Қытай текті Мысыр сановнигі Бай және 19-шы династияның соңы
Bay (chancellor)
Ежелгі Египеттегі Байы (Рамессе Хэментеру) – билігі 19-шы династияның соңында күшті болған аса маңызды шенеунік. KV13 қабірі, Сиптах пен Твосретпен байланысты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бей, сондай-ақ Рамессе Хаментеру (б.з.д. 1192 жылы қайтыс болды) ежелгі Мысырдың маңызды Азиялық шенеунігі болды. Ол II Сети Userkheperure Setepenre тұсында беделге көтеріліп, жоғары лауазымға ие болды, ал кейін 19-шы династияның соңғы кезеңдерінде ықпалды тұлғаға айналды. Бұрын ол Ұлы Харрис папирусында есімдері жиі кездесетін Ырсумен (баламалы түрде Арсу, Iarsu, Yarsu) теңестірілген болатын, бірақ ешқандай замандас дерек Бейді Ырсумен байланыстырмайды және олардың қайтыс болған жылдарының айырмашылығына байланысты бұл байланыс жоққа шығарылды. Бейдің маңыздылығына дәлел – оған II Сетиден, немесе Сіптадан рұқсат алып, Мысырдың Патшалар аңғарында (KV13) өзінің қабірін салуға мүмкіндік берілгені. Оның қабірі фараон Сіпта мен патшайым Твосрет қабірлерімен бірге салынған үш қабірдің бір бөлігі ретінде құрылған. Мұндай артықшылық бұрын-соңды болған емес, қарапайым адамға, тіпті шетелдікке де мұндай мүмкіндік сирек берілетін (бірақ Юя сияқты бұрынғы ерекше жағдайлар болды). Бұл қабір Бейге Сіптаның анасы – II Сетидің қанаандық гөйшайырының, немесе тіпті Аменмессенің туысы болғандықтан берілген болуы мүмкін. Кейіннен оның қабірін ХХ династия кезінде Рамзес III-тің ұлы Аменхиркопшеф және Рамзес VI-ның ұлы Ментухеркхепшеф пайдаланды.
Bay, also called Ramesse Khamenteru (died 1192 BC), was an important Asiatic official in ancient Egypt, who rose to prominence and high office under Seti II Userkheperure Setepenre and later became an influential powerbroker in the closing stages of the 19th Dynasty. He used to be possibly identified with Irsu (alt. Arsu, Iarsu, Yarsu) mentioned in the Great Harris Papyrus, although no contemporary source connects Bay with Irsu and the connection has since been disproven due to the differences in the years that they died. Bay's importance is emphasized by the fact that he was given permission, possibly by Seti II but more probably by Siptah, to construct his own tomb in Egypt's Valley of the Kings (KV13). His tomb was clearly constructed as part of a triad of tombs, including that of the Pharaoh Siptah and Queen Twosret. This was an unprecedented privilege, the likes of which were rarely accorded to a commoner, let alone a foreigner (though previous exceptions, such as that of Yuya, have occurred). It is possible that Bay was accorded this tomb because he was a relation of Siptah's mother, a Canaanite concubine of Seti II, or perhaps even of Amenmesse. His tomb was later usurped under the Twentieth Dynasty by princes princes Amenhirkopshef, a son of Ramesses III, and Mentuherkhepshef, a son of Ramesses VI.
Шығуы мен мансабы
Бей сириялық (хурру = хури немесе Харран туылған) азиялық деп есептеледі. Оның нақты шығуы Сириямен байланысты болғанымен, басқа мәліметтер белгісіз. Бей алғаш рет Сети II билігі тұсында Мысырдағы маңызды лауазым – хатшы және үй иесі қызметін атқарғаны туралы мәліметтер бар. Дегенмен, Бей бұрынғы фараон – Сети II-нің әкесі Мернептах немесе Рамзес II тұсында Мысырдың мемлекеттік басқару жүйесіне кірген болуы мүмкін. Шынында, Бейдің алғашқы ресми лауазымы Гелиополис ғибадатханасында дін қызметкері болған болуы керек. Сети II қайтыс болған кезде Бей канцлер болып көтеріліп, «патша тағайындаушы» рөлін атқарды. Сиптахтың сарайында Бейдің мәртебесі соншалықты биік болғандықтан, жас патшаның бірнеше ескерткіштерінде «канцлер фараонмен бірдей өлшемде бейнеленген, бұл қарапайым адамның осындай бейнеде суреттелген ең алғашқы жағдайы» деп көрсетілген. Сонымен қатар, Бей бірнеше жазуларда Сиптахқа қатысты, оның патшаны «әкесінің тағына» отырғызғанын айтады, бірақ бұл қалай болғаны туралы толыққанды мәлімет бермейді. Бей Сиптахтың билік еткен үшінші жылында оның қабірлік ғибадатханасына да қосылды. Осы кезеңде Твосрет патшайымының KV14 қабірі де салынып, Сиптах пен Бейдің қабірлерімен бірге үштік құрамында аяқталды. Бей мен Твосрет қабірлері (екінші құрылыс кезеңі) – патша қабірінің кіші нұсқалары. Бейдің суреттері бар, онда ол фараон Сиптахтың тағының артында тұр, қарапайым адам үшін бұл ерекше жағдай, сондай-ақ Амада ғибадатханасының есік жақтауында Твосретке қарама-қарсы тұр, онда ол патшайымға қарап тұр. Рас-Шамрадағы қазбалар барысында табылған тақташалар Угариттің Мысырдың Байымен (RS 86.2230) байланыста болғанын көрсетеді, ол өзін «Мысыр патшасы, Ұлы Патшаның жеке күзетшісінің басшысы» деп сипаттаған. Сиптах пен Твосрет сияқты, Бейдің есімі де кейін қабірден жойылды, бұл, әдетте, 20-шы династияның жаңа фараондарының оның заңдылығын мойындамауымен және Сети II кейінгі 19-шы династия монархтарының, соның ішінде Сиптах пен Аменмессенің заңдылығын мойындамауымен байланысты. Егер дәстүрге сенсек, Бейдің жаман беделге ие болғаны айтылады: ол Твосретті азғып, оған Мысыр қазынасына толық билік беруге мәжбүр еткен. Кейбіреулер тіпті осы кезеңде Бей мен Твосрет махаббатта болған деп болжайды; алайда, күшті ер адамның осал жас әйелмен қарым-қатынаста болуы үшін бұл қарым-қатынас өзара келісіммен болмауы мүмкін деген гипотеза да бар. Бірақ бұл болжамдар күмәнді, өйткені Бей Сиптахтың билік еткен бесінші жылында, Твосрет таққа отырғанға дейін кем дегенде екі жыл бұрын қайтыс болды.
Bay is called a Syrian (Hurru = Hurrian or Harran born) Asiatic. While his precise background is unknown except for his Syrian origins, Bay is first attested as scribe and butler, an important position in Egypt, during the reign of Seti II. However, Bay probably entered Egypt's civil administration earlier under a previous pharaoh–either Merneptah, Seti II's father, or Ramesses II. Indeed, Bay's first official position may have been that of a priest in the temple at Heliopolis, where a small statue of him has been found. By the time of the death of Seti II, Bay had risen to the post of Chancellor and played the role of "kingmaker." Bay's status at Siptah's court was so great that on several of the young king's monuments, "the chancellor is shown in scenes with the pharaoh on the same scale as the latter, the earliest occasion in which a commoner was depicted in such a manner." Furthermore, Bay explicitly claims, in several inscriptions with reference to Siptah, that it was he who established the king "on the throne of his father" without providing further details on how this came about. Bay was also included in the cult of the mortuary temple of Siptah in Year 3 of the latter's reign. During the same period the tomb of Queen Twosret, KV14 was also started, and built as part of a threesome with those of Siptah and Bay. The tombs of Bay and Twosret (2nd building phase) are smaller copies of the royal tomb. Images of Bay exist showing him standing behind the throne of Pharaoh Siptah, an unusual position for a commoner, and also opposite Twosret on the doorjamb of the Amada temple where he faces the queen. Tablets unearthed by excavators at Ras Shamra prove Ugarit was communicating with Bay of Egypt (RS 86.2230), who described himself the "head of the bodyguard of the Great King, the King of Egypt". Like Siptah's and Twosret's, Bay's name was later removed from the tomb, probably by the new Pharaohs of the 20th Dynasty, who did not recognise his legitimacy, nor that of any of the late 19th Dynasty monarchs who ruled after Seti II, including Siptah and Amenmesse. If tradition is to be believed, Bay enjoyed an evil reputation: he reportedly seduced Twosret, who then gave him full control over Egypt's treasury. Some even speculate that during this period Bay and Twosret were lovers; though it is also hypothesized that for a powerful man to be involved with a vulnerable young woman, the relationship may not have been consensual. But this speculation is unlikely, since Bay died in Siptah's Year 5, at least two years before Twosret assumed the throne.
Тағдыр
Бұрын Бей Твосретке қызмет еткен және тіпті оның қайтысымен бірге тақты басып алуға тырысқан болуы мүмкін деп есептелген, алайда Пьер Грандеттің BIFAO 100 басылымында жарияланған жаңадан табылған остракон, "L'execution du chancelier Bay O. IFAO 1864" (BIFAO 100 [2000]: 339–345 бб.), оған қарсы дәлелдер келтіреді. 2000 жылдың ақпан айында біріктірілген екі жазулы қыш сынығынан тұратын Острака IFAO 1864 мәліметтеріне сәйкес, Бей патшаның бұйрығымен Сиптаның билігінің 5-ші жылы, III Шем айының 27-сі күні немесе оған жақын уақытта өлімге кесілді. Остраконның беткі жағы негізінен Дейр-эль-Медина жұмысшыларына арналған хабарлама болып табылады және мынадай сөздермен жазылған: «5-ші жыл, III Шем айының 27-сі. Осы күні қабірдің жазушысы Пасер келіп, «Фараон ЛПХ ұлы жау Бейді өлтірді» (smꜣ Pr ꜥꜣ ꜥ. w. s. ḫrw ꜥꜣ Bꜣy) деп хабарлады».
While it was previously assumed that Bay served under Twosret and may even have attempted to usurp the throne on her demise, a newly discovered ostracon published by Pierre Grandet in BIFAO 100 titled "L'execution du chancelier Bay O. IFAO 1864," (BIFAO 100 [2000]: pp. 339–345), reveals otherwise. According to the information in Ostraca IFAO 1864, which is composed of two inscribed potsherd fragments that were reunited in February 2000, Bay was executed on or shortly before Year 5, III Shemu day 27 of Siptah, on the king's orders. The recto of the ostracon is essentially a public announcement to the workmen of Deir el Medina and reads thus:
Year 5 III Shemu the 27th. On this day, the scribe of the tomb Paser came announcing 'Pharaoh LPH, has killed the great enemy Bay. (smꜣ Pr ꜥꜣ ꜥ. w. s. ḫrw ꜥꜣ Bꜣy)
Патшаның аты көрсетілмесе де, остраконның Сиптаның кезінде дабылға түсірілуі нақты және Бейдің осы патшаның билігінің 4-ші жылындағы соңғы ресми көрінуімен сәйкес келеді. Бейдің кенеттен құлауына қандай оқиға немесе сарайдағы қастандық әкелгені белгісіз. Дегенмен, оның өлімінен ең көп пайда тапқан Твосрет болды, ол бір жылдан кейін Сиптаның қайтысынан кейін қарсылықсыз таққа отырды. Бұл хабарламаның мақсаты – Дейр-эль-Медина жұмысшыларына Бейдің қабірін аяқтау жұмыстарын тоқтатуды ескерту болды. Осылайша, Бей өзі тілегендей құрметпен жерленбеді, керісінше, опасыздық тағдырына ұшырады. Оның құлауынан кейін, оның қабірі 20-шы династияда Рамзес IX-тың ұлы, ханзада Ментухеркхепшеф үшін тартып алынды.
Although the king is not named, the dating of the ostracon under Siptah is certain and accords well with Bay's last known public appearance in Regnal Year 4 of this king. It is not known what event or palace conspiracy brought about Bay's sudden downfall. However, the prime beneficiary of his death appears to be Twosret, who assumed the throne without opposition a year later when Siptah died. The intention of the public announcement was to tell the Deir el Medina workmen to abandon all work on completing Bay's tomb. Bay, hence, was not buried in the dignified style which he sought and instead met a traitor's fate. After his fall, his tomb was subsequently usurped in the 20th Dynasty for prince Mentuherkhepshef, a son of Rameses IX.