Қаланың әкімшілік шекарасы және тұрғындары

Кіріспе

Қала шекарасымен белгіленген географиялық аумақ

Қаланың өзі – қала шегінде орналасқан географиялық аумақ. Бұл термин тек қалаларға ғана қатысты емес, кез келген жергілікті аумақтың шекарасындағы географиялық аумақты сипаттауға болады. Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл терминді "тарихи қала орталығын қамтитын жалғыз саяси құқықтық аумақ" деп анықтайды. Бұл термин АҚШ-тағы Орталық қаламен мағынасы бірдей, онда көбінесе аз қамтылған халық көптеп шоғырланған. Қаланың өзі – қалалық аумақтар мен халқын анықтау үшін қолданылатын үш негізгі түсініктердің бірі.

Қолданылуы

Қатаң мағынада, "қала" термині демографияда, яғни адамдар популяциясының статистикалық зерттеуінде техникалық термин ретінде қолданылады. "Әлемдік қалалану перспективалары" тақырыбымен Біріккен Ұлттар Ұйымы әлемнің барлық елдерінің қалалық және ауылдық халқының бағалауларын және болжамдарын екі жылда бір рет жариялайды. Бұл кітапта қала халқы "қаланың әкімшілік шекараларында тұратын халық" деп анықталған. Кітапта былай делінеді: "Әкімшілік шекаралармен анықталған қалаға қалада жұмыс істейтін немесе оқитын халықтың маңызды бөлігі тұратын қала маңындағы аудандар кірмей қалуы мүмкін". Демографияда "қала" – қалалық аумақтар мен халықты анықтау үшін қолданылатын үш негізгі ұғымның бірі. Ол ең көп қолданылатын деректерді қарастырады және қалалық және ауылдық популяциялардың мөлшерін анықтау мен өлшеудегі қиындықтарды атап көрсетеді. Онда: "Қаланың өзі заңдық және әкімшілік критерийлер бойынша анықталады және әдетте заңды түрде белгіленген, көбінесе тарихи тұрғыдан қалыптасқан әкімшілік бірліктің құрамына кіретін географиялық аймақтарды қамтиды. Дегенмен, көптеген қалалар қаланың өзінің шегінен асып өсіп, басқа өлшемдерді қажет етеді. Қалалық агломерация – әкімшілік шекараларға қарамастан, қалалық тығыздықта қоныстанған, біріккен аумақтың шеңберіндегі нақты халық. Осылайша, қалалық агломерациялар тығыздық бойынша анықталады: агломерация елді мекендердің тығыздығы белгілі бір шегінен төмен түскен жерде аяқталады. Ал одан да кең ауқымды ұғым – метрополиялық аймақ". Қорыта айтқанда, қала немесе муниципалитетті анықтаудың "дұрыс" жолы жоқ; "қала" – бұл анықтаудың тек бір тәсілі ғана.

Халықаралықласу

Әсіресе ағылшын тілінен немесе кері аударылғанда, "қаланың өзі" термині әлемнің әртүрлі бөлігінде әртүрлі мағыналарға ие болуы мүмкін. Кейбір тілдерде оған баламасы жоқ. Біріккен Ұлттар Ұйымының демографиялық жылнамасы жыл сайын 230-дан астам ұлттық статистикалық мекемелерге жіберілетін сауалнамалар негізінде дайындалады. Жылнамада "қаланың өзі" заңды/саяси шекаралармен анықталған және әдетте жергілікті басқарудың белгілі бір түрімен сипатталатын, әкімшілік жағынан мойындалған қалалық мәртебе ретінде беріледі. Алайда, Біріккен Ұлттар Ұйымының демографиялық жылнамасы елдерге "қаланың өзі" анықтамасы бойынша едәуір еркіндік береді. "Астаналар мен 100 000 және одан көп тұрғыны бар қалалардың халқы" деген тақырыптағы кестеде "қаланың өзі" терминіне қатысты берілген анықтамадан өзгешеліктерді көрсететін бірнеше елдік анықтамалар келтірілген: Жапония "Токиодан басқа, барлық деректер ши (shi) деп аталатын, шашыраңқы немесе ауылдық халқы мен қалалық орталықты қамтитын кіші бөлімге қатысты". Токиода "қаланың өзіне қатысты деректер ескі қаланың 23 округін (ку) қамтиды". Австралия "Барлық аймақтар үшін "қаланың өзі" және "қалалық агломерация" аймақтарын ажырату мүмкін емес, сондықтан деректер "қаланың өзі" санатына енгізілген". Ұлыбритания, Таиланд, Катар, Кипр, Бангладеш, Суринам, Колумбия, Никарагуа, Канада қаланың өзі туралы деректерді ұсынбайды; тек агломерациялар бойынша мәліметтер бар. Түркия көптеген қалалар үшін "қаланың өзі" туралы деректерді ұсынады, бірақ Стамбул немесе Анкара сияқты ірі қалалар үшін тек агломерациялық деректер берілген. Мексика көптеген қалалар үшін қалалық деректерді ұсынады, ал Гвадалахара, Мехико қаласы немесе Монтеррей сияқты басқалары үшін тек агломерациялық деректер ұсынылады. Польша қала "азаматтық (муниципалды) құқықтарға ие әкімшілік бөлінген аумақ" болуы мүмкін. Франция "Қалалар туралы деректер қалалық агломерацияның орталығы болып табылатын коммуналарға қатысты". Бұл анықтамалар Біріккен Ұлттар Ұйымының демографиялық жылнамасы үшін берілген. Олардың тиісті елдерде басым анықтамалар екенін жорамалдауға болмайды.

Especially when translated from the English or back, "city proper" sometimes takes on different meanings in different parts of the world. Some languages have no equivalent. The United Nations Demographic Yearbook is compiled using questionnaires dispatched annually to more than 230 national statistical offices. In its glossary, the Yearbook defines "city proper" as "a locality defined according to legal/political boundaries and an administratively recognized urban status that is usually characterized by some form of local government". In its data however, the United Nations Demographic Yearbook affords the individual countries considerable leeway over the definition of "city proper". The table titled "Population of capital cities and cities of 100 000 or more inhabitants" provides several country specific definitions for "city proper" that diverge from the provided definition:
Japan "Except for Tokyo, all data refer to shi, a minor division which may include some scattered or rural population as well as an urban centre". In Tokyo, "data for city proper refer to 23 wards (ku) of the old city". Australia "For all regions it is not possible to distinguish between 'city proper' and 'urban agglomeration' areas, therefore data has been included under 'city proper'". UK, Thailand, Qatar, Cyprus, Bangladesh, Suriname, Colombia, Nicaragua, Canada do not report City Proper data; agglomerations only. Turkey provides city proper data for most cities; for some large cities, such as Istanbul or Ankara, only agglomeration data are given. Mexico provides city proper data for most cities, while for others, such as Guadalajara, Mexico City, or Monterey, only agglomeration data are given. Poland A city can be "an administratively separated area entitled to civil (municipal) rights". France "Data for cities proper refer to communes which are centres for urban agglomeration". These definitions are those given for the purpose of the United Nations Demographic Yearbook. One should not assume that these necessarily are the prevailing definitions in their respective countries.

Дау

Кейбір елдерде қала шекарасы қаланың нақты аумағын белгілейтін ретінде өте кең немесе өте тар етіп белгіленеді. Бұл қайта-қайта дау тудыруы мүмкін. "Жер ауданы бойынша қалалар тізімі" көптеген елдерден үлкен, жақсы танылмаған қалаларды көрсетеді. Аудан бойынша Бразилияның Алтамира қаласы (84 000 тұрғыны бар) Грекиядан үлкен. Калгурли-Боулдер қаласы (32 000 тұрғыны бар) Венгрия, Португалия, Австрия немесе Ирландиядан да үлкен аумақты алып жатыр. Бұл мысалдар шектеулі пікірталас тудырса да, Қытайдағы қалалар үнемі даудың себебі болып табылады. Қытайдың Ішкі Моңғолиядағы Хулунбуир қаласы 2018 жылға дейін ауданы бойынша әлемдегі ең үлкен қала деп танылды (жоғарыдағы суреттің астындағы түсіндірмеге қараңыз). "Қалалық құрылым" атты зерттеу жұмысына сәйкес, 1986 жылы жергілікті әкімшілік қажеттіліктердің өсуіне байланысты Қытай, негізінен, аудандарды қалаларға қайта жіктеді, бұл жергілікті қалалық биліктерге айналасындағы аумақтарды басқаруға мүмкіндік берді. Дегенмен, метрополитендік үкімет жоқ. Лагос муниципалитеті 1976 жылы таратылып, бірнеше жергілікті басқару аймақтарына бөлінді. Осының салдарынан Африкадағы ең көп халқы бар қала, сондай-ақ әлемдегі ең көп халқы бар және ең жылдам өсіп келе жатқан қалалардың бірі қалалар тізімінен шығып қалуы мүмкін. Австралияда да ұқсас жағдай орын алады, онда ірі қалалар Квинслендті қоспағанда, көптеген кішкентай жергілікті басқару аймақтарына бөлінеді. Веллингтон да шатастыратын жағдай ретінде қарастырылады; Оклендтен айырмашылығы, ол бір қалалық кеңеспен басқарылады, ал Веллингтон кем дегенде төртке бөлініп басқарылады: Веллингтон қаласы, Порируа, Төменгі Хатт және Жоғарғы Хатт, сондай-ақ көбінесе Капити-Кост аймағы да кіреді. Бұл аймақтардың барлығы бірімен-бірі жалғасқан және Веллингтонның ажырамас бөлігі саналса да, олар заңды түрде ерекшеленеді, осылайша Веллингтонның статистикалық халқы 215 000 адамды құрайды, ал нақты халқы 439 200 (метро аймағы бойынша өлшенген) немесе 497 200 (Капити-Кост аймағын қоса алғанда) адамды құрайды. Бұл Веллингтонды техникалық тұрғыдан Жаңа Зеландиядағы екінші емес, үшінші ірі қалаға айналдырады. Лондон да алаңдатарлық жағдай болуы мүмкін. Лондон қаласының "нақты" қала деп есептелуі мүмкін, бірақ оның халқы шамамен 8600 адамды құрайды (дегенмен, Лондон қаласының шекарасын қоршаған аудандардың қалалық сипаты сол аймақтың ішіндегідей, және мұндай қалалық сипат "Квадратты миль" шекарасынан тысқары да біршама қашықтыққа созылады). Кейбір тізімдерде Лондон халқы 9 миллионға жуық Ұлы Лондон халқынан тұрады. Ұлы Лондон қала ма, әлде аймақ па деген мәселе даулы, сондай-ақ Манчестер мен Ұлы Манчестер немесе Бирмингем мен Батыс Мидлендс метрополиялық аймағы арасындағы ұқсас айырмашылыққа неге басқаша қарастырылмайды деген сұрақ туындайды.

In some countries, city limits that act as the demarcation for the city proper are drawn very wide, or very narrow. This can be a recurring cause for controversy. "List of cities by surface area" lists little known cities that are larger than many countries. By area, the city of Altamira, Brazil (population 84,000) is bigger than Greece. The City of Kalgoorlie Boulder (population 32,000) covers more area than Hungary, Portugal, Austria, or Ireland. While these examples cause limited debate, cities in China are a source of continuing contention. The Chinese city of Hulunbuir in Inner Mongolia was recognized as the largest city in the world by area until 2018 (see image caption above). According to the "Urban Settlement" working paper, in 1986, to cope with growing administrative demands at the local level, China essentially reclassified counties as cities in order to allow local city governments to control the surrounding areas". However, there is no Metropolitan Government. The Municipality of Lagos was disbanded in 1976 and divided into several Local Government Areas. As a result, the most populous city in Africa, and one of the most populous and fastest growing cities in the world can be missing from lists of cities proper. A similar situation exists in Australia, where large cities are divided into much smaller Local Government Areas, with the exception of Queensland. Wellington is also regarded as a confusing case; unlike Auckland, which is governed by a single city council, Wellington is subdivided and governed by at least four. These are Wellington City, Porirua, Lower Hutt and Upper Hutt, with the Kāpiti Coast often included. While all of these areas are contiguous and are considered to be integral parts of Wellington as a whole, they are legally distinct, thus giving Wellington a statistical population of 215,000 rather than the de facto 439,200 (measured as its metro area) or 497,200 (including the Kāpiti Coast). This makes Wellington technically the third largest city in New Zealand, rather than the second. London may also be considered as a confusing case. The City of London could arguably be considered the "city proper" of London but has a population of only about 8600 (though the areas immediately surrounding the City of London boundaries have the same urban character as those within, and such urban character continues for some distance beyond the "Square Mile" boundary). Some lists instead state that the population of London is that of Greater London which is about 9 million. It is disputable whether Greater London is a city or a region, and also why similar treatment is not given to Manchester as distinct from Greater Manchester or Birmingham as distinct from the West Midlands metropolitan area.