Кіріспе
1580 жылғы португалиялық мұрагерлік дағдарысы (Crise de sucessão de 1580) 1578 жылы Алқасер-Квибир шайқасында Португалияның жас королі I Себастьян мен оның ізбасары, сонымен қатар үлкен ағасы I Генрихтің 1580 жылы қайтыс болуынан туындады. Себастьян мен Генрихтің тікелей мұрагерлері болмағандықтан, династиялық дағдарыс басталды, ол ішкі жанжалдармен және португалиялық тәжді иеленуге талпынған сыртқы күштермен сипатталды. Нәтижесінде, Испанияның II Филиппі I Генрихтің орнына Португалия королі болды, бұл португалиялық және испандық тәждерді Иберия одағында біріктірді. Бұл жеке одақ 60 жылға созылды, осы кезеңде Португалия империясы құлдырауға және әлемдік сын-қатерлерге, әсіресе Голландия-Португалия соғысына тап болды.
The Portuguese succession crisis of 1580 (Crise de sucessão de 1580) emerged as a result of the deaths of young King Sebastian I of Portugal in the Battle of Alcácer Quibir in 1578 and his successor and great uncle Henry I in 1580. As Sebastian and Henry lacked immediate heirs, a dynastic crisis unfolded, marked by internal conflicts and external contenders vying for the Portuguese throne. Ultimately, Philip II of Spain succeeded Henry I as King of Portugal, uniting the Portuguese and Spanish Crowns in the Iberian Union. This personal union endured for 60 years, during which the Portuguese Empire faced decline and global challenges, notably the Dutch–Portuguese War.
Кардинал-патша
1578 жылы Алькасер-Квибир шайқасындағы апатты жеңілістен кейін, Себастьянның әкесінің інісі – кардинал Генрих таққа отырды. Генрих діни лауазымдарынан бас тартып, Авиз әулетін жалғастыру үшін әйел алуға тырысты, бірақ Филипп II-ге жақын болған папа Григорий XIII оны берген антынан босатпады. 1580 жылдың қаңтарында мұрагерді анықтау үшін Кортес Альмейримде жиналғанда, кардинал король қайтыс болды және Корольдіктің регенттігін бес мүшеден тұратын Кеңес өз мойнына алды.
Таққа үміткерлер
Осы уақытқа дейін португалдық таққа бірнеше талапкерлер таласты. Олардың арасында: Браганса герцогинясының ұрпақтары 1640 жылы (оның немересі Португалияның Иоан IV тұлғасында) таққа ие болды, бірақ 1580 жылы ол бірнеше мүмкін мұрагерлердің бірі ғана болды. Тұңғыш туғандық бойынша мұрагер оның жүрегі Рануччо Фарнезе болды, ол Катеринаның марқұм ағасы Марияның ұлы, содан кейін оның бауырлары; содан кейін герцогиняның өзі және оның балалары; және тек солардан кейін король Филипп. Филипп II шетелдік (анасы португал болса да) және Мануэль I-ден әйелдер арқылы тараған; Антонийге келетін болсақ, ол Мануэль I-нің немересі болса да, заңсыз туылған. Тұңғыш туғандық бойынша мұрагер, 11 жасар Рануччо Фарнезе, Парма және Пьяченцаның мұрагерлік герцогы, Португалияның Инфанте Дуарте немересі, Мануэль I-нің жалғыз ұлы, оның заңды ұрпақтары сол кезде өмір сүрді. Алайда оның әкесі Парма герцогы Алессандро Фарнезе испан патшасының одақтасы, басқа да үміткер болды, сондықтан Рануччоның құқықтары сол кезде талап етілмеді. 1592 жылы Рануччо Парма герцогы болды. Оның орнына, Рануччоның аналық әпкесі Катерина, Браганса герцогинясы, Инфанте Дуарте қызы ретінде өз құқығын мәлімдеді. Екатерина Браганса герцогы Жоао I-ге тұрмысқа шыққан (Португалия королі Афонсо I-нің еркек ұрпағы, Португалия королі Иоан I-нің заңсыз ұлы), ол өзі марқұм герцог Жами Брагансаның немересі, сонымен қатар Португалияның заңды мұрагері, Мануэль I-нің әпкесі Инфанта Изабелланың ұлы және король Дуарте I-нің екінші ұлы Визеу герцогы Фердинандтың қызы. Герцогиняның сондай-ақ оның патшалық мұрагері және таққа мұрагер болатын Дом Теодосио де Браганса деген ұлы болды. Екатеринаның салыстырмалы түрде күшті дәуірі оның Португалияда тұруымен күшейтілді. Ол Генрихтің таңдаулы мұрагері болғанымен, оның патшалық билікке үміткері оның жынысына, Филипп II-нің күшті ықпалына және күйеуінің танымалдығына байланысты сәтсіз аяқталды. Оның талап етуі тек қана Филипті оны алып тастағаны үшін өтемақы ұсынуға көндіру үшін ұсынылған. Кейіннен ол Антониоға француз флотын қамтамасыз етіп, көмектесті. Рим папасы, сол кезде Григорий XIII, Португалия тағына да талапкер болды, өйткені король Генрих кардинал болған және барлық кардиналдардың мүлігі шіркеуге қайтарылады. Папа Португалия патшалығын және корольге тиесілі жерлерді иеленуге құқылы екенін мәлімдеді. Ешбір талапты да елеулі қарастырмады. Португалия королі (1580 жылы Португалия материгінде қысқа уақыт бойы, содан кейін 1583 жылға дейін Азор аралдарында). Антонио Инфанте Луистің (1506-1555) заңсыз ұлы, сондықтан король Мануэль I-нің немересі болды. Испанияның Филипп II корольдіктің аристократиясын өзінің жағына қолдауға әкелуге қол жеткізді. Аристократия үшін Испаниямен жеке одақ Португалия үшін мемлекеттік қаржылар зардап шеккен кезде өте тиімді болатынын дәлелдеді. Антонио қазіргі жағдайды 1385 жылғы дағдарыспен салыстыра отырып, өз ісіне халықты азғыруға тырысты. 1580 жылы Кастилия королі Португалия тағына ие болу үшін қаннан туылуды талап еткен; және Авиздің мырзасы (Иоанн I), король Пётр I-нің заңсыз ұлы, 1385 жылы Коимбра Кортесінде Иоанн әскерлерінің жеңісімен аяқталған Альжубаррота шайқасында таққа өз құқығын мәлімдеді. 1580 жылы маусымда Антонио Сантаремде өзін Португалия королі деп жариялады, содан кейін бүкіл елде бірнеше жерлерде құттықтаулар болды. Лиссабон құлағаннан кейін, ол елге Азордағы Терсейра аралынан билік жүргізетінін айтып, 1583 жылға дейін елден жер аударылған үкімет құрды. Кейбір авторлар Антонионы Авиз әулетінің соңғы монархы (кардинал Генрихтің орнына) және Португалияның 18-ші патшасы деп санайды. Оның Терсейра аралындағы үкіметі тек Азор аралдарында ғана танылды, ал материкте және Мадейра аралдарында билікті 1580 жылы Португалияның Филипп I ретінде король деп танылған Филипп II жүзеге асырды және 1581 жылы Томар Кортесінің ресми королі ретінде танылды. Жаңа патшаны сайлау корольдік пен оның теңізден тыс аумақтары Испаниядан бөлек болып, өз заңдары мен Кортестерін сақтауы керек деген шартпен жүргізілді. Азор аралдарында жеңілгеннен кейін Антонио Габсбургтердің дәстүрлі жауы Францияға жер аударылды және Англияның қолдауына ие болды. 1589 жылы сэр Фрэнсис Дрейк басқарған ағылшын армадасы басқыншылыққа ұшырады, бірақ сәтсіздікке ұшырады. Антонио өмірінің соңына дейін таққа ие болу үшін күресті.
Philip II of Spain managed to bring the aristocracy of the kingdom as support to his side. For the aristocracy, a personal union with Spain would prove highly profitable for Portugal at a time when the state finances were suffering. António tried to seduce the people for his cause, comparing the present situation to that of the Crisis of 1385. Then—just as in 1580—the king of Castile had invoked blood descent to inherit the Portuguese throne; and the Master of Aviz (John I), illegitimate son of King Peter I, asserted his right to the throne at the Battle of Aljubarrota, which ended in a victory for John's troops, and in the Cortes of Coimbra in 1385. In June 1580, António proclaimed himself King of Portugal in Santarém, followed by acclamation in several locations throughout the country. After the fall of Lisbon, he purported to rule the country from Terceira Island, in the Azores, where he established a government in exile until 1583. Some authors consider António the last monarch of the House of Aviz (instead of Cardinal King Henry) and the 18th King of Portugal. His government in Terceira island was only recognized in the Azores, whereas on the continent and in the Madeira Islands power was exercised by Philip II, who was acclaimed king in 1580 as Philip I of Portugal and recognized as official king by the Cortes of Tomar in 1581. The new king's election was carried on condition that the kingdom and its overseas territories should remain separate from Spain and keep their own laws and Cortes. After his defeat in the Azores, António went into exile in France—traditional enemy of the Habsburgs—and courted the support of England. An invasion was attempted in 1589 under Sir Francis Drake—leading the so called English Armada—but ended in failure. António continued to fight until the end of his life for his rights to the throne.
Салдарлар
Португалияның Испания тарапынан басып алынып-алынылмағаны туралы мәселе даулы. Филипп II-нің таққа заңды талабы болған, бірақ сол дәуірдегі көптеген династиялық күрестер сияқты, бұл да әртүрлі дау-дамайларға толы болды. Дегенмен, Габсбург патшалары Португалияның мәртебесін сақтап, португалдық дворяндарға испан сарайында жоғары лауазымдар берді, ал Португалия тәуелсіз заң, валюта және үкіметін сақтап қалды. Алайда, Португалияның байлығы мен "мәдени ерекшелігі" бірте-бірте төмендеді. Португалияның колониялары голландтар мен ағылшындар сияқты жауларының үздіксіз шабуылдарына ұшырады. Осы оқиғалардан 60 жыл өткен соң, Браганса герцогы Иоанн II (1603–1656) Габсбургтердің билігіне наразы болған португалдық дворяндар ұсынған тақты қабылдап, Португалияның Иоанн IV атанды. Ол 1580 жылы португалдық тәжді талап еткен Браганса герцогинясі Екатеринаның немересі және 1630 жылы ақылдан адасып қайтыс болған Браганса герцогы Теодосио II-нің ұлы болды. Иоанн Португалия тағына (сол кезде ол заңды мұрагер деп есептелді) Испания королі Филипп IV-ке қарсы Португалияны қалпына келтіру соғысы кезінде көтерілді. 1584, 1585, 1595 және 1598 жылдары Себастьян патшамын деп мәлімдеген көптеген жалған адамдар болды. "Себастиандық" – жас патшаның тұманды күні Португалияға оралатындығы туралы аңыз жылдар бойы сақталды және тіпті 1800 жылдарға дейін де күшті болды.