Кіріспе

Жоя-де-Серен (испан тілінде – Сереннің әшекейі) – Сальвадордың Ла-Либертад департаментіндегі археологиялық ескерткіш. Бұл жерде Колумбтан бұрынғы майя шаруалардың ауылы орналасқан. Жоя-де-Серен ежелгі майя орталығы Сальвадордың Сан-Сальвадор қаласынан солтүстік-батысқа қарай 36 шақырым жердегі Сапотитан аңғарында жатыр. Ежелгі Римнің танымал қираған орындарымен салыстырғанда, оны көбінесе «Американың Помпеясы» деп атайды. Бұл орын 600 жыл шамасында Лома кальдерасының жарылуынан пайда болған күлге көміліп, классикалық кезеңдегі елді мекеннің өте жақсы сақталғандығымен ерекшеленеді. Жоя-де-Серенде басқа ежелгі майя археологиялық орындарымен салыстырғанда, палеоэтноботаникалық қалдықтардың көптеп табылуы, осы жерді ежелгі майя шаруаларының күнделікті өмірін зерттеуде маңызды етеді. Атап айтарлық жайт, маньиок егістігінің табылуы – Жаңа әлемдегі археологиялық орындарында маньиок өсірудің алғашқы мысалы. Бұл жерге б.з. 200-600 жылдары қоныстанған деп есептеледі.

Жоя-де-Серенді тастау

Ауыл тасталып кеткенге дейін 1400 жыл бұрын, халық саны шамамен 200 адамды құрады. Лома Кальдера жанартауының жарылуы нәтижесінде 10 метрлік пирокластикалық шөгінділер жерге түсті. Күлдің төмен температурасы және өте жылдам түсуі салдарынан бұл орын керемет жақсы сақталған, қала бірнеше сағат ішінде 4-8 метрлік қалың қабатпен жабылған. Археологтардың Помпейде қолданған гипс құю әдісіне ұқсас әдіс қолдануы жеміс беретін өсімдіктерді, сақтаудағы бұршақтардың көптігін және піскен жүгеріні анықтауға көмектесті, соның арқасында жарылу тамыз немесе қыркүйек айында болған деген болжам жасалды. Гуава, агава, какао және маниок – бұл қауымдастықтың негізгі егінділері болды. Жоя-де-Серендегі салыстырмалы түрде жер сілкінісіне төзімді саз балшық қабырғалар мен кірпіш бағаналардағы жарықтардың үлгілеріне сүйене отырып, ғалымдар Рихтер шкаласы бойынша 4.0 шамасындағы жер сілкінісі жарылуға дейін болғандығын және тұрғындарға қашуға уақыт бергенін айтады. Сонымен қатар, жанартаудан шыққан ыстық бу тұрғындарды алдағы қауіп туралы ескерткен болуы мүмкін, бірақ оларды нақты не ескерткені туралы тек болжамдар жасауға болады. Ғалымдар үшін жарылудың қанша күнге – бірнеше күнге немесе апталарға – созылғаны әлі де белгісіз. Жоя-де-Сереннің эвакуациясы кешкісін болған деген пікірге артефакттардың орналасуы себеп болды: тұрғын үйлердің жанында кетпендер және басқа да ауыл шаруашылығы құралдары табылған, ал ошақтарда от жақылған. Сонымен қатар, үйдің еденіне төсеніштер төселмеген. Ежелгі майялардың орталығында адам қаңқалары табылмаған.

Плаза

Жоя-де-Серенді солтүстік-шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс аймақтарына бөлуге болады. Солтүстік-батыс аймақта 1, 5, 6, 10, 12, 17 құрылыстарымен қатар 1-ші үй шаруашылығы орналасқан, онда мильпалар мен асхана бақшасы бар. Оңтүстік-шығыс аймақта 2, 7, 9, 13, 18 құрылыстарымен қатар 2-ші үй шаруашылығы орналасқан, онда темаскал, милпа және басуреро (қоқыс жиналатын орын) бар. Солтүстік-батыс аймақта 3, 4, 8, 14, 16 құрылыстарымен қатар 3-ші және 4-ші үй шаруашылықтары орналасқан, онда мильпалар, жеміс ағаштары және тағы бір басуреро бар. Ғалымдар салтанатты ғимараттарды салтанатты емес ғимараттардан келесі мәселелерді ескере отырып ажыратады: ғимараттың бағыты, платформаның биіктігі, қабат жоспары, жиынтық заттар, құрылыс техникасы, құрбандық алаптары, жасырын орындар, жерлеулер және т.б.

Құрылым 10

10-шы құрылыс – көп бөлмелі, көп дәлізді ғимарат. Археологтар 10-шы құрылысты классикалық майя кезеңінде қоғамдық тойлар үшін пайдаланылған деп түсіндіреді, бұл тұжырымдама рәсімдік шаралармен байланысты белгілерге негізделген. 10-шы құрылыстың ішінде тамақ дайындауға арналған солтүстік дәліз болса, шығыс дәлізінде бірнеше ыдыс сақталған. Мысалы, 10-шы құрылыста әсемделген ыдыстар, қызыл түспен боялған бұғы және жіптен жасалған бас киім табылды, археологтар оны құнарлылық және егін жинау рәсімдерімен байланысты деп санайды. Рәсімдік заттармен бірге табылған ахиот тұқымдарымен толтырылған ыдыстар, жарылыс рәсімді тоқтатқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. 10-шы құрылыс сияқты, археологтар 12-ші құрылыстың да діни амалдармен байланысты болғанын айтады.

Құрылым 1

1-ші құрылым археологиялық әдебиетте 1-ші үй деп те аталады және толық қазылып алынған. Археологтар 1-ші құрылым мен 10-шы және 12-ші құрылымдар арасында қызмет көрсету қарым-қатынасы болған деп санайды, себебі 1-ші құрылымдағы ас үйдің, 10-шы және 12-ші құрылымдардағы рәсімдерге арналған метаттармен бірге, маса жасау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Ошақтардың тозу деңгейінің айырмашылығы ғалымдарға бұл ғимараттың діни мақсатта қолданылған-қолданылмағанын анықтауға көмектесті.

Экономика

Серен қауымы жергілікті түрде агав талшықтарын, манос пен метаттарды, сондай-ақ қыш ыдыстарды өндірді. Ал обсидиан мен черттен жасалған кесу құралдары, солтүстіктен (Сьерра-де-лас-Минас) алынған жаде, не Копаннан әкелінген сәнді қыш бұйымдары сияқты импорттық тауарларды сатып алды. Шаруашылықтар осы тауарларға ие болғаннан кейін, көбінесе ауылдағы немесе жақын жердегі басқа шаруашылықтармен, артық болған жағдайда, өзара алмасуға қатысты. Ауылдағы шаруашылықтардың орналасуы және әрқайсысынан табылған заттар жиынтығы ғалымдарға бұл ғимараттың діни емес, тұрмыстық мақсатта пайдаланылғанын анықтауға көмектесті.

Ашылу

Бұл жер 1976 жылы мемлекеттік ауыл шаруашылығы жобасы үшін жерді тегістеп жатқан бульдозер жүргізушісімен табылды. Алғашқы қазылып алынған құрылыстар – ауылдың солтүстік-шығыс бөлігіне жататын 10 және 12 құрылыстар болды. 1978 және 1980 жылдары Боулдердегі Колорадо университетінің антропология профессоры Пэйсон Шиттс оны жан-жақты зерттеді. Қазба жұмыстары 1988 жылы қайта жаңғырылып, содан бері үздіксіз жүріп келеді. Қазірге дейін шамамен 70 ғимарат ашылды, олардың ішінде астық сақтау қоймалары, ас үйлер, тұрғын жайлар, шеберханалар, діни құрылыс және жалпы сауна бар.