Кіріспе
975–996 жылдар аралығында Фатимид әулетінің халифасы Әбу Мансур Низар (أبو منصور نزار; 10 мамыр 955 – 14 қазан 996), таққа отыру атымен әл-Азиз Билла (العزيز بالله) деп белгілі, 975 жылдан 996 жылы қайтыс болғанға дейін Фатимид әулетінің бесінші халифасы болды. Оның билігі тұсында Дамаск жауланды және Фатимидтердің Левант аймағына кеңеюі жүзеге асты, бұл әл-Азизді Византия императоры Василий II-мен Алеппоны бақылау үшін қақтығысқа түсірді. Осы кеңею барысында әл-Азиз көптеген түркі және дайламит құл әскерлерін өзінің қызметіне алды, соның нәтижесінде бұрынғыға дейін Фатимид әскери күшіне иелік еткен Кутама берберлерінің дербес үстемдігі бұзылды.
Abu Mansur Nizar (أبو منصور نزار ; 10 May 955 – 14 October 996), known by his regnal name as al Aziz Billah (العزيز بالله), was the fifth caliph of the Fatimid dynasty, from 975 to his death in 996. His reign saw the capture of Damascus and the Fatimid expansion into the Levant, which brought al Aziz into conflict with the Byzantine emperor Basil II over control of Aleppo. During the course of this expansion, al Aziz took into his service large numbers of Turkic and Daylamite slave soldiers, thereby breaking the near monopoly on Fatimid military power held until then by the Kutama Berbers.
Өмірбаян
Низар, болашақ әл-Азиз Билла, 955 жылдың 10 мамырында төртінші Фатимид халифасы әл-Муизз ли Дин Алланың үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның анасы Дурзан, көбінесе әл-Сайида әл-Муиззия ("әл-Муизздің ханымы") деп аталатын, әл-Муизздің бас сүйіктісі және, мүмкін, бедуин тегінен шыққан. Ол әдемі ән дауысымен танымал болды, соның арқасында Тагрид ("Сыбырлаушы") деген лақап атқа ие болды. Ол сондай-ақ Фатимидтер дәуіріндегі сәулет өнерін қолдаған алғашқы әйел демеуші ретінде тарихқа енді. Ол 995 жылы қайтыс болды. 974 жылы оның ағасы Абдалла ибн әл-Муизз, әл-Муизздің ең үлкен ұлы Тамимге қарағанда, мұрагер етіп тағайындалған болатын. Бірақ, әл-Муизз 18 желтоқсан 975 жылы қайтыс болғанға бір күн қалғанға дейін оның мұрагерлігі әулет және сарай мүшелерінің алдында ресми түрде расталмады. Оның халифа ретіндегі ресми жариялануы 9 тамыз 976 жылға дейін кейінге қалдырылды.
Әкімшілік және экономика
Деректерге сәйкес, әл-Азиз Билла "ұзын бойлы, қызыл шашы мен көк көзі бар, жомарт, батыл, жылқы мен аң аулауға құштар, өте мейірімді және төзімді мінезді" болған. Ол әкімшілік шеберлігімен ерекшеленді, Фатимид мемлекетінің қаржысын реформалады, лауазымды тұлғалардың жалақысын стандарттады және оңайлатты, сондай-ақ олардың адалдығын қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдады. Сонымен қатар, ол әсем өмір салтымен және құнды заттарға, сирек жануарлар мен тағамдарға деген құштарлығымен танымал болды. Бірде ол Баалбектен шие әкелу үшін хат тасымалдаушы көгершіндерді жібергендігі айтылады. Египет экономикасы дамыды, көшелер мен каналдарды кеңейту және тұрақты валюта енгізу арқылы салық түсімдері артты. Жалпы экономикалық жағдай дамыған құрылыс жобаларында көрініс тапты. Оның билігінің көп бөлігіндегі ең ықпалды лауазымды тұлға Якуб ибн Киллис болды, ол 979 жылы Фатимид тарихында алғаш рет 'визир' атағын алды. Ибн Киллис 979 және 984 жылдары екі рет жағдайы нашарласа да, 991 жылы қайтыс болғанға дейін әл-Азиздің бас министрі қызметін атқарды. Ибн Киллис, өзінің билеушісі сияқты, 100,000 алтын динар жалақымен қамтамасыз етілген зәулім өмір сүрді. Ибн Киллис мемлекеттік қаржыны тиімді басқарғанымен, сән-салтанатқа құмар халифаның көп шығындарына қарамастан, қазына толық болды. Ол сонымен қатар әдебиетшілердің меценаты және Фатимид заңдарын жинақтаған кітаптың авторы ретінде де танымал. Ал оның ізбасарлары ұзақ уақытқа билікке орналаспады. Келесі бес жылда визир лауазымын алты адам атқарды: Әли ибн Омар әл-Аддас, Әбу'л-Фадл Жағфар ибн әл-Фурат, әл-Хусейн ибн әл-Хасан әл-Базияр, Әбу Мұхаммед ибн Аммар, әл-Фадл ибн Салих және Иса ибн Настурус ибн Сурс.
Әскери реформалар
Сондай-ақ, әл-Азиз ірі әскери реформалар жүргізді. Берберлер, әсіресе Кутама тайпасы, дәстүрлі түрде Фатимид әскерлерінің негізгі тірегі болды және Ифрикияны басып алуда, сондай-ақ әл-Азиздің алдыңғылары кезінде Мысыр мен Оңтүстік Левантты жаулауда маңызды рөл атқарды. 970 жылдарға дейін Кутама тайпасы атты әскерді қамтамасыз етті, ал жаяу әскері славян (Сакалиба), грек (Рум) және қара африкалық (Судан немесе Ғабид) құлдардан тұрды. Бірақ Левантқа жасалған жорықтар Кутамаға негізделген әскердің кемшіліктерін көрсетті, сондықтан 978 жылдан бастап әл-Азиз ислам Шығысынан жалдамалы әскерлерді, әсіресе түрік және дайламит құл сарбаздарын ([[гильман]]) тартуды бастады. Гилман жүйесін қабылдау тым кең ауқымды салдарға алып келді, себебі түрік гилмандары мемлекетте жедел түрде жоғары лауазымдарға ие болды және Кутама тайпасымен ықпал үшін бәсекелесе бастады, әсіресе Кутама отанынан жаңа сарбаздардың ағыны 987/88 жылдарынан кейін азайды. Осының салдарынан екі топ арасында қатал қарсылық туды, олар тиісінше Мағариба («Батыстықтар») және Машарика («Шығыстықтар») деп аталды, бұл әл-Азиздің қайтысынан кейін ашық соғысқа ұласты.
Діни саясат
Христиан Ибн Нестурдың, Сирия хатшысы ретінде яһуди Манашша сияқты тағайындалуы, Фатимидтердің діни мәселелердегі төзімділігінің айқын мысалы болды және әл-Азиздің мелкиттік христиан әйелінің ықпалымен одан да артты. Оның інілері Орест пен Арсений тиісінше Иерусалим патриархы және Каир митрополиті қызметтеріне тағайындалды. Копт христиандары да халифаның қамқорлығын сезінді: оларға мұсылмандардың қарсылығына қарамастан, Әйіпті Меркурий шіркеуін қайта жаңартуға рұқсат берілді, сондай-ақ христиан дініне өткен мұсылманды жазалаудан бас тартты. Ибн Нестур мен Манашшаның жоғары лауазымдарға тағайындалуымен аяқталған бұл кеңшілік, мұсылман халқының наразылығын тудырды, оларға қарсы жаулыққа толы жазбалар таратылды. Халифа екі министрін уақытша қызметтен шеттетуге және түрмеге қамауға мәжбүр болды, бірақ олардың шеберлігінің арқасында олар тез арада босатылып, қайтадан қызметке орналастырылды. 996 жылы христианға қарсы ашушылықтың ең жоғары нүктесі болды, Амальфиден келген саудагерлер Каирдегі қару-жарақ қоймасын өртеп жіберді деген күдік туды. Бүкіл қала бойынша христианға қарсы қырғын жасалып, амальфиттер өлтірілді және шіркеулер тоналды. Алайда, бұл төзімділік суннит мұсылмандарына қатысты емес, өйткені әл-Азиз белсенді түрде исмаилилік идеологияны қолдады: ол Пайғамбардың сахабаларын айыптаған жазуларды орнатты, 982 жылы тарауих намазын тоқтатты және Каирде Ашура мерекесін тойлауды бастады. 991 жылы сүнни заңнамалық еңбегі – Мұвәтта Имам Мәлік кітабын ұстап алған адам өлім жазасына кесілді. Әл-Азиздің билігі мәдени тұрғыдан да маңызды болды. Ибн Киллис 988 жылы Каирде әл-Азхар университетін құрды, ол Ислам әлеміндегі ең ірі білім орталығына айналды. Сонымен қатар, Каирде 200 000 томдық кітапхана салынды. Профессор Сами С. Суайдтың мәлімдемесіне сәйкес, Фатимид миссионерлері әл-Азиздің тұсында Қытайда Дағуат жұмыстарын жүргізді.
Сирияға кеңейту
Сыртқы саясатта әл-Азиз Фатимидтердің Сирия үстінен билігін кеңейтуге күш салды, оның бағындырылуы 969 жылы Фатимидтердің Мысырды жаулап алғаннан кейін дереу басталған еді.
Өмірбаян
Сирияны, әсіресе Палестинаны бағындыру – Фатимидтерден бұрын да, кейін де Мысырдың көптеген билеушілерінің тұрақты сыртқы саясатының мақсаты болды. Бұл, Батыс Азия империяларының елге басып кіруінің ең мүмкін жолын жабу үшін жасалған. Фатимидтер жағдайында, бүкіл ислам әлемін басқару және Ирак пен Шығыс исламдық жерлерді жаулап алып, Аббасид халифатын құлату ниеттері бұл күш-жігерге қосымша серпін берді, бұл тек Сирия арқылы ғана мүмкін болатын. Сонымен қатар, Византия империясының Алеппоның Хамданид әмірлігіне қарсы Солтүстік Сирияға бірдей кеңеюімен аймақтағы билік тепе-теңдігі өзгерді, бұл 969 жылы Антиохияны басып алумен аяқталды. Фатимидтер Византияның ілгерілеуін өз үгіттерінде маңызды элемент ретінде пайдаланды, олар «кәпір» қауіпіне қарсы джихадты қолдауға қабілетті жалғыз күш екенін мәлімдеді. Алайда, әл-Азиз билікке келгеннің алғашқы кезеңдерінде Сирия саясаты визир Ибн Киллис бағынып өтті. Тарихшы Хью Н. Кеннедидің айтуынша, «Фатимидтер Палестина мен Оңтүстік Сирияны бақылауға шоғырлануы керек, ал Солтүстік Сирияны Хамданидтер мен олардың мұрагерлері Византияға қарсы буферлік мемлекет ретінде қалдыруы керек, сондай-ақ халифа олармен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысуы керек». Бастапқы табыстарға қарамастан, Кутама генералы Жафар ибн Фалла басшылығымен жасалған Сирияға жасалған алғашқы Фатимидтер шабуылы Дамаск тұрғындары мен Сирия шөлінің бедуин тайпаларының көтерілісінен кейін тез тоқтатылды. 971 жылдың тамызында Фатимидтер бедуиндер мен олардың Қарматия одақтастарына қарсы шайқаста жеңілді, бұл Оңтүстік Сирия мен Палестинадағы Фатимидтердің бақылауының күрт құлдырауына әкелді, тіпті Қарматиялардың Мысырға қысқа мерзімді шабуылы да болды. Әл-Азиз билікке келген кезде Дамаскіні түрік Альптакин басқарды, ол 300-ге жуық түріктермен бірге Фатимидтердің Кутама әскерлерінің беделсіздігін пайдаланып билікті басып алды, қалада тәртіпті қалпына келтіре отырып, халықтың қолдауын жеңіп алды және Аббасидтердің билігін мойындап, Фатимидтерге қарсы тұрды. Оңтүстікке қарай Палестина Фатимидтердің бақылауында болды, бірақ Бану Тай тайпасының күшті бедуин басшысы Муфарридж ибн Дагфал ибн әл-Жаррах оларға қарсы болды және провинциялық астана Рамланы бағындырды.
Дамаскті қайтадан басып алу
975 жылы әл-Азиз Баниясты бақылауына алып, сүнни Мұхаммед ибн Ахмад әл-Наблуси және оның жақтастарының Фатимидтерге қарсы көтерілісін басып тастауға тырысты. 976 жылы Мысырды жаулаған Фатимид генералы Жаухар Дамаскқа жорық жасады, бірақ екі ай бойы қала алдындағы шайқастардан кейін Альптакиннің Кармат одақтастары келген соң кері шегінуге мәжбүр болды. Альптакиннің әскерлері Жаухарды Тиберияға, Рамлаға және соңында Аскалонға дейін ығыстырып, ол қамалға алынды. Қамал 17 айға созылды және 978 жылдың басында келісіммен аяқталды, нәтижесінде Аскалондан Дамаскқа дейінгі барлық аймақ Альптакинге берілді. Тек Газа ғана Фатимидтердің тікелей билігінде қалды, бірақ Альптакин әл-Азиздің өзі билік ететін аймақтардағы номиналды үстемдігін мойындауға дайын болды. Жаухар мен оның әскерлері Аскалондан Мысырға қайтар жолда жеңіліске ұшырағандарының белгісі ретінде қылыш пен сүйектің астынан өтуге мәжбүр болды. Фатимид сарайы бұл қорлау келісімді қабылдай алмады, себебі ол Мысырды шабуылға осал қалдырды және Фатимид элитасының ішіндегі маңызды тұлғаларды – тіпті Ибн Киллистің өзін – Дамаск маңындағы маңызды мүліктерінен айырды. Соның салдарынан әл-Азиз жеке өзі соғысқа шығып, зор әскермен 978 жылдың тамызында Альптакинді жеңіп, тұтқынға алды. Карматтар Бахрейнге қайту үшін жыл сайынғы сыйлық төлейтін уәде берілді, осылайша Сирияға жасаған шабуылдарына нүкте қойылды. Алдыңғы жылдардағы оқиғалар Ибн Киллиске Кутамаға сенудің қауіптілігін көрсетті. Соның нәтижесінде халифа күтпеген жерден Альптакинге мейірімділік танытып, оны және оның түрік ізбасарларын Фатимид қызметіне алды. Альптакиннің өзі Каирге жеткізілді, онда халифа оны жоғары дәрежеде құрметтеді, бұл Ибн Киллистің қызғануын тудырды, ол Альптакинді улады. Бірақ, бұрын айтқандай, бұл оқиға үлкен маңызға ие болды және бұрынғы Фатимид тәжірибасынан елеулі ауытқуды білдірді; әсіресе Сирияда түрік гүләмдары ықпалды болды және олардың қатарынан шыққандар жиі Дамаск әкімі лауазымын иеленді. Дамасты Альптакиннің лейтенанты Қасам, жергілікті халық пен қала жасағының (Ахдат) қолдауымен басып алды, олар жаңадан берберлік оккупациядан қашып құтылуды қалады. Фатимид генералы әл-Фадл ибн Салих, Ибн Киллистің қорғауында болған, Қасамға қарсы бербер армиясымен жіберілді, бірақ жағалау қалаларына күш көрсетуден басқа ештеңеге қол жеткізе алмады және Палестинаға қайта шегінді. Мосулдың қуылған Хамданид билеушісі Әбу Тағлибтің келуімен жағдай қиын болды, ол әл-Азизге әскермен қолдау көрсетсе, қаланы басып алатынын ұсынды. Бұл Ибн әл-Жарраның қарсылығына ұшырады, себебі Хамданидтер мен оның Бану Уқайл тайпасынан шыққан жақтастары, Тайи тайпасына қарсыластар, оның өзінің позициясына, әсіресе Рамла мен оның тайпасының жайылымдарына қауіп төндіретінінен қорқады. Әл-Фадл екіжүзділік ойнаған сияқты көрінеді, ол араб тайпалары арасында араздық тудыру және Фатимид билігін нығайту үшін Рамладағы жобаларында Әбу Тағлибті қолдады; алайда, 979 жылдың тамызында Ибн әл-Жаррах Әбу Тағлиб пен оның адамдарына Рамлада шабуыл жасаған кезде, әл-Фадл өзінің әскерлерімен оған көмекке келді. Әбу Тағлиб тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді. Бұл шайқас Ибн әл-Жарра мен оның тайларын аймақтың билік саясатындағы маңызды ойыншы ретінде бекітті: Фатимидтердің үстемдігін мойындағанына қарамастан, тай тайбасы іс жүзінде тәуелсіз билеуші болды және ондаған жылдар бойы Фатимид үкіметі үшін үнемі қиындық тудырды. Дамаск Фатимидтердің оны басып алу әрекеттеріне қарсы тұруын жалғастырды, әсіресе 979/80 жылдары Кутама басшысы Сүлеймен ибн Жафар ибн Фалланың басшылығымен. Сонымен қатар, әл-Фадлдың Уқайлды қолдануға тырысқанына қарамастан, Тайи тайпасының және олардың тонаулары Оңтүстік Сирияның елді мекендері мен ауыл шаруашылығы аудандарына қауіп төндірді: Кеннедидің сөзімен айтқанда, Рамла "аруақ қалаға айналды", ал Дамаск және Хауран айналасындағы Гута жазығы Дамаскіде аштыққа әкеп соқты, ол тек Хомстан жіберілген азық-түлікпен жеңілдетілді, оны Түрік Бакжур Хамданидтердің Әлеппо билігінде басқарды. Бербер қолбасшыларының Дамаскіні басып алу және провинцияда тәртіпті қалпына келтірудегі сәтсіздіктерінің нәтижесінде Фатимид сарайы Альптакиннің бұрынғы ізбасары Балтакинді Сирияға келесі жорықтың қолбасшысы етіп тағайындады. Балтакин солтүстікке Антиохияға және Византияның қорғауына қашқан Ибн әл-Жарраны жеңді, ал Қасам 983 жылдың басында Дамаскіні беруге мәжбүр болды, бірақ оған Фатимидтер тағайындаған әкімнің басшылығымен билік етуге рұхсат беретін кең мағынадағы шарттар қойылды.
Алеппо үшін байқау
Фатимидтердің орталық және оңтүстік Сириядағы билігін бекіткеннен кейін, халифа әл-Әзиз Алеппоны да басып алуды жоспарлады, бірақ Ибн Киллис оны тірі кезінде тоқтатты. Алеппо мәселесі қиын болды, себебі ол Византиямен тікелей қақтығысқа алып келуі мүмкін еді. 969 жылдан бері Хамданид әмірлігі Византияға тәуелді болған. Оның билеушісі Сад әл-Даула осы тәуелділікке наразы болды, бірақ Фатимидтердің тікелей басып алуын болдырмау үшін оған мойынсұнуға мәжбүр болды. Оның саясаты екі күш арасында тебіліс күйінде болды. Дегенмен, Фатимидтер Хамданидтердің әлсіздігінен пайдаланды, көптеген Хамданид жақтастары Фатимид қызметіне өтті. Мысалы, Раджа әл-Сіклаби 300 адамымен бірге қарсы жаққа өтіп, Акра мен Кесарияның губернаторы болып тағайындалды. Мұндай маңызды қарсы өту 983 жылы Хомстың Хамданид губернаторы Бақжурдың қарсы өтуі болды. Бақжур әл-Әзизге тікелей хабарласып, Дамаск губернаторы болу үшін Алеппоға қарсы Фатимид қызметіне өтуді ұсынды. Хомсты ғана емес, мүмкін Алеппоны да басып алу мүмкіндігіне қызыққан әл-Әзиз Бақжурдың ұсынысын қабылдады. Халифа Бақжурға әскер берді, ол қыркүйек айында Алеппоға шабуыл жасады. Сад әл-Даула Византия императоры Василий II-ге көмек сұрауға мәжбүр болды, ол өзінің генералы Бардас Фокасты Алеппоға көмекке жіберді. Бақжур Алеппоны қоршаудан босатып, Фатимид аумағына қашып кетті. Византиялықтар қазан айында Хомсты тонады және қаланы Хамданидтердің бақылауына қайтарды. 987/88 жылы Византиямен жеті жылдық бітім шарты жасалды. Шарты бойынша тұтқындар алмастырылды, Византия императоры Фатимид билігіндегі христиандарды қорғаушы, ал Фатимид халифасы Византия бақылауындағы мұсылмандарды қорғаушы ретінде танылды, және Константинопольдегі мешіттің жұма намазында Аббасид халифасының аты Фатимид халифасының атымен ауыстырылды. Бақжурға әл-Әзиз Дамаск губернаторы болып тағайындады, оған Ибн әл-Жарра қосылды. Екі айдан кейін босатылып, қайтадан лауазымына қайта оралған Ибн Киллис бірден екеуіне қарсы жұмыс істей бастады. Бақжур қатыгездігіне байланысты Дамаск тұрғындары арасында танымалдылығын жоғалтты, ал бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін, 989 жылы Ибн Киллис әл-Әзизге Бақжурды уәзирдің жеке гильмандарынан бірі Я'куб әл-Сіклабимен ауыстыруға көндірді. Бақжур Раккаға қашып кетіп, одан кейін Алеппоға қарсы сәтсіз шабуылдарын жалғастырды. Сонымен қатар, Балтакин хаж керуендеріне шабуыл жасаған бедуин тайпаларын бағындыру үшін жіберілді, бұл Мединаның солтүстігіндегі Вади әл-Қурада Фатимид гарнизонының құрылуына әкелді. 991 жылы Ибн Киллис қайтыс болғаннан кейін әл-Әзиз Алеппо мәселесінде анағұрлым агрессивті ұстанымға ие болды. Ол бірден Ибн Киллистің қолдаушысын жұмыстан босатып, түрік Манжутакинді Дамаск қаласының әкімі етіп тағайындады. Манжутакиннің Дамасты өзінің базасы ретінде пайдаланғаны Фатимидтердің аймақтағы бақылауын нығайтқанын, сонымен қатар Хью Кеннедидің айтуынша, "Сирияның саяси және экономикалық географиясына" әкелген өзгерістерді көрсетті: бедуиндердің талан-таражға ұшырауына байланысты құрлықтағы жолдардың қауіпсіз еместігін ескере отырып, Фатимидтер өз күштерін Сирияда теңіз арқылы қамтамасыз етті, әсіресе Триполи арқылы, нәтижесінде жағалау қалалары Фатимид бақылауы мен әкімшілігінің орталықтары ретінде маңызға ие болды, сондай-ақ сауда орындары ретінде дамыды, 12 ғасырға дейін жалғасқан жаңаруды бастан кешірді. Манжутакин Хамданид әмірлігін басып алды, 992 жылы маусымда Антиохия герцогы Михаил Бурцестің басқаруындағы Византия күштерін жеңіп, Алеппоны қоршауға алды. Алайда, ол қоршауды күшпен жалғастыра алмады және қала оңай қарсы тұра алды, бірақ 993 жылдың көктемінде он үш айлық науқаннан кейін Манжутакин азық-түлік жетіспеушілігіне байланысты Дамаскқа оралуға мәжбүр болды. 994 жылдың көктемінде Манжутакин тағы да шабуылға шықты, қыркүйекте Оронт шайқасында Бурцесті қайтадан жеңіп, Алеппоны қайтадан қоршауға алды. Бұл жолы блокада тиімді болды және көп ұзамай азық-түлік тапшылығына ұшырады, бірақ қаланың қорғаушылары Византия императоры Василий II-нің 995 жылдың сәуірінде кенеттен келгеніне дейін қарсы тұрды. Василий Кіші Азияны тек он алты күн ішінде әскердің басында кесіп өтті; оның кенеттен келуі және оның әскері үшін таралған шамадан тыс саны Фатимид әскерінде үрей тудырды. Манжутакин лагерін өртеп, шайқассыз Дамаскқа қарай қайтты. Византиялықтар Триполиді қоршады, бірақ оны басып ала алмады; алайда, Фатимидтер қаланы бақылаудан шығарды, ол өзінің қадиімен тәуелсіз болды. Содан соң Византия императоры Тартусты басып алып, бекіністерін қалады. Әл-Әзиз өзі де Византияға қарсы жорыққа дайындалды және Қайырда кең ауқымды дайындықтарды бастады. Византиялық және Хамданид елшіліктері бітім туралы ұсыныстармен қыркүйек айында қабылданды, бірақ олар қабылданбады. Әл-Әзиздің дайындықтары Қайырда дайындалып жатқан флоттың өрт сөндіруімен тоқтап қалды, бұл қалада христиандарға қарсы қырғынды тудырды. Манжутакин Тартусты қайта басып алуға бұйрық алды, бірақ оның армян гарнизоны оның шабуылдарына тойтарыс берді; және қоршауға көмектесуге жіберілген Фатимид флоты жағалауда дауылда жоғалып кетті. Әл-Әзиз 14 қазан күні 996 жылы жорыққа шығар алмай қайтыс болды. Византия-Фатимид қақтығысы оның ізбасарының кезінде 1000 жылы он жылдық бітімге келгенше жалғасты.
Арабияға кеңейу және Солтүстік Африкадан кету
Сириямен қатар, әл-Азиз Арабия түбегінде Фатимидтердің ықпалын кеңейтуге жетекшілік етті. Хаж – немесе кем дегенде Каирден батыс Ислам әлемінің қажыларымен бірге аттанған керуендер – оның айтарлықтай құнына қарамастан, Фатимидтердің бақылауы мен қорғауына алынды. Мекке әмірлері, де-факто тәуелсіз болғанымен, Фатимидтердің жоғарылығын мойындады, оның нышаны ретінде Фатимидтер жыл сайын Қағбаның (кисва) жаңа жабынын дайындау құрметіне ие болды. Соңында, 992 жылы Фатимидтер Йеменде халифа ретінде мойындалды, тіпті олардың бұрынғы жауы, Бахрейннің Қарматиян тайпасы да олардың талаптарын мойындауға келді. Кеннедидің сөзіне сүйенсек, бұл дипломатиялық жеңістер әл-Азиздің, әсіресе Ибн Киллис қайтыс болғаннан кейін, күштірген сыртқы саясатының нәтижесі болды. Бұл оның «халифаның екі маңызды міндетін – Хажды қорғау және мұсылмандарды адал емес Византиялықтарға қарсы жетектеу» қабілеті мен ынтасын көрсету арқылы оның беделін арттырды. Екінші жағынан, Солтүстік Африка, оның ішінде Фатимидтердің бұрынғы өзегі Ифрикия, көбінесе назардан тыс қалды. Ондағы тиімді билік Ифрикияның Зирид вице-патшасы Булуггин ибн Зириге өтті, ол әл-Азизбен бірге бекітілді, сондай-ақ оның ұлы әл-Мансур да бекітілді. 992 жылы әл-Азиз тіпті әл-Мансурдың ұлы Бадисті мұрагер ретінде бекітіп, Зиридтердің династиялық мұрагерлікке деген талабын күшейтті. Шын мәнінде, Кеннеди атап өткендей, «Солтүстік Африканың өз жолымен жүруге дайындығынан артық нәрсе жоқ». Сыйлықтар алмасудан басқа, Зиридтер өздерінің иеліктерін Фатимидтер сарайынан тәуелсіз басқарды, тіпті Фатимидтер режимінің бұрынғы тірегі болған Кутама тайпасымен соғысқа дейін барды. Сол сияқты, әл-Азиз Сицилияның Калбид әмірлерінің мұрагерлігін оқиғадан кейін мойындаумен шешілді. Мысырға жақын Барқа (Киренаика) губернаторы Каир сарайына сыйлықтар әкелгені белгілі, бірақ басқа жағдайда Фатимидтердің оған қандай да бір бақылау жасағанына ешқандай дәлел жоқ. Әл-Азиз 13 қазан 996 жылы қайтыс болды. Оның ұлы Әл-Хаким би Амр Алла (996-1021) оның орнына халифа болды.
Отбасы
Әл-Азиздің жұбайлары туралы ақпарат нақты емес. Оның ең үлкен тірі қалған баласы 970 жылы туған Ситт әл-Мүлк қызы болды. Оның анасы дереккөздерде "умм уалад" деп көрсетілген, яғни ол бір кезде Әл-Азизге ұл туған, бірақ ол нәресте шағында қайтыс болған. Ол көбінесе 995 жылы қайтыс болған, дереккөздерде жиі айтылатын Сайида әл-Азизиямен ("Азиз ханым") теңестіріледі. 979 жылы Әл-Азиз өзінің туысымен үйленді (нақты туыстық қатынасы белгісіз). Оның үшінші әйелі византиялық грек христиан болды, ол оның мұрагері Әл-Хакимнің анасы еді.