға бағытталды. Туктер отбасы моральдық емдеудің негізін қалаушылар ретінде танылды. Уильям Туктің немересі Сэмюэл Тук 19-шы ғасырдың басында Ретирдің әдістері туралы маңызды еңбек жариялады; Пинельдің "Жынысқа қатысты трактаты" сол кезде жарық көрді, ал Сэмюэл Тук оның терминін "адамгершілік емдеу" деп аударды. Тук Ретирі әлем бойынша психикалық аурулармен ауыратын науқастарға гуманды және моральдық қарым-қатынас жасаудың үлгісіне айналды.
Френология
Шотландияның Эдинбург медицина мектебінде XVIII ғасырда психикалық ауруларға қызығушылық оянды, онда Уильям Каллен (1710–1790) және Роберт Уайт (1714–1766) сияқты ықпалды оқытушылар психикалық аурулардың клиникалық маңыздылығын баса көрсетті. 1816 жылы френолог Иоганн Сперцхайм (1776–1832) Эдинбургке келіп, краниологиялық және френологиялық концепциялары бойынша лекция оқыды; жүйенің негізгі идеялары мидың сананың мүшесі екендігі және адамның мінез-құлқы философиялық немесе діни емес, неврологиялық тұрғысынан түсіндірілуі мүмкін екендігі болды. Френологтар сананың модулділігіне де ерекше мән берді. Медицина студенттерінің бір бөлігі, соның ішінде Уильям А. Ф. Браун (1805–1885), осы материалистік көзқарасқа, сондай-ақ жүйке жүйесіне және психикалық бұзылыстарға өте жағымды жауап берді. Эдинбургтің заңгері Джордж Комб (1788–1858) френологиялық ой-пікірдің бірегей жақтасы болды, ал оның інісі Эндрю Комб (1797–1847), кейіннен Виктория патшайымының жеке дәрігері болып тағайындалды, «Ақыл-естің бұзылуы туралы байқаулар» (1831) атты френологиялық еңбекті жазды. Олар 1820 жылы Эдинбург френологиялық қоғамын құрды.
Институционализациялау
Қазіргі заманғы психикалық денсаулық сақтау 19 ғасырдың басында мемлекеттік деңгейдегі ірі бастамамен басталды. Ұлыбританияда 1808 жылғы «Каунтилік панажайлар туралы» заң қабылданғаннан кейін қоғамдық психикалық ауруханалар құрылды. Бұл заң әкімшілік органдарга әр округте «жасыраған жұрттан» шыққандарды қабылдауға арналған, мемлекеттік қаржымен қамтамасыз етілетін панажайлар салуға рұқсат берді. Алғашқы өтініштерді тоғыз округ берді, ал алғашқы қоғамдық панажай 1812 жылы Ноттингемширде ашылды. Парламенттік комиссиялар Бейтлем ауруханасы сияқты жеке меншік есірткіханалардағы зәбір-зоқымдарды тергеу үшін құрылды, олардың қызметкерлері кейін қызметтен босатылды, ал ұлттық назар тұтқындарға қолданылатын таяқтар, тізбектер мен қолқышаптар және олардың нашар тұру жағдайларына аударылды. Алайда, жаңа тағайындалған Ақыл-сау комиссарларына жеке панажайларға лицензия беру және бақылау құқығы 1828 жылға дейін берілмеді. 1845 жылғы «Ақыл-саулық туралы» заң психикалық ауруларды емдеуде маңызды кезең болды, себебі ол психикалық аурулардың мәртебесін ем қажет ететін науқастарға өзгертіп, жаңаша қарауға мүмкіндік берді. Заңмен Лорд Шафтсбери басқарған Ақыл-сау комиссиясы құрылды, ол ақыл-саулық заңнамасын реформалауға бағытталды. Комиссия құрамына Заңның ережелерін орындауға міндетті он бір Метрополитен комиссары кірді; әр округте панажайлар салу міндетті болды, сондай-ақ Ішкі істер министрінің атынан жүйелі тексерулер жүргізілді. Барлық панажайларда жазбаша ережелер болуы және білікті дәрігер жұмыс істеуі қажет еді. Панажайларды басқарушылардың ұлттық бірлестігі – Медико-психологиялық қауымдастық – 1866 жылы Уильям А.Ф. Браунның төрағалығымен құрылды, бірақ бұл ұйымның алғашқы нысаны 1841 жылы пайда болған. 1838 жылы Франция елдегі панажайларға түсу және панажай қызметтерін реттеу туралы заң қабылдады. Эдуард Сегин ақыл-жақындық кемістігі бар адамдарды оқытудың жүйелі әдісін жасады және 1839 жылы ол ауыр «дамылсыз» балалар үшін алғашқы мектепті ашты. Оның емдеу әдісі ақыл-жақындық кемістігі бар адамдар ауруды сезінбейді деген болжамға негізделген. АҚШ-та мемлекеттік панажайлар құру 1842 жылы Нью-Йоркте панажай құру туралы алғашқы заңмен басталды. Ютика мемлекеттік ауруханасы шамамен 1850 жылы ашылды. Бұл аурухананың құрылысы, көптеген басқа ауруханалар сияқты, негізінен Доротея Линд Дикстің еңбегінің нәтижесі болды, оның қайырымдылық әрекеттері көптеген штаттарға және Еуропада Константинопольге дейін тарады. АҚШ-тағы көптеген мемлекеттік ауруханалар 1850 және 1860 жылдары Киркбрайд жоспары бойынша салынды, бұл емдік әсерге ие болуға арналған сәулеттік стиль болды. Ғасырдың басында Англия мен Францияда панажайларда барлығы бірнеше жүз адам ғана болды. 1890 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында бұл көрсеткіш жүздеген мыңға жетті. Алайда, психикалық ауруларды институционализация арқылы жақсартуға болатын идея көп ұзамай күмәнді болып шықты. Психиатрлар науқастар санының үнемі өсуінен қысымға ұшырады, ал психиатрияның медицина әлеміндегі беделі төмендеді.
Ғылыми жетістіктер
1800 жылдардың басында психиатрия психикалық ауруларды диагностикалауда үлкен қадам жасады, психикалық аурулар санатын кеңейтіп, көңіл-күйдің бұзылуларын, сондай-ақ ауру деңгейіндегі қате пікірлер мен ақылсыздықтарды қамтыды. Дереккөздің сенімділігі төмен: date=November 2014 Жан Этьен Доминик Эскирол, Пинельдің шәкірті, липпеманияны «әсерлі мономания» деп анықтады (бір нәрсеге артық көңіл бөлу). Бұл депрессияның ерте диагностикасы болды. 1870 жылы Германиядағы гинеколог Луи Майер бір әйелдің «меланхолиясын» пессарий арқылы емдеді: «Ол оның физикалық проблемаларын жеңілдетті және Майер сақинасын қолдану оның көңіл-күйінің көптеген ауыр бұзылыстарын едәуір жақсартты». The American Journal of Obstetrics and Diseases of Women and Children журналында хабарланғандай, Майер «неміс психиатриялық ауруханаларында әйелдердің психикалық және жыныстық аурулары арасындағы байланысты зерттеуге немқұрайды қарағандығын» айтқан. 20 ғасыр әлемге жаңа психиатрияны әкелді. Психикалық бұзылуларға қараудың әртүрлі көзқарастары енгізіле бастады. Эмиль Крейпелиннің мансабы психиатрияның әртүрлі салаларының бірігуін көрсетеді. Крейпелин бастапқыда психологияға қатты қызығушылық танытты және анатомиялық психиатрияның идеяларын елемеді. Психиатрия профессоры болып тағайындалғаннан кейін және университеттегі психиатриялық клиникада жұмыс істегеннен кейін, Крейпелиннің таза психологияға деген қызығушылығы азайды және ол жан-жақты психиатрия жоспарын енгізді. Крейпелин психикалық бұзылуларды жіктеу идеяларын зерттей бастады және насихаттады, бұл идеяны Карл Людвиг Кальбаум енгізген. Биологиялық психиатрияның бастапқы идеялары, барлық психикалық бұзылулардың табиғаты бойынша биологиялық екенін айтқан, «нервтер» туралы жаңа түсінікке айналды және психиатрия неврология мен нейропсихиатрияның жуық шамасына келді. Дегенмен, Крейпелин шизофренияны ешқандай анықталған гистологиялық немесе анатомиялық аномалиялардың болмауына қарамастан, биологиялық ауру ретінде қарастырғаны үшін сынға ұшырады. Крейпелин психикалық аурудың органикалық себептерін табуға тырысқанда позитивистік медицинаның көптеген тезистерін қабылдады, бірақ психиатриялық түсіндірменің негізгі тәсілі ретінде этиологиялық себептің белгісіздігіне қарағанда нозологиялық жіктелудің дәлдігін бағалады. Зигмунд Фрейдтің пионерлік жұмысынан кейін психоаналитикалық теориядан туындаған идеялар да психиатрияда тамырлай бастады. Психоанализ теориясы психиатрлар арасында танымал болды, өйткені ол пациенттерді жеке практикаларда емдеуге мүмкіндік берді, оларды психиатриялық ауруханаларда сақтаудың орнына. Когнитивтік психологиядағы дәлелдерге негізделген зерттеулер когнитивті-мінездік терапия сияқты емдеулерге әкелді, соның салдарынан Фрейдтің көптеген идеялары дәлелдермен сәйкес келмейтін немесе оларға қайшы келетін болып көрінді, сондай-ақ 1948 жылы литий карбонатының биполярлық бұзылыста көңіл-күйдің жоғары және төмен деңгейін тұрақтандыру қабілеті де солай болды. Психотерапия әлі де қолданылып келді, бірақ психоәлеуметтік мәселелерді емдеу ретінде. 1920-1930 жылдары Еуропадағы көптеген психиатрлар мен академиктер маниак-депрессивтік бұзылу мен шизофренияның тұқым қуалайтынына сенді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдықтарда генетиканың нацистік расистік идеологиямен бірігуі генетиканы толығымен дискредитациялады. Қазіргі кезде кейбір көрнекті зерттеушілер генетиканың психикалық ауруларға үлкен әсер ететінін ойлайды. Отбасылық және егіздер зерттеулерінде анықталған бес ірі психикалық аурудың генетикалық және тұқым қуалайтын үлесі шизофрения үшін 81%, аутизм спектрі бұзылысы үшін 80%, биполярлық бұзылыс үшін 75%, зейін тапшылығы және гиперактивтілік бұзылысы үшін 75% және үлкен депрессиялық бұзылыс үшін 37% құрайды. Генетик Мюллер Хилл былай деді: «Гендер тағдыр емес, олар адамға, мысалы, ауруға бейімділікті беруі мүмкін, бірақ бұл олардың басқаларға қарағанда оған шалдығу ықтималдығы жоғары дегенді білдіреді. Бұл (психикалық ауру) сөзсіз емес». Молекулалық биология психикалық бұзылуларға әсер ететін нақты гендерді анықтауға есік ашты.
Институционалдылықтан шығару
Асылханалар: Психикалық науқастар мен басқа да тұтқындардың әлеуметтік жағдайы туралы эсселер (1961), социолог Эрвинг Гоффман жазған, ауруханадағы психикалық науқастардың әлеуметтік жағдайын зерттеді. Оның қатысушы бақылауға негізделген далалық жұмысына сүйенген кітапта "жалпы институт" теориясы және "қорғаушы" мен "тұтқын" тарапынан болжамды және тұрақты мінез-құлықты сақтауға жұмсалатын күштердің процесі жасалды. Кітапта мұндай институттардың көптеген ерекшеліктері екі топтың да өздерінің функцияларын және әлеуметтік рөлдерін білуін қамтамасыз ету үшін, яғни оларды "институционализациялау" үшін рәсімдік қызмет атқарады делінген. Деинституционализацияны дамытуда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар, академиялық психиатр және психоаналитик Томас Сзац психиатрия мен міндетті емдеуді қатаң сынаған мақалалар мен кітаптар жариялай бастады, оның ең танымал еңбегі – 1961 жылғы "Психикалық аурудың мифі" еді. 1963 жылы АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди мемлекеттік психиатриялық ауруханалардан шығарылатын адамдарға арналған Қоғамдық психикалық денсаулық орталықтарын басқаруды Ұлттық психикалық денсаулық институтына жүктеген заңнаманы енгізді. Кейіннен, аталған орталықтардың бағыты ауыр емес, бірақ жедел психикалық бұзылыстары бар адамдарға психотерапия ұсынуға қарай өзгере бастады. Зерттеулер көрсеткендей, баспанасыз халқының 33% және түрмелердегі тұтқындардың 14% психикалық ауру диагнозын алған. 1973 жылы психолог Дэвид Розенхан психиатриялық диагноздың дұрыстығына күмән тудырған нәтижелерге ие болған Розенхан экспериментін жариялады. Роберт Шпиццер сияқты сыншылар зерттеудің дұрыстығы мен сенімділігіне күмән келтірді, бірақ психиатриялық диагноздардың тұрақтылығын жақсарту қажет екенін мойындады. Шпиццер психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының үшінші басылымын дайындау комиссиясын басқарды, оның мақсаты өлшенетін белгілерге баса назар аудару арқылы сенімділікті арттыру болды. Психиатрия, көптеген медициналық мамандықтар сияқты, өз ауруларын, жіктемелерін және емдеу әдістерін зерттеуге үнемі және маңызды қажеттілік сезінеді. Психиатрия биологияның ауру мен денсаулықтың адамның қоршаған ортаға бейімделуінің екі жақты екенін қабылдайды. Бірақ психиатрия адамзаттың қоршаған ортасының күрделі екенін және физикалық, мәдени және жеке қарым-қатынас элементтерін қамтитынын да мойындайды. Сыртқы факторлардан өзге, адам миы жеке тұлғаның үміттерін, қорқыныштарын, тілектерін, қиялдарын және сезімдерін қамтып, ұйымдастыруы керек. Психиатрияның қиын міндеті – осы факторларды клиникалық және физиологиялық тұрғыдан зерттеуге мүмкіндік беру үшін оларды түсіну болып табылады.