Сальвадордағы ежелгі Майя ауылы: "Американың Помпеісі"
Joya de Cerén
Жоя-де-Серен: Сальвадордағы ежелгі Майя ауылы, «Американың Помпеиі» аталған қазбалар. Тұрмысы мен шаруашылығы жақсы сақталған, біздің заманымыздан 600 жыл бұрынғы жер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жоя-де-Серен (испан тілінде – Сереннің әшекейі) – Сальвадордың Ла-Либертад департаментіндегі археологиялық ескерткіш. Бұл жерде Колумбтан бұрынғы майя шаруалардың ауылы орналасқан. Жоя-де-Серен ежелгі майя орталығы Сальвадордың Сан-Сальвадор қаласынан солтүстік-батысқа қарай 36 шақырым жердегі Сапотитан аңғарында жатыр. Ежелгі Римнің танымал қираған орындарымен салыстырғанда, оны көбінесе «Американың Помпеясы» деп атайды. Бұл орын 600 жыл шамасында Лома кальдерасының жарылуынан пайда болған күлге көміліп, классикалық кезеңдегі елді мекеннің өте жақсы сақталғандығымен ерекшеленеді. Жоя-де-Серенде басқа ежелгі майя археологиялық орындарымен салыстырғанда, палеоэтноботаникалық қалдықтардың көптеп табылуы, осы жерді ежелгі майя шаруаларының күнделікті өмірін зерттеуде маңызды етеді. Атап айтарлық жайт, маньиок егістігінің табылуы – Жаңа әлемдегі археологиялық орындарында маньиок өсірудің алғашқы мысалы. Бұл жерге б.з. 200-600 жылдары қоныстанған деп есептеледі.
Joya de Cerén (Jewel of Cerén in the Spanish language) is an archaeological site in La Libertad Department, El Salvador, featuring a pre Columbian Maya farming village. The ancient Maya site of Joya de Cerén is located in the Zapotitán Valley, 36 kilometers northwest of San Salvador, El Salvador. It is often referred to as the "Pompeii of the Americas", in comparison to the famed Ancient Roman ruins. This site is known for the excellent preservation of a Classic period settlement that was rapidly buried by the ashfall of an eruption of the Loma Caldera around AD 600. The relative abundance of paleoethnobotanical remains recovered at Joya de Cerén in comparison to other ancient Maya archaeological sites make Joya de Cerén particularly significant in the study of everyday life of ancient Maya agricultural communities. Of importance was the discovery of a manioc field, the first instance of manioc cultivation identified at a New World archaeological site. The site was thought to have been settled between AD 200 and AD 600.
Жоя-де-Серенді тастау
Ауыл тасталып кеткенге дейін 1400 жыл бұрын, халық саны шамамен 200 адамды құрады. Лома Кальдера жанартауының жарылуы нәтижесінде 10 метрлік пирокластикалық шөгінділер жерге түсті. Күлдің төмен температурасы және өте жылдам түсуі салдарынан бұл орын керемет жақсы сақталған, қала бірнеше сағат ішінде 4-8 метрлік қалың қабатпен жабылған. Археологтардың Помпейде қолданған гипс құю әдісіне ұқсас әдіс қолдануы жеміс беретін өсімдіктерді, сақтаудағы бұршақтардың көптігін және піскен жүгеріні анықтауға көмектесті, соның арқасында жарылу тамыз немесе қыркүйек айында болған деген болжам жасалды. Гуава, агава, какао және маниок – бұл қауымдастықтың негізгі егінділері болды. Жоя-де-Серендегі салыстырмалы түрде жер сілкінісіне төзімді саз балшық қабырғалар мен кірпіш бағаналардағы жарықтардың үлгілеріне сүйене отырып, ғалымдар Рихтер шкаласы бойынша 4.0 шамасындағы жер сілкінісі жарылуға дейін болғандығын және тұрғындарға қашуға уақыт бергенін айтады. Сонымен қатар, жанартаудан шыққан ыстық бу тұрғындарды алдағы қауіп туралы ескерткен болуы мүмкін, бірақ оларды нақты не ескерткені туралы тек болжамдар жасауға болады. Ғалымдар үшін жарылудың қанша күнге – бірнеше күнге немесе апталарға – созылғаны әлі де белгісіз. Жоя-де-Сереннің эвакуациясы кешкісін болған деген пікірге артефакттардың орналасуы себеп болды: тұрғын үйлердің жанында кетпендер және басқа да ауыл шаруашылығы құралдары табылған, ал ошақтарда от жақылған. Сонымен қатар, үйдің еденіне төсеніштер төселмеген. Ежелгі майялардың орталығында адам қаңқалары табылмаған.
1,400 years before the village was abandoned, the population was estimated to be 200 people. The eruption of the Loma Caldera volcano caused 10 meters of pyroclastic debris to settle over the site. The site was remarkably well preserved due to the low temperature of ash and very fast ashfall, a 4 8 meter thick layer having blanketed the town in the space of a few hours. The use of plaster casting by archaeologists similar to the one used in Pompeii assisted in their identification of fruiting plants, abundance of beans in storage, and mature maize to predict the eruption happened in August or September. Guava, agave, cacao, and manioc were some of the major crops to the community. Based on crack patterns observed from the relatively earthquake resistant wattle and daub walls and adobe columns at Joya de Cerén, scholars suggest that an earthquake measuring 4.0 on the Richter scale preceded the eruption, giving residents time to flee the site. Further, possible steamy emissions from the volcano may have alerted residents of the impending danger, but only inferences can be made about what exactly warned them. It is unclear to scholars if the duration of the eruptions lasted a few days or a few weeks. The position of artifacts at the site have led scholars to suggest that the evacuation of Joya de Cerén happened in the early evening: shovels and other agricultural work equipment were found stored near the domestic structures, and fires had been lit in hearths. Also, sleeping mats had not yet been rolled out on the domicile floor. No human remains have been discovered at the ancient Maya site.
Плаза
Жоя-де-Серенді солтүстік-шығыс, оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс аймақтарына бөлуге болады. Солтүстік-батыс аймақта 1, 5, 6, 10, 12, 17 құрылыстарымен қатар 1-ші үй шаруашылығы орналасқан, онда мильпалар мен асхана бақшасы бар. Оңтүстік-шығыс аймақта 2, 7, 9, 13, 18 құрылыстарымен қатар 2-ші үй шаруашылығы орналасқан, онда темаскал, милпа және басуреро (қоқыс жиналатын орын) бар. Солтүстік-батыс аймақта 3, 4, 8, 14, 16 құрылыстарымен қатар 3-ші және 4-ші үй шаруашылықтары орналасқан, онда мильпалар, жеміс ағаштары және тағы бір басуреро бар. Ғалымдар салтанатты ғимараттарды салтанатты емес ғимараттардан келесі мәселелерді ескере отырып ажыратады: ғимараттың бағыты, платформаның биіктігі, қабат жоспары, жиынтық заттар, құрылыс техникасы, құрбандық алаптары, жасырын орындар, жерлеулер және т.б.
Joya de Cerén can be divided into a northeastern area, a southeastern area, and northwestern area. The northwestern area holds Household 1 alongside Structure 1, 5 6, 10 12, 17 containing milpas and a kitchen garden. The southeastern area holds Household 2 alongside Structure 2, 7, 9, 13, 18 containing a temascal, milpas and a basurero (trash pit). The northwestern area holds Household 3 4 alongside Structure 3 4, 8, 14 16 containing milpas, fruit trees, and another basurero. Scholars distinguish ceremonial buildings from non ceremonial buildings with the following considerations: orientation of building, platform heights, floor plans, assemblages, construction technique, altars, caches, burials, etc.
Құрылым 10
10-шы құрылыс – көп бөлмелі, көп дәлізді ғимарат. Археологтар 10-шы құрылысты классикалық майя кезеңінде қоғамдық тойлар үшін пайдаланылған деп түсіндіреді, бұл тұжырымдама рәсімдік шаралармен байланысты белгілерге негізделген. 10-шы құрылыстың ішінде тамақ дайындауға арналған солтүстік дәліз болса, шығыс дәлізінде бірнеше ыдыс сақталған. Мысалы, 10-шы құрылыста әсемделген ыдыстар, қызыл түспен боялған бұғы және жіптен жасалған бас киім табылды, археологтар оны құнарлылық және егін жинау рәсімдерімен байланысты деп санайды. Рәсімдік заттармен бірге табылған ахиот тұқымдарымен толтырылған ыдыстар, жарылыс рәсімді тоқтатқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. 10-шы құрылыс сияқты, археологтар 12-ші құрылыстың да діни амалдармен байланысты болғанын айтады.
Structure 10 is a multi roomed structure with many corridors. Archaeologists interpret Structure 10 as being used for community festivals in the Classic Maya period, based on features associated with ceremonial activities. Inside Structure 10 was a north corridor for food preparation, while the east corridor stored several vessels. For instance, decorated vessels and a red painted deer and twine headdress was recovered in Structure 10, which has been interpreted by archaeologists as connected with fertility and harvest rituals. Vessels filled with achiote seeds, found in associated with ceremonial objects suggest that the eruption may have interrupted a ceremony. Similarly to Structure 10, archaeologists believe Structure 12 was also associated with the performance of religious activities.
Құрылым 1
1-ші құрылым археологиялық әдебиетте 1-ші үй деп те аталады және толық қазылып алынған. Археологтар 1-ші құрылым мен 10-шы және 12-ші құрылымдар арасында қызмет көрсету қарым-қатынасы болған деп санайды, себебі 1-ші құрылымдағы ас үйдің, 10-шы және 12-ші құрылымдардағы рәсімдерге арналған метаттармен бірге, маса жасау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. Ошақтардың тозу деңгейінің айырмашылығы ғалымдарға бұл ғимараттың діни мақсатта қолданылған-қолданылмағанын анықтауға көмектесті.
Structure 1 is also known as Household 1 in archaeological literature, and has been fully excavated. Archaeologists propose a service relationship between 1 and Structure 10 and Structure 12 because the kitchen of 1 presumably was used for masa production with their supply of metates for ceremonies inside Structures 10 and 12. The difference in hearths based on amount of wear was an indicator to scholars to identify if the building was for ritualistic activities or not.
Экономика
Серен қауымы жергілікті түрде агав талшықтарын, манос пен метаттарды, сондай-ақ қыш ыдыстарды өндірді. Ал обсидиан мен черттен жасалған кесу құралдары, солтүстіктен (Сьерра-де-лас-Минас) алынған жаде, не Копаннан әкелінген сәнді қыш бұйымдары сияқты импорттық тауарларды сатып алды. Шаруашылықтар осы тауарларға ие болғаннан кейін, көбінесе ауылдағы немесе жақын жердегі басқа шаруашылықтармен, артық болған жағдайда, өзара алмасуға қатысты. Ауылдағы шаруашылықтардың орналасуы және әрқайсысынан табылған заттар жиынтығы ғалымдарға бұл ғимараттың діни емес, тұрмыстық мақсатта пайдаланылғанын анықтауға көмектесті.
The community of Cerén locally produced agave fibers, manos, and metates, and pottery vessels, while acquiring imports such as cutting tools made from obsidian and chert, jade from the north (Sierra de las Minas), or fancy pottery from Copán presumably from elite managed markets outside. Once households owned these commodities, they often participated in horizontal exchanges with other households in the village or places nearby in the case of a surplus. The orientation of the households in the village and the assemblages found in each one helped scholars determine that the building was used for non ceremonial purposes, rather than ceremonial purposes.
Ашылу
Бұл жер 1976 жылы мемлекеттік ауыл шаруашылығы жобасы үшін жерді тегістеп жатқан бульдозер жүргізушісімен табылды. Алғашқы қазылып алынған құрылыстар – ауылдың солтүстік-шығыс бөлігіне жататын 10 және 12 құрылыстар болды. 1978 және 1980 жылдары Боулдердегі Колорадо университетінің антропология профессоры Пэйсон Шиттс оны жан-жақты зерттеді. Қазба жұмыстары 1988 жылы қайта жаңғырылып, содан бері үздіксіз жүріп келеді. Қазірге дейін шамамен 70 ғимарат ашылды, олардың ішінде астық сақтау қоймалары, ас үйлер, тұрғын жайлар, шеберханалар, діни құрылыс және жалпы сауна бар.
The site was discovered in 1976 by a bulldozer driver leveling ground for a government agricultural project. The first structures dug up were Structure 10 and 12 that were part of the northeastern area of the village. It was explored in depth by Payson Sheets, a professor of anthropology at the University of Colorado at Boulder, in 1978 and 1980. Excavation resumed in 1988, and has been continuous since then. Approximately 70 buildings have been uncovered so far, including storehouses, kitchens, living quarters, workshops, a religious structure, and a communal sauna.