Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пяя (бирм. ပြည်, тағы да Пром және Пье деп белгілі) – Мьянманың Баго аймағындағы Пяя ауданының орталық қаласы. Пяя Янгонның солтүстік-батысында, Иравади өзенінің жағасында орналасқан. Бұл Айярвади дельтасы, Орталық және Жоғарғы Мьянма, сондай-ақ Рахин (Аракан) штаты үшін маңызды сауда орталығы болып табылады. Британдық Иравади флотилиясы компаниясы 19 ғасырдың соңында Иравади өзенінде Жоғарғы және Төменгі Бирма арасындағы жүктерді тасымалдау пункті ретінде қазіргі қаланы құрды. Ағылшын жазушысы Джейн Остиннің інісі, Контр-адмирал Чарльз Остин 1852 жылы осы жерде қайтыс болды. Пяя ауданы Тхает, Хинтада және Тхаравадди аудандары арасында орналасқан Иравади аңғарының бөлігі болып табылады. Пяя ауданының батыс жағында Аракан таулары, ал шығысында Пегу жотасы жатыр. Пяя ауданының негізгі қалалары – Пяя, Шветаунг және Паунгде.
Pyay (, ; , ; also known as Prome and Pyè) is the principal town of Pyay Township in the Bago Region in Myanmar. Pyay is located on the bank of the Irrawaddy River, north west of Yangon. It is an important trade center for the Ayeyarwady Delta, Central and Upper Myanmar and the Rakhine (Arakan) State. The British Irrawaddy Flotilla Company established the current town in the late 19th century on the Irrawaddy as a transshipment point for cargo between Upper and Lower Burma. The English novelist Jane Austen's brother Rear Admiral Charles Austen died here in 1852. The district of Pyay encompasses the valley of the Irrawaddy, located between Thayet, Hinthada and Tharrawaddy districts. Along the western side of Pyay District are the Arakan Mountains and along the eastern side are the Pegu Range. Pyay District's main towns are Pyay, Shwetaung, and Paungde.
Этимология
"Пайя" атауы бірма тілінде "ел" деген мағынаны білдіреді және Пю қала мемлекеттерінің негізгі қаласы – Шри Ксетраның (санскрит тілінде Шрикшетра, "бақытты орын, ел") қираған қалдықтарын көрсетеді. Шри Ксетра қазіргі Пайяның оңтүстік-шығысында, Хмава ауылының жерінде орналасқан.
The name "Pyay" means "country" in Burmese, and refers to the ruins of the main city of the Pyu city states, Sri Ksetra (, Sanskrit Śrīkṣetra "blessed place, country"), which is located to the south east of modern Pyay and is in the village of Hmawa.
География
Ауданның солтүстігі мен солтүстік-шығысы орманды, көптеген аңғарлар мен шатқалдарға толы, олар Навенг өзені деп аталатын үлкен өзенге қосылады. Пяйдың оңтүстік және оңтүстік-батыс бөліктеріндегі жазықтар ең маңыздысы болып табылады және арасында өтетін темір жолдың бойымен созылып жатыр. Бұдан өзге, өңдеуге жарамды, джунглимен жабылған кең аумақтар да бар. Басты өзен – Иравади, ол ауданды солтүстіктен оңтүстікке дейін кесіп өтеді; одан кейін маңыздылығы бойынша Тани және оның салалары, сондай-ақ Навенг өзендері жүйесі тұрады. Елордаға жақын төбелердегі топырақ терциарлық құралымнан, ал жазықтардағы топырақ аллювиалды шөгінділерден тұрады.
The north and north east of the district is forest covered, and contains numerous valleys and ravines, which unite in one large stream called the Naweng River. The most important of the plains lie in the south and south west portions of Pyay, and extend along the whole length of the railway that runs between. There are, in addition large tracts of land covered by jungle, which are available for cultivation. The principal river is the Irrawaddy, which intersects the district from north to south; next in importance are the Thani and its tributaries and the Naweng system of rivers. In the hills near the capital the soil is of Tertiary formation, and in the plains it is an alluvial deposit.
Тарих
Шри Ксетраның құрылысы төңірегінде көптеген пікірталас жүреді. Хтин Аунг Санскрит/Пю дәуіріне сүйене отырып, Пю тайпасының 78 жылы құрылған болуы мүмкін екенін ұсынады. Алайда, Д.Г.Е. Холл мен Гордон Люс Иравадди алқабындағы өркениеттің 4-ғасырға дейін дамуы мүмкін емес екенін, демек, Шри Ксетраның 638 жылы негізделгенін айтады, осы жылдан бастап қазіргі Бірманың Кауза дәуірі басталады. Шри Ксетра Викрама әулетінің Пю тайпасының астанасы болды. Қала дөңгелек пішіндес, қабырғаларымен қоршалған, шамамен белгілі бір аумақты алып жатқандықтан, өркендеген кезеңінде Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі қабырғалы қалаға айналды. Қала ішінде тұрғын үйлер де, шаруашылықтар да болған, бұл қазба жұмыстары кезінде табылған су жолдары мен резервуарлардың қалдықтарынан көрінеді. Қытай саяхатшылары Сюаньцзян мен Ицзин 7-ғасырдың ортасындағы естеліктерінде Шри Ксетраны атап өткен. Пю тайпасы Шри Ксетраны қашан тастап, солтүстікке көшкені әлі белгісіз. Олардың құлдырауының себебі Иравадди өзенінің дельтасының кеңеюіне байланысты болуы мүмкін, бұл оларды жағалау саудасынан және Мон, содан кейін Тай Шан тайпаларының шабуылдарынан оқшаулаған. Бірма жылнамаларында 1057 жылы Анаврахта қазіргі Мьянманың оңтүстік бөлігін басып алғанда, көтерілісшілердің осы қираған жерлерде паналауына жол бермеу үшін Шри Ксетраның қираған жерлерін бұйрықпен қиратуға бел буғандығы айтылады. Бірмалықтар бұл ежелгі Пю орталығын Пьи деп атаған. Бұл кең аумақты қираған орындар қарқынды археологиялық зерттеулерге арналған нысан болды. Британдықтар оны Пром деп атады (17-ғасырғы португалдық мәтіндерінде кездесетін атаудан кейін), ал 1853 жылы Екінші ағылшын-бирма соғысынан кейін қала британдық территорияның бір бөлігіне айналды. Қала 1825 жылы Пром шайқасы кезінде және 1852 жылы британдықтар тарапынан қайтадан басып алынды, екеуі де аз қарсылықпен жүзеге асты. 1862 жылы қала өрттен дерлік толығымен қирады, содан кейін тура және кең көшелермен қайта құрылды. 1874 жылы муниципалитет құрылып, содан бері су жүйесін қоса алғанда, көптеген жақсартулар жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала Пром шайқасының орталығы болды. Кейіннен қала 1945 жылдың мамыр айында британдық әскерлері тарапынан қайта басып алынды.
Much debate surrounds the construction of Sri Ksetra. Htin Aung suggests that Pyu might have been founded in 78 CE, based on the Sanskrit / Pyu Era. D. G. E. Hall and Gordon Luce, however, claim that civilisation of the Irrawaddy Valley could not have been possible before the 4th century, thus, attributing the founding of Sri Ksetra to 638, from which the current Burmese Kawza Era begins. Sri Ksetra was the capital of the Pyu dynasty of Vikrama. The city was circular with walls enclosing about , making it the largest walled city in Southeast Asia during its peak. The city contained both housing and farms, as is evident from the remains of waterways and tanks which have been discovered. The Chinese pilgrims Xuanzang and Yijing mentioned Sri Ksetra in their mid 7th century accounts. It is not known when precisely the Pyu abandoned Sri Ksetra and moved northward. It is speculated that their decline was due to the growth of the Irrawaddy river delta, cutting it off from coastal trade, and also from Mon and later Tai Shan incursions. Burmese chronicles state that when Anawrahta invaded the southern parts of modern day Myanmar in 1057, he ordered the ruins of Sri Ksetra to be destroyed to prevent rebels from sheltering there. The Burmese came to call the old Pyu center Pyi. The extensive ruins have been the subject of intensive archaeological investigation. Called Prome by the British (after the name that appears in the Portuguese texts of the 17th century), the city became part of British territory after the Second Anglo Burmese War in 1853. The town was taken by the British in 1825 during the Battle of Prome and again in 1852, on both occasions with hardly any opposition. In 1862, it was almost entirely destroyed by fire, and was afterwards relaid out in straight and broad streets. It was erected into a municipality in 1874, and since then great improvements have been made, including waterworks. During World War II the city was the site of the Battle of Prome. The city was later retaken by the British Army in May 1945.
Климат
Пяйда тропикалық саванна климаты (Кёппен климаттық жіктелімі Aw). Жыл бойы температура жоғары, әсіресе наурыздан мамырға дейінгі маусымға дейінгі айларда орташа ең жоғары температуралар көтеріледі. Желтоқсаннан ақпанға дейінгі қысқы айлар жылдың қалған уақытына қарағанда сәл жұмсақ. Желтоқсаннан сәуірге дейін қысқы құрғақ маусым, ал мамырдан қарашаға дейін жазғы ылғалды маусым болады, бірақ бұл ылғалды маусымдағы жауын-шашын Янгон немесе әсіресе Ситтве сияқты жағалау қалаларындағыдан әлдеқайда аз.
Pyay has a tropical savanna climate (Köppen climate classification Aw). Temperatures are hot throughout the year, especially in the months before the monsoon from March to May when average maximum temperatures exceed The winter months from December to February are somewhat milder than the rest of the year. There is a winter dry season from December to April and a summer wet season from May to November, although rainfall during this wet season is much less extreme than in coastal cities like Yangon or especially Sittwe.
Экономика
Негізгі егін – күріш, бірақ мақта мен темекі де өсіріледі, ал құйма алмаларымен мәшһүр. Жібек шаруашылығы арнайы топтар тарапынан кеңінен жүргізіледі. Орманнан терек және кесек алынады, мақта және жібек тоқу маңызды салалар болып табылады; сондай-ақ, әшекейлік қораптар, жалпы қант және кесек өндіріледі.
The main crop is rice, but some cotton and tobacco are grown, while the custard apples are famous. Sericulture is extensively carried on by a special class. The forests yield teak and cutch, cotton and silk weaving are important industries; there are also manufactures of ornamental boxes, coarse brown sugar and cutch.
Мәдениет
Пяй өзінің өлшеміне қарамастан, көптеген жергілікті дәмді тағамдарымен әйгілі. Онда парата, бірмалық тауық пен картоптан жасалған карри және шикі пияз қосылған Пья палата (ပြည်ပလာတာ) тағамы бар. Сонымен қатар, бірнеше бірмалық салаттар, оның ішінде Пьяй күріш салады (ပြည်ထမင်းသုပ်) және Пьяй әртүрлі салаттары (ပြည်အသုပ်စုံ) да танымал. Пьяйда сонымен қатар жергілікті тұздалған дәмділік – тау лафеті (; ) немесе Ниббинда лафеті де өндіріледі. Лафет Пьяйді қоршаған төбелердегі бірмалық әйелдер монастырьларында пайда болған. Лафет naywe (နရွဲ) ағашының немесе kyettet (ကြက်တက်), Combretum pilosum өсімдігінің жапырақтарынан ашытылады. Содан кейін, алынған масса құрғақ банбве (ဘန့်ပွေး) жапырақтарына тығыз оралып, 2 жылға дейін үнемі ауыстырылатын суда маринадталады, содан кейін оны жеуге болады. Пьяйдың батысында, Иравади өзенінен Навадай көпірі арқылы өтіп, Швебонта Муни пагодасы орналасқан. Будданың мүсіні – Сандар Тюрия патшалық құрған 554 жылға дейінгі Маха Мят Муни Будда мүсінінің үш көшірмесінің бірі.
For a town of its size, Pyay is well renowned for a number of local delicacies. It is reputed for the Pyay palata (ပြည်ပလာတာ), consisting of paratha, Burmese chicken and potato curry, and raw onions. It is also known for a number of Burmese salads, including the Pyay rice salad (ပြည်ထမင်းသုပ်) and Pyay assorted salad (ပြည်အသုပ်စုံ). Pyay also produces a local pickled delicacy called taw laphet (; ) or Nibbinda laphet Originating from Burmese nunneries in the hills surrounding Pyay, the laphet is fermented from the leaves of the naywe (နရွဲ) tree, or kyettet (ကြက်တက်), the Combretum pilosum plant. The pulp is then tightly wrapped into dried banbwe (ဘန့်ပွေး) leaves and left soaking in regularly changed water for up to 2 years, before it is consumed. To the west of Pyay, crossing Irrawaddy river through Nawaday bridge, stands the Shwebontha Muni Pagoda. The Buddha statue is one of three replica of the Maha Myat Muni Buddha statue, believed to date back 554 B. C. when the king Sandar Thuriya ruled.
Білім
Пайя қаласында үш университет бар. Бұл университеттер – Пяя университеті (ПУ), Пяя технологиялық университеті (ПТУ) және Пяя компьютер университеті. Пяя университеті Пяя қаласының орталық бөлігіне жақын орналасқан. Мьянмадағы үздік университеттердің бірі саналатын ПТУ, Пяядан бірнеше шақырым жердегі Хнавгон және Латхокпин ауылдарының жанында орналасқан. Ал Пяядағы КУ қала орталығынан да қашықта жатыр.
Pyay City has three universities. The universities are Pyay University (PU), Pyay Technological University (PTU), and Computer University, Pyay. Pyay University is situated near to the town centre of Pyay. PTU, which is one of the best ranking University in Myanmar, is situated near to Hnawgone village and Latkhoukpin village, a few miles away from Pyay. CU, Pyay is also quite a far distance from downtown.