Кіріспе

Скандинавиядағы жойылуға жақын урал тілі – Уме саам тілі (Умесамиск, Умесамиска) – Швецияда және бұрын Норвегияда қолданылатын саам тілі. Шамамен 100 адам осы тілде сөйлейді. Бұл тіл негізінен қазіргі Арьеплогтың оңтүстігіндегі Уме өзені бойында, Сорселе және Арвидсхаурда таралған.

Қоңыраулар жіктелуі

Оңтүстік Саам тілінен өзгеше, Уме Саам тілінде дыбыс өзгерісі (консонанттық градуация) бар. Дегенмен, бұл өзгеріс солтүстік Саам тілдеріндегіден кем, себебі ол қысқа дауыстыдан кейін келетін және 1 санына дейін өзгертілетін дыбыс топтарында (яғни, протосаам тілінің жалғыз дыбыстары немесе екі еселенген дыбыстары) болмайды. Мұндай жағдайларда тек 3 саны қолданылады. Дыбыс топтары алдыңғы дауыстыға қарамастан өзгертіле алады.

Адамдар мен сандар

Уме саам тіліндегі етістіктер үш тұлғада келеді: бірінші, екінші және үшінші. Грамматикалық үш сан бар: жекеше, екіше және көпше.

Теріс етістік

Уме саами тілі, фин тілі, басқа саам тілдері және эстон тілі сияқты, жосықсыз етістікке ие. Уме саами тілінде жосықсыз етістік модальдық түрге (хабарламалық және бұйрық), жаққа (1-ші, 2-ші және 3-ші) және санға (жекеше, жұптық және көпше) қарай жіктеледі.

Мысал

Транскрипция швед тілінен аударма ағылшын тілінен аударма Båtsuoj bieŋjuv galggá báddie gietjiesna álggiet lieratit. Ит үйренуді арқанмен бастау керек. Lierruo biegŋja daggár bälij vanatallá ieluon bijrra ja ij akttak bijgŋuolissa luöjtieh. Содан кейін адам малдың бір жағынан екінші жағына жүгіріп өтуі керек, сондай-ақ мал демалатын жерде де, басқалары жеп жатқанда жүгіріп өтуі керек. Die galggá daina báddie bieŋjijne viegadit bijrra ieluon, nav júhtie biegŋja galggá vuöjdniet gúktie almatjh gelggh dahkat. Осы кезде, адам осы арқандағы итпен малдың айналасын жүгіріп, иттың адамдар қалай істеп жатырғанын көруін қамтамасыз етуі керек. Die måddie bálliena daggár biegŋja, juhka ij leäh ållást lieratuvvama, die butsijda válldá ja dulvada. Ұзын уақыт үйретілген ит малдың айналасын жүгіріп, ешкімнің қашып кетіп кетпеуіне мұқият қарап, бақылайды. De daggár bälij tjuavrrá suv báddáje válldiet jah slåvvat. Көбінесе, толық үйренбеген, бір бұғыны бөліп алып, қуалайтын иттер кездеседі. Renhunden ska man börja lära i koppel. Сондықтан, мұндай иттерді арқанмен байлап, жазалау керек. Då måste man själv springa från den ena kanten till den andra (av renhjorden) och så också på (renarnas) viloplats, medan de andra äter. Då ska man med den där bandhunden springa runt hjorden, så att hunden ser, hur folket gör. Lärohunden springer en sådan gång runt hjorden och låter ingen undslippa. Så finns det ofta sådana hundar, som inte har lärt sig helt, som tar någon ren och jagar iväg den. Då måste man en sådan gång sätta band på den och slå den. A reindeer herding dog must begin its training with a leash. Then one has to run from one side [of the herd] to the other and also on the area where they [the reindeer] rest, while others are eating. One must run around the herd with the dog [to be trained] on a leash, so that the dog sees how people do it. The trained dog then runs around the herd and does not allow any to slip away. Then there are often dogs that are not fully trained [and] who single out a reindeer and drive it away [i. e. to kill it]. Then one must put a leash on that [dog] and strike it.