Кіріспе

1298 жылы қайтыс болған неміс раввині (р. шамамен 1250–1298), Мордехай бен Хиллел ХаКохен (кейде сефард ғалымдары Мордехай деп те атайды) – 13 ғасырға жататын неміс раввині және галаха шешушісі. Оның Талмудқа жасаған маңызды заңдық түсіндірмелері, «Мордехай» деген атпен белгілі, «Шулхан Арухтың» маңызды көздерінің бірі болып табылады. Ол 1298 жылы Ринтфлейш қырғынында қаза тапты.

Өмірбаян

Мордехайдың ерте өмірі туралы мәлімет аз. Ол Германиядағы ең көрнекті ғалымдар отбасының біріне жататын: оның анасының жағынан әжесі Хиллел, Елиезер бен Жоел ха Левидің немересі болды, ал ол өз кезегінде Елиезер бен Натанның немересі еді. Мордехай сондай-ақ раввин Ашер бен Иехиелдің туысы болды. Ол Париждің Р'Ехиелінің күйеу баласы еді. Ол Зельдаға үйленді, олардан бес бала дүниеге келді. Оның басты ұстазы Ротенбургтік Меир бен Барух болды; оған Корбейльдік Перес бен Илья, Ефрем бен Натан, Абрахам бен Барух (Ротенбургтік Меирдің інісі) және Дан Ашкенази да сабақ берді. Мордехай Талмуд пен Халахқа білімімен қатар, еврей грамматикасының да шебері еді. Шамамен 1291 жылы отбасы Гослар қаласына көшіп келді. Бірақ ол жерде тұру құқығын белгілі бір Мұса Тако (танымал Мұса Таку емес) даулады; сот Мордехайдың пайдасына шешілгенімен, бұл процесс соншалық ашу-ызамен өтті, Мордехай Гослардан шығып, Нюрнбергте қоныстанды. Келесі жеті жыл бойы ол бүкіл Еуропадан студенттерді тартатын ешива басқарды. Мордехай әйелі мен балаларымен бірге Ринтфлайш қырғынында қаза тапты; қараңыз, Нюрнберг: Орта ғасырлар.

Үлкен шығарма

Мордехай – заңдық (халахикалық) еңбек, кең ауқымды құқықтық мәртебеге ие болды және Иосиф Кароның «Шулхан Арух» еңбегінің көздерінің бірі болды; ол 1482 жылғы Сончино басылымынан бастап Талмудқа қосымша ретінде жарияланды. Бұл еңбек – қазіргі халахикалық материалдардың жинағы, сонымен қатар басқа еңбектердегі ұзақ пікірталастардың қорытындылары мен нәтижелерін ұсынады. Осылайша ол талдаудың да, шешімделген заңның да көзі болып табылады. Мордехайдың халахикалық әдебиеттер туралы білімі мол болды. Ол 350-ге жуық авторитеттің еңбектерін, жазбаша және ауызша жауаптарын келтіреді; шын мәнінде, Мордехай қазір көптеген ашкеназдық авторлардың жалғыз дереккөзі болып табылады. Ол өзінің ұстазы Мейр бен Барухтан жиі үзінділер келтіреді, Мордехайдың көп бөлігі Тосафистерді қолдау мақсатымен жазылған, ал олардың соңғысы Мордехайдың ұстаздары болды. Ашкеназдық биліктің өкілдері, сондай-ақ Италиядағылар Мордехайды жоғары бағалады, оны мұқият зерттеді және оның Халаханың көзі ретіндегі құқықтық мәртебесін мойындады. Моше Иссерлес өзінің ешивасында Мордехай туралы лекция оқыды, ал оның көптеген жауаптары кітаптың қиын тұстарындағы сұрақтарға арналған. Оның мәртебесі соншалық, Мордехай Иосиф Кароның «Шулхан Арух» еңбегінің бір көзі болып табылады. Италия мен Польшада, Мордехайды ерекше зерттейтін жерлерде, Мордехай әдебиетінің тұтас бір саласы қалыптасты. Мордехай, мәтіндік тұрғыдан Рабби Исаак Альфасидің «Халахоттарымен» байланысты болғанымен, шын мәнінде тәуелсіз еңбек болып табылады. Альфасипен байланыс ішінара сыртқы: «Халахоттың» жеке сөйлемдері, кейде тіпті жеке сөздер Иерусалим Талмудындағы, тосафотта, сондай-ақ басқа кодекстер мен жинақтардағы тиісті материалды ұсыну үшін «бастапқы сөздер» ретінде қолданылады. Тағы бір байланыс – мәтіннің негізгі бөлігінде Рабби Альфасиден келтірілген кең цитаталар. Алайда, екінші байланыс әрқашан анық байқала бермейді, себебі бұл туралы келесі абзацта түсіндіріледі. Мордехай екі түрде жарияланды: әр түрлі қолжазбаларда Альфасидің «Халахоттарына» жазылған түсіндірмелер, сондай-ақ Талмудтың қазіргі басылымдарындағы стандартты «Халахоттарға» қосымша ретінде. Алғашқы сыншылар көрсеткендей, Мордехай өзінің соңғы түрінде Мордехай тарапынан жарияланбаған. Ол материалды жинады, бірақ жұмыстың өзі оның шәкірттері тарапынан, ішінара оның өмірлік кезеңінде, ішінара қайтыс болғаннан кейін ұйымдастырылып, жарияланды. Осылайша Мордехай қайтыс болғаннан кейін екі ұрпақ ішінде оның еңбегінің екі мүлдем әртүрлі нұсқасы пайда болды, олар «Рейн» және «Австрия» нұсқалары деп аталды. Бұл екі нұсқа, әртүрлі ұзындығына байланысты, «Қысқа Мордехай» (מרדכי הקצר Mordekhai haKetzar) және «Ұзын Мордехай» (מרדכי הארוך Mordekhai ha'Arokh) деп аталады. Бұл Мордехайдың екі көшірмесі, бірақ австриялық Мордехай сөзсіз еңбектің түпнұсқасы болса, Рейн нұсқасы кеңінен, тіпті күрт қысқартылған, соның ішінде Рабби Альфасидің еңбектеріне жасалған көптеген сілтемелер алынып тасталған. Талмудта жарияланған нұсқа – Рейн нұсқасы, австриялық Мордехайдан алынған түсіндірмелермен, Шлетштадт раввині Самуил бен Ааронның аудармасы. Бақытымызға орай, толық нұсқасы, яғни австриялық нұсқасы жақында жарық көрді.

Басқа жұмыстар

Мордехай – Responsa авторларының бірі, алайда олар сақталмаған, бірақ басқа еңбектер мен жауаптарда келтірілген; қараңыз: Responsa тарихы: XII ғасыр. Ол бірнеше селихот жазған.