Кіріспе

Будапешттегі қор биржасы, Венгрия

Будапешт қор биржасы (БҚБ) (Budapesti Értéktőzsde (BÉT)) – нарықтық капиталдану және ликвидтілік бойынша Орталық және Шығыс Еуропадағы екінші ірі қор биржасы. Ол Венгрия, Будапешт, 55-ші Криштина бульвары, Венгрия Ұлттық банкінің Буда орталығында орналасқан. Бұрын, 1864 жылдан бастап, Австро-Венгрия империясы кезінде ол Будапешт қор биржасы сарайы ғимаратында орналасқан, үлкен сауда алаңы қажет болғанға дейін. Биржаны листингтік эмитенттер, венгр жеке инвесторлары және орталық банк басқарады. БҚБ Дүниежүзілік биржалар федерациясы мен Еуропалық бағалы қағаздар биржалары федерациясының мүшесі болып табылады. 1990 жылы қайта құрылғаннан бері Будапешт қор биржасы Венгрия нарығындағы барлық айналымды және Орталық және Шығыс Еуропа нарығының үлкен бөлігін қамтиды. 2007 жылы БҚБ жердегі сауда-саттықты жоюға келісті, қазіргі сауда Xetra жүйесі арқылы жүзеге асырылады, ал артық брокерлер нарық жасаушылар рөлін атқарады. Xetra – венгр акциялары мен биржалық қорлар бойынша барлық биржалық сауда-саттық үшін эталондық нарық. Xetra-дағы бағалар ең танымал венгр акциялар индексі BUX-ты есептеу үшін негіз болып табылады. Xetra Еуропа бойынша 60 пайыздық нарық үлесіне ие, оған 18 еуропалық елден 230-дан астам сауда қатысушысы қосылған, сондай-ақ Гонконг пен Біріккен Араб Әмірліктері Xetra арқылы байланысқан. Будапешттегі Xetra саудасы сағат 09:00-ден 17:00-ге дейін, жабылу аукционы сағат 17:00-ден 17:05-ке дейін, ал саудадан кейінгі сауда уақыты 17:20-ға дейін жалғасады. БҚБ сағат 08:15-тен 08:30-ға дейін алдын ала сауда-саттық және сағат 08:30-дан 09:00-ға дейін аукционды ашу мүмкіндігін ұсынды. 2023 жылдың 23 тамызында компания Еуропалық комиссия ұсынған Капитал нарықтары одағының бөлігі ретінде Еуропалық Одақ үшін бірыңғай лента ұсыну мақсатында 13 басқа биржамен бірлесіп EuroCTP құрды.

Ұйым

Биржаның ұйымдастырылуы, ішкі сауданы қадағалау, Басқарма шешімдерін іске асыру, биржа туралы ақпаратты жариялау және биржаның жалпы бизнес-әкімшілігін жүргізу – бас атқарушы директордың міндеттері. Биржа Капитал нарығы туралы заңда белгіленген принциптерді сақтайды және Биржада сауда жасайтын инвестициялық қызметтер көрсетушілердің, эмитенттердің және инвесторлардың өз пікірлерін білдіруге құқығы бар екенін, сондай-ақ Биржаға қатысты шешімдерді қабылдау процесіне тең дәрежеде қатысуын қамтамасыз етеді. Осыны қамтамасыз ету үшін Биржада мүдделерді ұсыну комитеттері жұмыс істейді. Комитет мүшелері саудагерлер мен эмитенттер тарапынан сайланады, ал олардың өкілеттіктері Биржа Басқармасының өкілеттіктерімен бірдей мерзімде аяқталады. Сауда комитеті сатушылардың кәсіби көзқарасын қалыптастырады, сатушылардың мүдделерін кәсіби мәселелер бойынша қорғайды және шешімдерге кәсіби бақылаудың институционалдық тетігін қамтамасыз етеді. Эмитенттер комитеті эмитенттердің кәсіби көзқарасын қалыптастырады, эмитенттердің мүдделерін кәсіби мәселелерде қорғайды және шешімдерге кәсіби бақылаудың институционалдық тетігін қамтамасыз етеді. Инвесторлар мүдделерін ілгерілететін өкіл инвесторлар мүдделеріне қатысты барлық ұсыныстар бойынша пікір білдіруге уәкілді. Өкілді инвесторлар мүдделерін білдіретін ұйымдар мен қауымдастықтар сайлайды. Есептесу комитеті Биржаның есептесу жүйесіне қатысты шешімдерді дайындауға қатысады және тиімді кәсіби қадағалауды қамтамасыз етеді. Оның мүшелері мен төрағасы сатушылардың ұсыныстары негізінде Биржа Басқармасы тарапынан сайланады. Индекс комитеті Биржаның негізгі индекстерін кеңейтуді және оларды үнемі жаңартуды қадағалау үшін құрылды. Бұдан өзге, ол Биржаның басқа да көрсеткіштерін әзірлеумен және жариялаумен айналысады. Комитет мүшелері – директорлар кеңесі тағайындаған тәуелсіз нарық сарапшылары.

Тізімге енгізу

Акциялар сериясының тізімі Prime немесе Standard нарықтарында жүзеге асырылады. 2017 жылдың қыркүйегінде BSE орташа көлемдегі компанияларға арналған Xtend нарығын іске қосты. Стандартты нарықта заңның негізгі талаптарынан өзге, BSE листингке қойылатын акциялар сериясына қатысты ашық сауда-саттық жүргізілуін талап етеді. Егер компания Prime нарығына қабылдануды сұраса, компания және листингке қойылатын бағалы қағаздар сериясы белгілі бір қосымша талаптарға (серияның көлемі, еркін айналымы, аяқталған шаруашылық жылдары және т.б.) сәйкес келуі керек. Prime нарығында листингке қойылатын бағалы қағаздар сериясына қатысты ашық мәмілелер міндетті, бірақ бұл санаттағы эмитенттер осы міндетті орындау үшін бір жылға кейінге шегеруді сұрай алады. 2019 жылдың шілдесінде Будапешт қор биржасы BÉT Xbond-ты іске қосты, ол Венгрия Ұлттық Банкінің өсімді облигациялық қаржыландыру бағдарламасымен (BGS) тығыз байланысты және облигациялар шығаруды жоспарлап отырған компаниялар үшін баламалы сауда алаңын ұсынады.

Нарықты қадағалау және қорғау тетіктері

Будапешт қор биржасындағы сауда-саттық барлық сауда қатысушыларына тең қолданылатын айқын ережелермен реттеледі. Нарықты тәуелсіз бақылау Венгрия Ұлттық Банкінің Нарықты қадағалау кеңесі жүзеге асырады. Ол бағалы қағаздар заңнамасын қолдануға, бағалы қағаздар ережелерін ұсынуға және бағалы қағаздар индустриясын, елдің қор және опцион биржаларын, сондай-ақ Венгриядағы электрондық бағалы қағаздар нарығын қоса алғанда, басқа да қызметтер мен ұйымдарды реттеуге жауапты. Бағалардың тұрақтылығын арттыру және қате сауда-саттықтарды болдырмау үшін Xetra және Будапешт қор биржасы сауда алаңдарында бірнеше қорғау механизмдері қолданылады. Оларға құбылмалылықты тоқтату, нарықтық бұйрықты тоқтату және ликвидтілікті тоқтату шаралары кіреді.

Тарих

Венгрия қор биржасы, бүгінгі Будапешт қор биржасының (BSE) атасы, 1864 жылдың 18 қаңтарында Дунай жағалауындағы Пест қаласында Ллойд сақтандыру компаниясының ғимаратында жұмысын бастады. Биржаны құруға жауапты комитеттің төрағасы Фригиес Кохмейстер болды, ол сондай-ақ биржаның алғашқы төрағасы болып сайланды (1864–1900). 1864 жылы биржа ашылғанда 17 акция, бір облигация, 11 шетел валютасы және 9 вексель тіркелді. Бірнеше жылдық баяу өсуден кейін, 1872 жылы сауда министрі 15 өнеркәсіптік және 550 қаржы компаниясының жарғыларын бекіткен кезде алғашқы маңызды нарықтық өрлеу болды. BSE 1873 жылы жаңа ғимаратқа көшіп, 1905 жылға дейін Вурм көшесінің бұрышында (қазіргі Сенде Пал көшесі) орналасқан ғимаратта жұмысын жалғастырды. 1905 жылы ол Тәуелсіздік алаңындағы Биржа сарайына көшірілді. Биржаның алғашқы нақты құлдырауы 1873 жылдың мамырында болды. 1890 жылдардың басында биржа тарихында тағы бір керемет нарықтық өрлеу орын алды, ол Мыңжылдық жылдарына тән жалпы инвестициялық оптимизммен және халықаралық қор нарықтарындағы соңғы тенденциялармен байланысты болды. 1889 жылдан бастап Будапешт қор биржасында тіркелген компаниялардың акциялары Венада, Франкфуртта, Лондонда және Парижде жарияланды. 1890 жылдардан бастап Венгрияның мемлекеттік облигациялары Лондон, Париж, Амстердам және Берлин қор биржаларында тұрақты түрде саудаланды. Ғасырдың басында биржада 310 бағалы қағаз саудаланды, ал Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында бұл көрсеткіш 500-ге жуық деңгейге жетті. 1913 жылы жылдық айналым бір миллион акцияны құрады, ал Будапешт айналымдық қоғамының айналымы 2,7 миллиард кронаны құрады (форинттің алдағысы). Сонымен қатар, 1875 жылы 400 000 тоннаға жуық астық саудасы қарқынды дамыды, ғасырдың басында 1 миллион тоннаға дейін өсті, ал Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін 1,5 миллион тоннаға жуық деңгейге жетті. Осы кеңеюдің нәтижесінде BSE Еуропадағы жетекші астық биржасы болды. Еуропаның көптеген елдеріндегідей, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, биржа 1914 жылдың 27 шілдесінде жабылды, бірақ сауда тоқтатылмады. Брокерлер соғыс кезеңінде сауда-саттықты жалғастырды және 1914 жылдан бастап акциялар бағасы күрт өсті. 1918 жылы бір жыл ішінде 7,2 миллионнан астам бағалы қағаз саудаланды. Соғыс аяқталғаннан кейін биржа қайта ашылды, соғыстан кейінгі инфляциялық орта айналымды ерекше деңгейге жеткізді, бірақ 1925 жылы елдің жаңа валютасы – пэнго енгізілгеннен кейін бұл көрсеткіш төмендеді. 1929 жылдың қазан айында Нью-Йорк қор биржасының құлдырауына әкелген келесі төрт жыл BSE-нің құлдырауына әкелді. 1931 жылдың 14 шілдесінде Германияның банк мораторийі мен континенттің ірі банктерінің бірқатар қаржылық құлдырауы салдарынан BSE қайтадан жабылды. Облигациялар саудасы 1932 жылы ғана ресми түрде қайта басталды, содан кейін ең көп саудаланған 18 акция саудаланды. Ұзақ қалпына келтіруден кейін, 1934 жылы нарық кеңейе бастады және 1936 жылы ең жоғары деңгейге жетті. Густав Сабо 1939 жылы әкесі қайтыс болған кезде 18 жасында Будапешт қор биржасында орын алған ең жас адам болды. Венгрия Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан кезде биржа бұрын-соңды болмаған өрлеуді бастан өткерді, ал ауыр және әскери өнеркәсіптердегі акциялар бағасы бірнеше есеге артты. 1942 жылы үкімет BSE жарғысына қатысты қатаң шараларды енгізді және күнделікті баға өзгерісіне ең жоғары шектеулер қойды. Осы шектеулерге қарамастан, биржа 1944 жылдың желтоқсан айының ортасында қала қоршауға алынғанға дейін жұмысын жалғастыра алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін гиперинфляция кезеңі басталды, ол жеке акциялармен және валюталар мен қымбат металдармен белсенді саудамен сипатталды, бұл биржаның зақымдалған ғимаратында ішінара жүзеге асырылды. Биржа 1946 жылдың тамызында, 1 тамызда форинттің енгізілуінен кейін ресми түрде қайта ашылды. Компаниялар бұрынғы корона және пэнго валюталарында шығарылған облигациялар бойынша төлемдерді орындамағандықтан және соғыс салдарынан акционерлік қоғамдар акциялары бойынша дивидендтер төлемегендіктен, бағалар төмендеуді жалғастырды. 1948 жылы жеке мажарлық фирмалардың көп бөлігі мемлекеттендірілгеннен кейін екі ай өткен соң, үкімет Будапешт қор және тауар биржасын ресми түрде таратып, биржа активтерін мемлекеттік меншікке берді. Будапешт қор биржасын қайта ашудағы алғашқы маңызды қадам – Венгрия үкіметінің 1989 жылғы бағалы қағаздар туралы заң жобасын дайындауға рұқсат беруі болды. Заң жобасы 1990 жылдың қаңтарында Парламентке ұсынылып, 1 наурызда күшіне енді. Заң күшіне енген күні, 21 маусымда BSE жарғылық жалпы жиналысын өткізіп, биржа есіктерін қайта ашты. 41 құрылтай мүшесі және IBUSZ акциясымен Будапешт қор биржасы ерекше ұйым, тәуелсіз заңды тұлға ретінде құрылды. Нарық экономикасының қайта құруы және кәсіпорындарды жекешелендіру биржаның жұмысында шешуші рөл атқарды. Ірі мемлекеттік кәсіпорындарды сату көбінесе стратегиялық инвесторлардың көмегімен жүзеге асырылса да, BSE Rába, MOL Group, OTP Bank, Magyar Telekom, Danubius Hotels Group, Richter Gedeon Co., IBUSZ, Skála Coop, Globus және тағы да басқалары сияқты көптеген мажар компанияларын жекешелендіруде маңызды рөл атқарды. Алғашқы сауда алаңы Váci көшесіндегі Сауда орталығында орналасқан, содан кейін 1992 жылы Бельварос-Липотварос ауданындағы Деак Ференц көшесіндегі көне ғимаратқа көшірілді, онда 15 жыл бойы жұмыс істеді. 2007 жылдың наурызында BSE Андраши даңғылының 93 нөміріндегі бұрынғы Герцог сарайына көшірілді. Спот нарығын сипаттайтын ашық айғайлау жүйесі 1995 жылға дейін ішінара электрондық қолдаумен жұмыс істеді. 1995 жылдан 1998 жылдың қарашасына дейін құнды қағаздар саудасы сауда алаңында және қашықтан сауда жүйесінде бір уақытта жүзеге асырылды, содан кейін толығымен қашықтан саудаға негізделген жаңа MultiMarket Trading System (MMTS) іске қосылды. Физикалық сауда алаңының дәстүрлі «шайқас шуы» бір жыл ішінде, 1999 жылдың қыркүйегіне дейін тоқтатылды, одан кейін физикалық сауда толығымен деривативтер нарығының электрондық қашықтан сауда платформасымен ауыстырылды. BSE-нің фьючерстік және опциондық келісімдердегі деривативтер нарығы 1995 жылдан бері инвесторларға қолжетімді. BUX келісімдері фьючерстік нарық іске қосылған күні, 1995 жылдың 31 наурызынан бері саудаға қолжетімді. 1998 жылдың шілдесінде BSE әлемде жеке акцияларға негізделген келісімдерді енгізген алғашқы биржалардың бірі болды. Опциондық нарықтағы тағы бір стандартталған деривативтер 2000 жылдың ақпанында пайда болды, ал 2004 жылдың 6 қыркүйегінде биржаның екінші индексі BUMIX бойынша сауда басталды. 2010 жылдың қаңтарында BSE Орталық және Шығыс Еуропа қор биржалары тобының мүшесі болды. 2013 жылдың 6 желтоқсанында, биржаның жаңа сауда платформасы іске қосылған кезде, акциялық сауданы Ұлттық экономика министрі Михай Варга салтанатты түрде ашты. Осы күні жаңа Xetra сауда жүйесі 15 жыл бойы қолданылып келген жүйені алмастырды. 2015 жылдың ақпанында BSE Тәуелсіздік алаңына жаңа орынға көшті. 2015 жылдың 20 қарашасында Венгрия Ұлттық банкі австриялық CEESEG AG және Österreichische Kontrollbank AG компанияларымен, BSE-нің 68,8 пайыз үлесіне ие болған компаниялармен сату шартын жасасты. BSE қазіргі уақытта Венгрия Ұлттық банкінің Буда орталығында, Криштина бульварында орналасқан. 2021–2025 жылдарға арналған стратегиясында Будапешт қор биржасы отандық капитал нарықтарын дамытуға бағытталған бұрынғы күш-жігерін атап өтті. Осыған сәйкес, BSE-нің мақсаты Венгрияда капитал нарықтарының рөлін арттыру және компаниялардың өсуі мен бәсекеге қабілеттілігін қолдау болып табылады.

Қор биржасының консультативтік органы

Қор биржасының консультативтік кеңесі 2016 жылы құрылды. 12 мүшеден тұратын бұл орган, БСЭ-нің стратегиялық және бизнес шешімдерін дайындауға, қабылдауға және оларға пікір білдіруге жауапты. Илона Харди, «Aranykor Önkéntes Nyugdíjpénztár» президенті, Тамас Банфи, Будапешт Корвинус университеті, Роберт Цселовски, «Erste Befektetési Zrt.», Адам Хеги, «K&H Bank Ltd.», Гьёрги Джаксити, «Concorde Securities Ltd.», Зигмонд Джарай, «MOL Plc.», Калман Надь, «Concorde MB Partners», Андрас Немешой, «DLA Piper Hungary», Габор Орбан, «Gedeon Richter Plc.», Балинт Сечени, «Equilor Befektetési Zrt.», Сандор Визкелети, Венгрия инвестициялық қорлар мен активтерді басқару компаниялары қауымдастығы, Левенте Жсембери, «X Ventures Ltd.».