Кіріспе

Ғарыштағы дөңгелек – британдық ғылыми-фантастикалық телесериал «Доктор Ху»-дың бесінші маусымының жетінші және соңғы сериясы, ол 1968 жылдың 27 сәуірінен 1 маусымына дейін апта сайын алты бөлімнен көрсетілді. Бұл серияда Доктор (Патрик Траутон) және оның серігі Джейми МакКриммон (Фрейзер Хайнс) «Күміс тасымалдаушы» деп аталатын, көріне тасталған ғарыш кемесінде қалып қояды. Олар W3 деп аталатын тағы бір дөңгелек пішіндес ғарыш станциясымен байланысқа түсіп, оның бортына көтеріледі, бірақ кішкентай топ кибер адамдардың оларды қуа келіп, Жерге радио байланысын өздерінің басқындық флоты үшін маяқ ретінде пайдалануды жоспарлап отырғанын біледі. Бұл серия Венди Пэдберидің Зои Хериот рөлінде алғаш рет пайда болғанымен ерекшеленеді.

Сюжет

Меркурий сұйықтығының жарылуы Екінші Доктор мен Джеймиді меркурий түтінінен қашу үшін ТАРДИС-тен эвакуациялауға мәжбүр етеді, ал меркурий ауыстырылғанша ғарыш кемесі қирап қалады. Олар өзінің сервороботтан басқа ешкім жоқ ғарыш кемесінде табылады. Робот кірмегендерді анықтап, зымыранды мақсатсыз серуендеуден бұрып жібереді. Бағыттың өзгеруінен Доктор басын соғып, дімқұрығын шайқап алады. Сондай-ақ, робот кеңістікке жұмыртқа тәрізді ақ капсулаларды шығарады, олар алып дөңгелек пішіндес ғарыш кемесіне қарай ұшып, сыртына жабысады. Робот агрессивті болғанда, Джейми оны жояды, бірақ Доктор өте әлсіз болып құлап түседі. "Дөңгелек" – терең ғарыштағы құбылыстарды бақылайтын Жердегі ғарыш станциясы, онда шағын халықаралық экипаж қызмет етеді. Экипаж қысымның күрт төмендеуіне алаңдайды, олар білмейтіні, бұл капсулалар дөңгелектің сыртына жабысқан кезде болады. Бақылаушы Джарвис Беннетт сонымен қатар, 80 миллион миль қашықтықта жоғалған "Күміс тасымалдаушы" кемесі кенеттен жақын жерде пайда болып, радиобайланысқа жауап бермей жатқанына алаңдайды. Ол оны дөңгелектің рентген лазерімен жоюға шешім қабылдайды. Кемеден шыққан керемет дауыс естілгенде Джарвис тоқтатылады. Джейми оларды тасымалдаушыға кіргендері туралы ескертеді, оны және ессіз Докторды құтқарып, дөңгелекке алып кетеді. Дәрігер доктор Джемма Корвин Докторға қарағанда, Джеймиге астрофизик-кітапханашы Зои Хериот экскурсия жасайды. Джемма Джеймидің өтірік айтып жатқанын біледі, сондықтан Беннетт жаңа келгендерге күдікпен қарайды, олар ғарыш бағдарламасына қарсы саботажшылар болуы мүмкін деп қорқады. Ол екі босқын құтқарылғаннан кейін Х-сәулелі лазерді тасымалдаушыға қолдануға шешім қабылдайды, бірақ Джейми лазерді саботаждайды. Ракетаның бортында дөңгелекке жабысқан сияқты екі капсула оны қоршаған энергияны сіңіреді. Бірінің үстінен үш саусақты күміс қол шығады. Джеймидің лазерді саботаждауы Беннетті ашуландырады, әсіресе дөңгелекке қарай метеор жауыны келе жатқаны және оны кері қайтаруға мүмкіндігі жоқ. Джарвис Джейми мен Докторды ауруханаға жауып қояды. Доктор жазылғаннан кейін Джеймидің әрекетіне наразы болады. Зоидің есептеуінше, кеме олардың секторына қарай қозғалмады, бірақ ол қасақана сонда жіберілді. Алайда "Дөңгелектің" экипажы метеор жауынына көбірек алаңдайды. Екі үлкен капсулада Кибермендер бар, олар Киберпланнермен (Кибермендерді басқаратын қозғалмайтын бірлік) бейне байланыс арқылы өз жоспарларын талқылайды. Олар дөңгелекке жіберген шағын капсулаларда дөңгелектің қоймаларындағы берналий таяқтарын тұтынуға жіберілген киберматтар бар еді. Берналий рентген лазерін қуаттандыру үшін өте қажет. Кибермендер Мессье 13 жұлдызының жаңа ғарышқа айналуын жасады, бұл дөңгелектің экипажына өздерінің берналий қорын іздеуге мәжбүр етті, бірақ олар жоғалып кеткенін анықтады. Киберлер экипаж мүшелері күміс тасымалдаушыға барып, дөңгелекке тасымалданатын берналийдің балама көзін алады деп күтеді, ішінде жағымсыз тосын сый күтеді. Инженер Билл Дагган қордың таусылғанын және киберматтардың бар екенін байқады. Оның реакциясын кешіктіруі басқа экипаж мүшесі Кемел Рудкиннің киберматтардың құрбаны болуына мүмкіндік береді. Джарвис Беннетт осы жағдайға үрейленіп, Дугганды лауазымынан айырып, қатаң бақылау енгізеді. Доктор рентгендік аппаратты пайдаланып еденді сканерлейді, Рудкин тез тұйықталатын пластикпен бүркіп, киберматты көрсетеді. Джарвис екі экипаж мүшесін, Лалехам мен Валлансты, берналийді іздеу үшін күміс тасымалдаушыға жібереді. Сол жерде Кибермендер өздерін танытып, олардың саналарын өздеріне алады. Олар экипаж мүшелеріне оларды "Дөңгелекке" апаруға бұйрық береді. Лалехам мен Валланс екі кибер адам жасырылған дөңгелекке арналған берналий қораптарын дайындауға пайдаланылады. Бұл айла-шарғы жұмыс істеді, және жәшіктер дөңгелекке көтерілуге дайын. Доктор мен Джейми доктор Корвин мен Беннетті ескертуге тырысады, бірақ бақылаушы қауіпті қабылдамайды. Доктор Корвин Доктормен одақтасып, Беннетттің психикалық жағдайынан қорқады. Дугган мен Лео Райан лазердің жаңа қуат көзіне қол жеткізгендеріне қуанышты, оны жөндеуде. Киберадамдар Берналиумды алуға жіберілген инженерді өлтіреді. Лалехам мен Валланс лазерге берналиуммен Дугганға келеді, ол бұрын қолданылған ақыл-ойды басқару процесінің құрбаны болады. Дугган Жермен байланысты жоюға жіберілді. Ол басқару тақтасын қиратып, тоқ соғып қайтыс болады. Доктор берналийдің кездейсоқ жеткізілімінің терең мағынасы бар екенін түсінеді. Дугганның санасы басылғанын еске алып, доктор Корвинге экипаж мүшелерінің мойнына бекітілген қарапайым транзисторлық жүйені пайдаланып, осы техниканы жоюға бұйрық береді. Жүктеп беру алаңында Доктор мен Джейми жәшіктің жалған түбін ашады, бұл Кибермендердің "Дөңгелекте" бар екенін растайды. Артынан Кибермен қадамдардан төмен түседі. Кибермен берналиймен кетеді, Доктор мен Джеймиді байқамайды. Алайда, олар киберматтармен шабуылға ұшырайды. Экипаж киберматтарды өшіру үшін дыбыстық толқынды пайдаланады. Джемма мен Зои Джарвиске өлген киберматты көрсетеді, бірақ ол шабуылға ұшырағанына сенбейді. Джемма Джарвистің станция бақылаушысы болуға жарамсыз екенін анықтап, оны лауазымынан алады. Дугганның өлімі Кибермендерге кедергі келтірмейді, өйткені оны ауыстыру үшін басқа инженер, Фланниган табылады. Лалехам Фланниганды басып беруге тырысқанда, Валланс оқтан жаңылып, қаза табады. Кибермен Фланниганның санасын басып алады. Кибермендер метеор жауынына қарсы қорғану үшін рентген лазерін жөндеуге уақыт жұмсады. Олар "Дөңгелек" бұзылмаған болуын қалайды, осылайша олардың флотына үйге оралуға көмектесетін радио сәулесін пайдалана алады. Олар Жерге басып кіруді қалайды, планетаның минералдық байлықтарына зәру. Экипаж рентген лазерін жөндеп, келе жатқан метеорларға қарсы қорғану үшін пайдаланады. Доктор бұрын ТАРДИС-тен алып тастаған уақыт вектор генераторына мұқтаж екенін түсінеді. Джейми мен Зои ракетаға ғарыш серуеніне таңдалады. Джемма оларды шлюзге жеткізеді, бірақ оттегі бөлмесінде жасырынып қалады. Ол Валланс пен Киберменнің ауамен улау жоспары туралы әңгімесін естіп, Докторды ескертеді, содан кейін Кибермен оны өлтіреді. Джейми мен Зои метеор жауынына ілігіп қалады. Лео секциялық ауамен жабдықтауға ауысады, яғни Кибермендер олардың ауасын улай алмайды. Джемманың өлімінен шокталған Джарвис Беннетт өш алу үшін іздейді, содан кейін қайтыс болады. Лео Доктор ескертетін алып Кибермен ғарыш кемесі жақындап келе жатқанда басқаруды өз қолына алады. Киберпланнер бортта біреу олардың әдістерін білетінін күдіктенеді. Валланс борттағы барлығын анықтайды, ал Киберпланнер Докторды таниды. Киберпланнер оны өлтіруге шешім қабылдайды. Джейми мен Зои ракетадағы осы әңгімені естіп, Докторды ескерту үшін уақыт вектор генераторымен қайта оралады. Адамдар Жермен байланысуы керек, бірақ Дугганның өзіне-өзі өлтіру миссиясы оны мүмкінсіз етті. Олар қосалқы бөлшектерге мұқтаж. Фланниган қалыпты болып көрінеді және оларды 6-коридорда кездестіретінін айтады. Бұл Кибермендердің Докторды шабуылдау жоспары. Доктор бұған күдіктенеді және қуат бөлмесіне барады. Кибермендер оны 6-коридорда таба алмағанда, Фланниганды басқару бөлмесіне барып, қорғаныс қабатын жоюға бұйрық береді. Джейми мен Зои қайта оралады, ал Фланниган оларды басқару бөлмесіне апарады. Ол Лео мен Энрико Касали, байланыс офицерімен жеңіледі және оның басылуы тоқтатылады. Доктор энергетикалық бөлмеде екі Киберменмен қанағаттандырылады және олар оған өз жоспарларын ашады. Олар оны жоюға тырысқанда, ол біреуін ток соғып өлтіреді. Үлкен Кибермендер тобы "Дөңгелекке" қарай ғарыш серуенін бастайды. Джейми мен Фланниган жүктеп беру алаңына барады...

Өндіріс

Бұл әңгіменің бастапқы атауы "Ғарыш доңғалағы" болды. Бұл сериал BBC Radiophonic Workshop-ты алғаш рет музыкалық сүйемелдеуді жасауға шақырды. Осы әңгімеден алынған қысқаша үзінді кейін келесі маусымның соңында "Соғыс ойындарының" 10-шы эпизодында қайта пайдаланылды. Джейми мен Зои киген ғарыш костюмдері, бұрын "Оныншы планетада" көрсетілген, кейіннен "Жұлдыздық соғыстар" IV: Жаңа үміт және "Империяның кері шабуылы" фильмдерінде костюм ретінде қолданылды (әсіресе Боск Баунти Хантер кигенде танымал болды). Бұл костюм 1960 жылдары RAF қолданған жоғары биіктіктегі Windak қысымды костюмі.

Қалыптастыру жазбалары

Патрик Траутон 2-ші эпизодта қатыспады, себебі ол демалыста болған. Сондықтан, ессіз Дәрігердің орнына дублер тартылды. Дебора Уотлингтің 1-ші эпизодтағы пайда болуы – бұрынғы «Теңізден келген ашу» оқиғасының соңынан алынған қайталау болды. Ерекше жағдай, ол осы пайда болуы үшін экранда көрсетілді. Майкл Голди бұрын «Дейлектердің Жерге шабуылы» (1964) фильмінде Крэддок рөлін ойнаған. Кеннет Уотсон сол оқиғаның кино нұсқасында Крэддок рөлін сомдаған: «Далектердің Жерге шабуылы 2150 ж.» (1966). Клэр Дженкинс «Жабайылар» (1966) фильмінде Нанина рөлін ойнады, ал «Соғыс ойындары» (1969) фильмінің соңғы эпизодында Таня Лернов рөлін қысқа қайталады. Дональд Самптер «Теңіз шайтандары» (1972) фильмінде командир Риджвейді және «Ажалға қарсы» (2015) эпизодында президентті ойнады. Ол «The Sarah Jane Adventures» сериалының «The Eternity Trap» (2009) эпизодында Эразм Даркенинг рөлін ойнады.

Жоғалған эпизодтар

Би-Би-Си мұрағатында тек 3-ші және 6-шы эпизодтар сақталған. Жеке коллекционер 3-ші эпизодтың көшірмесін алып, 1983 жылы қайтарды. 1996 жылы 4-ші эпизодтан Дуганның өлімінен екі қысқа видеокөрініс (біреуі бір секундтық, екіншісі екі секундтық) Австралияда табылды. Бұл көріністер 1969 жылы сериал тұңғыш рет көрсетілген кезде ABC цензурасымен қиылып тасталған еді. 2002 жылы Жаңа Зеландиядағы жеке коллекциядан 5-ші эпизодтан алынған, жалпы ұзақтығы жеті секунд болатын үш қысқа видеокөрініс табылды, олар да цензуралық шешіммен алып тасталған. 2023 жылы 1-ші эпизодтағы бегемоттың кадры 1965 жылғы Дэвид Аттенбороның "Замбези" сериалының екінші эпизодында кездесті.

Баспаға шығарылған

Терренс Дикс жазған бұл сериалдың романдық нұсқасы 1988 жылдың наурыз айында W. H. Allen & Co. баспасынан қатты мұқабамен, ал тамыз айында Target Books баспасынан жұмсақ мұқабамен жарық көрді. Көптеген адамдар жұмсақ мұқабалы басылымның өте сирек екеніне сендіреді, себебі оның басылымы аз болған және көптеген данасы қоймадағы өртте жойылған. Алайда, 23 000 даналық басылым осы басылымдардың қатарына сәйкес келеді, ал өрт туралы әңгіме де негізсіз. BBC Books 2021 жылдың тамызында «The Essential Terrance Dicks Volume 1» жинағының бір бөлігі ретінде бұл романды қайта басып шығарды, бұл жинақ жанкүйерлер таңдаған Терренс Дикстің ең жақсы романдық нұсқаларын қамтиды.

Үй медиасы

1992 жылдың шілдесінде 3-ші және 6-шы эпизодтар VHS форматында «Cybermen: The Early Years» жинағының бір бөлігі ретінде жарық көрді. Кейіннен олар 2004 жылдың қарашасында «Lost in Time» жинағының үш дискілік DVD нұсқасында шығарылды: 4-ші және 5-ші эпизодтардан алынған цензуралық үзінділер де қосылды. Барлық алты эпизодтың түпнұсқа дыбыс жолдары 2004 жылдың мамырында Венди Пэдберидің баяндауымен CD-де жарық көрді. 2017 жылдың 6 шілдесінде Nerdist «The Wheel in Space» сериалының жаңа қайта құрастырылған нұсқасының алғашқы көрсетілімін жариялады, ол қолда бар үзінділер мен «Tele snaps» арқылы жасалған. Қайта құрастырылған нұсқа 2017 жылдың қыркүйегінде BBC және ITV құрған Britbox стриминг сервисінде эксклюзивті түрде жарық көрді. 1-ші эпизодтың он минуттық қысқартылған анимациялық нұсқасы 2018 жылдың желтоқсанында BFI-дың «Missing Believed Wiped» іс-шарасында тұңғыш рет көрсетілді. Онда шеңбердегі экипаждың таныстырылуы, TARDIS-тің куб тәрізді тағамдары туралы әзіл және алдыңғы «Fury from the Deep» оқиғасында Викторияның кетуіне жасалған сілтемелер сияқты бірнеше сахналар алынып тасталды. Бұл анимация 2019 жылдың наурызында «The Macra Terror» үй медиасының шығарылымына қосымша материал ретінде енгізілді.