Кіріспе

Иранның аспаздық дәстүрлері – Иранның тағамдық мәдениеті. Батыс әлемінде Иранды атау үшін тарихи түрде "Персия" термині жиі қолданылғандықтан, бұл тағам парсы тағамы деп те аталады, дегенмен парсылар – Иранның тағамдық дәстүрлеріне үлес қосқан көптеген иран этностарының бірі ғана. Иранда 2500-ге жуық дәстүрлі тағам бар, бұл әлемдегі ең бай тағамдық мәдениеттердің бірі. Иран тағамы тарихы бойында Кавказ, Орталық Азия, Грекия, Левант, Месопотамия, Ресей және Түрік тағамдарымен тығыз байланыста болды. Иран тағамының элементтері Үндістан және Пәкістан тағамдарына да сіңген, бұл Үндістан субконтинентінде мұсылмандық билік кезінде гүлдеген парсы сұлтанаттары арқылы жүзеге асты, олардың ең танымал және ықпалдысы – Моғол империясы. Иранның негізгі тағамдары көбінесе күріш, ет, көкөніс және жаңғақтардан тұрады. Дәмдеу үшін шөптер, сондай-ақ алма, анор, бейе, құрма, шабдалы және кішміш сияқты жемістер жиі қолданылады. Шафран, кардамон, кептірілген лимон, корица, куркума және ақжеңге сияқты иранға тән дәмдеуіштер әртүрлі тағамдарда қолданылады. Ираннан тыс жерлерде ирандық тағамның күшті өкілдігі ирандық диаспорасының көптеп шоғырланған қалаларында байқалады, атап айтқанда Сан-Франциско шығанағы, Вашингтон аймағы, Ванкувер, Торонто, Хьюстон және әсіресе Лос-Анджелес және оның айналасы.

Тарих

Орта парсы жазуларынан сақталған еңбектердің ішінде Хосров пен Ридагтың трактаты, сондай-ақ қайнатпалар мен тағамдар туралы мәліметтер, оларды қолдану жолдары және Сасанид дәуірінде оларды қалай дайындағандары Ирандағы тағам дайындау тарихын жазуда маңызды дереккөздер болып табылады. Көптеген ирандық тағамдардың атаулары мен тағамға қатысты терминдерді араб тіліндегі кітаптарда кездестіруге болады. Әрине, арабтардың салты мен әдеттері ирандықтарға, әсіресе Аббасидтер кезеңінде әсер еткен. Ежелгі парсы философтары мен дәрігерлері ирандық дәстүрлі медицина негізінде тағамдардың күшті және әлсіз қасиеттерін ескере отырып, иран тағамдарын дайындауға ықпал еткен.

Ирандық тағамдар туралы тарихи кітаптар

Араб аспаздық кітаптарында, мұсылман шапқыншылығынан кейін Иранды басқарған араб халифаттарының бірі – Аббасид халифатының тұсында жазылған кейбір рецепттерде Ирандық есімдер кездессе де, парсы тіліндегі ең ерте сақталған классикалық аспаздық кітаптар – Сафавид кезеңіне жататын екі томдық еңбек. Ескісі – 927/1521 жылы Исмаил I патшалығының соңында аристократ демеушісі үшін жазылған «Тамақ пісіру және оның шеберлігі туралы нұсқаулық» (Kār nāmeh dar bāb e tabbāxī va sanat e ān) деп аталады. Кітаптың авторы кіріспесінде бастапқыда 26 тарауды тізімдеген, бірақ қолжазбадан 23-тен 26-ға дейінгі тараулар жоғалған. Рецепттерде ингредиенттердің мөлшері, тағамды дайындаудың толыққанды нұсқаулары, қолданылатын ыдыс-аяқ түрлері, сондай-ақ оларды безендіру және дастарқанға қою туралы ұсынымдар бар. Көбінесе, әртүрлі рецепттердегі ингредиенттер мен олардың үйлесімдері бүгінгі күнгі қолданылатын ингредиенттерден ерекшеленбейді. Көп мөлшерде дайындалғандығы, сондай-ақ шафран сияқты құнды ингредиенттердің кеңінен қолданылуы, автор кіріспесінде «ақсүйектердің де, қара халықтың да пайдасына» жазғанына қарамастан, осы тағамдардың ірі аристократиялық үйлер үшін дайындалғанын көрсетеді. Сафавидтердің «Өмірдің мәні, тамақ өнері туралы трактат» (Māddat al ḥayāt, resāla dar ʿelm e ṭabbāxī) атты екінші сақталған аспаздық кітабы шамамен 76 жылдан кейін Аббас I-нің аспазшысы жазған. Бұл кітаптың кіріспесінде Құдайға, пайғамбарларға, имамдарға және шахқа мақтау айтылып, шебер аспаздың анықтамасы берілген. Одан кейін әртүрлі тағамдарды дайындау туралы алты тарау келеді: төртеуі – күріш тағамдары, біреуі – қалия, және біреуі – аш. Өлшемдер мен нұсқаулар бұрынғы кітаптағыдай толыққанды емес. Аталған кітапта патша сарайында дайындалған тағамдар туралы ақпарат келтірілген, оның ішінде шахтардың өзі жасаған немесе жетілдірген тағамдар да бар. Басқа замандас аспаздар мен олардың арнаулы тағамдары туралы да айтылады.

Күріш

Сафавид империясының сарай асханасының ерекшелігі болған күріш, 16 ғасырдың соңына қарай Иран асханасының маңызды саласына айналды. Дәстүрлі түрде күріш Иранның солтүстігінде және байлардың үйлерінде негізгі тағам ретінде кең таралған, ал елдің қалған бөлігінде нан басты азық болды. Ирандағы күріш түрлері: герде, домсия (сөзбе-сөз «қара құйрық» деген мағынаны білдіреді, себебі бір жағы қара болады), шампа, доди (түтінделген күріш), Ленжан (Ленжан ауданынан), Таром (Таром ауданынан) және анбарбу. Төменде Иранда күріш пісірудің үш негізгі әдісі келтірілген. ӘдісТүсіндірмеПолов және человЧелов – етті немесе кебапты қосымша ретінде берілетін қарапайым күріш, ал полоу – бір ингредиентпен араластырылған күріш. Дегенмен, олардың пісіру әдісі бірдей. Күріш тұзды суға жібітіліп, қайнатылады. Алдын ала қайнатылған күріш (челов) суынан ағызылып, қайтадан қазанға буға пісіріледі. Бұл әдіс нәтижесінде дәндері бөлек, жабыспайтын, өте жұмсақ күріш шығады. Қазанның түбінде нан немесе картоптың жұқа тілімдерінен «тахдиг» немесе «тадиг» деп аталатын алтын қыртыс жасалады. Тахдиг көбінесе тек күріш қыртысымен беріледі. Кейде ет, көкөніс, жаңғақ және жемістер қабаттап салынып немесе человпен араластырылып, содан кейін буға пісіріледі. Күріш қазанға қойылғаннан кейін от азайтылып, артық буды сіңіру үшін қазан қақпағының астына қалың мата немесе сүлгі қойылады. Катех – суы толығымен сіңгенше пісірілген күріш. Бұл Гилан провинциясының дәстүрлі тағамы. Дами – катех сияқты пісіріледі, бірақ бастапқыда күрішпен бірге толық пісірілетін ингредиенттер (мысалы, дәнділер мен бұршақтар) қосылады. Катех дайындағанда, күріш пен басқа ингредиенттер пісіп дайын болғанша от ең төмен деңгейге дейін төмендетіледі. Егер дами мен катех пеште күйіп кетпестен және тым көп пісірілмей, жеткілікті уақыт тұрса, тахдиг пайда болуы мүмкін. Дамидің ерекше түрі – тачин, ол йогурт, тауық (немесе қой еті), күріш, шафран және жұмыртқа сарысынан жасалған қоспа.

Нан

Күріштен кейін екінші орында бидай өндірісі мен оны қолдану тұр. Төмендегі кестеде ирандық асүйінде жиі қолданылатын жалпақ нан мен қамырдан жасалған нанның бірнеше түрі тізімделген. Лаваш: Жұқа, қабыршақты, дөңгелек немесе сопақ пішінді. Иран мен Кавказда ең көп таралған нан. Сангак: Тасқа пісірілген, тіктөртбұрышты немесе үшбұрышты, ашытылған жалпақ нан. Тафтун: Лаваштан қалың, жұмсақ және дөңгелек пішінді ашытылған жалпақ нан. Қанди наны: Кейде бриошь сияқты, кейде жалпақ және құрғақ тәтті нан. Барбари: Қалың және сопақ жалпақ нан; сонымен қатар Табриз қаласының атына байланысты Табризи деп те аталады. Багет: Ұзын, тар француз наны, әдетте шұжық пен көкөністермен толтырылады. Шермал ("сүтпен майланған"): "Нан-е гису" деп те кеңінен танылған тәтті нан. Комадж: "Нан-е гисуға" ұқсас, сары жапырақ және зире тұқымы қосылған тәтті құрма наны.

Жеміс-жидек пен көкөніс

Иранның ауыл шаруашылығы көптеген жемістер мен көкөністер өндіреді. Сондықтан, ирандықтардың дастарқанында әдетте жаңа жемістерден жасалған табақ болады, ал көкөністер көптеген тағамдардың қасынан табылады. Бұл жемістер мен көкөністер жаңа және піскен күйінде десерт ретінде ғана емес, сонымен қатар негізгі тағамдарға қосылып, етпен бірге беріледі. Жаңа жемістер жеткіліксіз болған жағдайда, құрма, інжір, шабдалы, өрік және шалғы сияқты түрлі құрғақ жемістер ұсынылады. Оңтүстік Иран әлемдегі ірі құрма өндірушілердің бірі болып табылады, онда Бам құрмасы сияқты ерекше сорттар өсіріледі. Иран тағамдарында тығырлар, шпинат, жасыл бұршақ, талқан, кабачок, түрлі сорттағы тығырлар, пияз, сарымсақ және сәбіз сияқты көкөністер кеңінен қолданылады. Томат, қияр және көкпияз көбінесе тағамға қосымша беріледі. Баклажанды ирандықтар "Иран картопы" деп атайды, бірақ олар зәйтүн майы, лимон шырыны, тұз, бұрыш және сарымсақ қосылған жаңа көк салаттарды жақсы көреді. Жеміс долмасы, әдетте, иран асханасының ерекшелігі болып саналады. Жеміс алдымен пісіріліп, содан кейін ет, дәмдеуіштер және кейде томат соусымен толтырылады. Содан кейін долма ет сорпасында немесе аскальонның тәтті-қышқыл соусында қайнатылады. Вержуйс – піспеген жүзім немесе басқа қышқыл жемістерден сығылған, өте қышқыл шырын. Ол көбінесе сорпа мен қайнатылмалы тағамдарда, сондай-ақ тығырланған тығырдың бір түрін қайнату үшін қолданылады. Піспеген жүзім кейбір тағамдарда, мысалы, қозының қышқыл жүзіммен пісірілген қайнатылмасы (хореш е гуре) сияқты тағамдарда да қолданылады. Вержуйс ұнтағы (pudr e ghooreh) кейде вержуйспен күшейтіліп, содан кейін кептіріледі.

Типтік дәмдеуіштер

Адвие немесе шашни – ирандық тағамдарда дәм беру үшін қолданылатын алуан түрлі өткір дәмді көкөністер мен кептірілген жемістер. Иранның дәстүрлі және ең көп таралған дәмдеуіштерінің бірі – Crocus sativus гүлінен алынатын шафран. Роза суы – суға қызғалдақ гүлдерін салып дайындалатын хош иісті су, ол көптеген ирандық тағамдардың құрамында қолданылады. Иранның ылғалды таулы аймақтарында өсетін парсы шөптесі (гольпар) ирандық сорпалар мен қайнатпалардың дәмдеуіші ретінде пайдаланылады. Оны сондай-ақ сірке суымен араластырып, оған бұршақтарды мақтап жейді. Басқа да көп қолданылатын дәмдеуіштерге – бірнеше Elettaria және Amomum өсімдіктерінің тұқымдарынан жасалатын кардамон, сельдерей тұқымдасына жататын бір жылдық шөп шевид, Prunus mahaleb тұқымынан дайындалатын хош иісті махлеб және кептірілген лиму амани жатады. Дәмдеуіштердің бірнеше дәстүрлі қоспалары да бар, олардың екеуі – қуырылған, ұнтақталған кесек тұқымынан жасалған арде (тахини) және кинза мен петрушка сияқты көп тұз салынған жаңа шөптерден жасалған делал соусы.

Типтік тағамдар мен сусындар

Ирандық асүйінде кең ассортиментте тағамдар бар, оның ішінде кебаптың түрлі нұсқалары, қайнатпа, сорпа және палау, сондай-ақ әртүрлі салаттар, десерттер, шекпендер мен сусындар кездеседі.

Кебаб

Иранда кебаб күрішпен немесе нанмен беріледі. Кебаппен бірге ақ күріштен дайындалған тағам – челов кабаб, ол Иранның ұлттық тағамы саналады. Күрішті кете әдісімен де дайындауға болады, сонда тағам кете кабаб деп аталады. Төмендегі кестеде ирандық асүйінде қолданылатын кебаптың бірнеше түрі тізімделген. Кабаб Кубиде: петрушка мен пияз қосылған, барбекюде пісірілген ұнтақталған қозы немесе сиыр еті. Джудже кабаб: Иранда ең көп таралған тағамдардың бірі – торықтап пісірілген тауық. Кабаб Барг: маринадталған және барбекюде пісірілген қозы, тауық немесе сиыр еті. Кабаб Торш: Гилан және Мазендеранға тән кебаб, майдаланған жаңғақ, анор сыры және зәйтүн майынан жасалған пастада маринадталады. Кабаб Бахтияри: барбекюде пісірілген қозының (немесе бұзаудың) филесі мен тауық кеудесінің қоспасы. Ченже: шишке шаншылып, барбекюде пісірілген ет кубиктері. Ирандық шиш-кебабтың аналогы. Шашлык: шиш-кебабтың танымал түрі. Ирандық асүйінде шашлык көбінесе ірі кесектер түрінде дайындалады. Кабаб Табей: үйде пісірілген, табада дайындалған барбекюде пісірілген ет. Бонаб кабабы: Бонаб қаласында ұнтақталған қой еті, пияз және тұздан жасалатын кебап түрі.

Қуырылған ет

Хореш – ирандық сорпа, оған әдетте ақ күріш қосылады. Хореш әдетте томат пастасы, шафран және анор шырынымен дәмделген шөптерден, жемістерден және ет кесектерінен тұрады. Дизи сияқты хореш емес сорпалар күріштің орнына нанмен беріледі. Төмендегі кестеде бірнеше ирандық сорпалар тізімделген. Хореш е Бадемжан: помидор, кизил және шафран қосылған баклажан сорпасы. Хореш е Фесенжан: анор сиропы және ұнтақталған жаңғақпен дәмделген сорпа. Хореш е Кейм: жартылай бұршақ, картоп фри және кептірілген лимоннан жасалған сорпа. Qormeh Sabzi: ақшөп, пияз, кинза және шалфей сияқты шөптермен жасалған сорпа. Хореш е Карафс: сельдерей және ет сорпасы. Хореш е Алу: құрма және ет сорпасы. Хореш е Алу Эсфенай: құрма, шпинат және ет сорпасы. Хореш е Хавиж: сәбіз және ет сорпасы. Хореш е Карч: саңырауқұлақ сорпасы. Бакала Каток: фасоль, шөп және жұмыртқасы бар гилак сорпасы. Дизи (пити): қой еті, бұршақ және картоптан жасалған сорпа. Kuft e Rize: әзірбайжандық және күрдтік ет шарларынан жасалған сорпа. Хореш е Бамие: бамия және ет сорпасы. Хореш е Каду: қабақ және ет сорпасы.

Шұба мен аш

Ирандық тағамда шұбаның әр түрлі түрлері бар, соның ішінде sup e jow (арпа шұбыры), sup e esfenaj (шпинат шұбыры), sup e qarch (саңырауқұлақ шұбыры) және қалың шұбаның бірнеше түрі бар. Қалың шұбаға Иранда "аш" деп аталады, ол Иранның дәстүрлі шұба түрі. Сонымен қатар, shole qalamkar – бұл "hodge podge" шұпасы үшін ирандық термин, ол әртүрлі ингредиенттердің қоспасынан жасалған шұба. Келесі кестеде ирандық асханадағы шұба және аш тағамдарының тізімі келтірілген. Soup e Morgh: тауық және кеспе шұбасы. Soup e Jow: арпа шұбыры. Sirabi: сираб шырдун деп те аталатын қарын шұбасы. Tarkhineh: астық және йогурт шұбасы. Gazaneh: қызылжеміс шұбыры. Adasi: бұршақ шұбасы. Āsh e Reshte: кеспелі қалың шұба. Āsh e Anār: анор қалың шұбасы. Āsh e Doogh: айран қалың шұбасы. Kalle Joosh: қашқ қалың шұбасы. Bozbash: қызыл немесе ақ бұршақ, жасыл көкөніс, шөптер, пияз және шалқан, кептірілген лимон және дәмдеуіштермен жасалған ет шұбасы. Sholeh: ет, түрлі бақшалы өсімдіктер, булгур, күріш, мускат жаңғағы және басқа да дәмдеуіштермен қалың шұба. Sholeh – Мәшхедтен шыққан.

Басқа

Куку: Шөптермен немесе картоппен араластырылған көпірген жұмыртқа. Котлет: Қуырылған фаршталған сиыр еті, картоп пюресі және пияз қоспасы. Оливье салатасы: Картоп, жұмыртқа, бұршақ және тураланған тауық еті (немесе шұжық) майонезбен кіріктірілген қоспасы. Кавиар: Тұздалған балық жұмыртқалары. Долме: Толтырылған бұрыш немесе жүзім жапырақтары. Куфте: Кетболл немесе еттен жасалған котлеттер. Забан: Сиыр тілі. Паче: Сиыр немесе қойдың қайнатылған бөліктері; сондай-ақ хаш деп те аталады. Пирашки (пирожки): Әртүрлі толтырмасы бар пісірілген немесе қуырылған кішкентай нан. Sosis إandari: Пияз, томат пастасы және бұрыш қосылған дәстүрлі шұжық. Наргези: Шпинат омлеті. Сирабидж: Сарымсақ омлеті. Гонди: Ирандық еврейлердің еттен жасаған тағамы. Иран пиццасы: Типикалық иран пиццасы. Допиаза: Көп мөлшерде пиязбен дайындалған Шараздың дәстүрлі карриі. Джошпара: Әзірбайжандық ет толтырылған пельмень. Томатпен қуырылған жұмыртқа: Жұмыртқа мен томаттан жасалған тағам. Жақур бақур: Қойдың жүрегі, бауыры және бүйрегінен жасалған тағам. Берьяни: Исфаханның дәстүрлі тағамы, майлы фаршталған ет, пияз, корица, сафран, жаңғақ және иіспеттен жасалады, пісірілген өкпемен беріледі. Омелет: Ежелгі Персияда пайда болған және 16 ғасырда бүкіл әлемге таралған.

Алдын ала жеңілдіктер

Торши: Аралас түздалған көкөніс салаты. Ширази салаты: Қызанақ, помидор және пияздың ұсақ туралған, жүзім шырыны және лимон шырыны қосылған салаты. Борани: Шпинат және басқа да ингредиенттер қосылған йогурт. Маст о Хиар: Қымыз, қияр, сарымсақ және иіспет қосылған сүзілген йогурт. Сабзи (жасылдар): Жаңа шөптер мен шикі көкөністер. Зейтун Парварде: Нар, жаңғақ және сарымсақ пастасындағы зәйтүн. Мирза Қасеми: Жұмыртқа, сарымсақ және қызанақпен грильденген баклажан. Кашк е Бадемжан: Кашк, баклажан және иіспет қоспасы.

Десерт

400 жыл бұрын ежелгі ирандықтар жазғы уақытта патшалыққа ұсынылатын, гүл суы және жұқа талқаннан жасалған арнайы суытылған тағамды ойлап тапты. Мұзға шафран, жемістер және түрлі дәмдеуіштер қосылған. Бүгінде Иранның ең танымал десерттерінің бірі – фалуде деп аталатын, жартылай мұздатылған жұқа талқан десерті. Оның тамыры елдің бұрынғы астанасы Шираз қаласында. "Шафран мұзы" деген мағына беретін бастани е заферани – дәстүрлі иран мұзы, оны "дәстүрлі мұз" деп те атайды. Ирандық десерттердің ішінде күріш, бидай және сүттен жасалған түрлері де бар. Төменде бірнеше иран десертінің тізімі келтірілген: Ферени: Гүл суы қосылған тәтті күріш пудингі. Шолезард: Шафранды күріш негізіндегі десерт. Халва: Гүл суымен дәмделген бидай ұны мен май. Бастани е Заферани: Шафран мұзы. Фалуде: Шәкер мен гүл суының жартылай мұздатылған сиробына араластырылған жұқа талқан. Саршир: Қаймаққа ұқсас сүт өнімі. Саману: Шыққан бидай, әдетте Наурыз мерекесінде беріледі.

Тамақ

VII ғасырда Иранда пайда болған, аймақта қант қолдану жиі болғаннан кейін көп ұзамай. Қазіргі Иранда көптеген дәстүрлі және қабылданған дәмді тағамдар бар, олардың кейбіреулері төмендегі кестеде тізілген. Kolucheh: Фуман мен Лахижан қалаларында көптеп өндірілетін печенье. Bamieh: Қант сиробына малынған қуырылған қамыр. Baqlava: Фило қамырынан, жаңғақтан және қант сиропынан жасалған тәтті. Reshte Khoshkar: Дәмделінген, қуырылған күріш ұны мен жаңғақ. Nougat және Gaz: Қант, жаңғақ және жұмыртқа ағынан жасалған. Sohan: Жаңғақ қосылған, сафранды қантты желім. Sohan Asali: Бал қосылған қантты желім. Nan e Berenji: Күріш ұнынан жасалған печенье. Tabrizi Lovuez: Алмаз тәрізді, бадам ұнтағы, қант және сафраннан жасалған. Nokhodchi: Бұршақтан жасалған печенье. Qottab: Бадам толтырылған, қуырылған тәтті нан. Kolompeh: Құрма мен кардамоннан жасалған пирог. Nabat: Иранда сафранмен дәмделген тас тәтті. Pashmak: Мақта қант. Trail Mix: Кептірілген жемістер, дәнділер және жаңғақтар. Quince Cheese: Қызылша және қанттан жасалған ірімшік. Ajil e Moshkel gosha: Наурыз мерекесіне арналған дәстүрлі құрғақ жеміс қоспасы. Gush e Fil: Пісташ ұнтағымен жабылған қамыр. Poolaki: Қант, су және ақ сірке суынан жасалған жұқа қант. Baslogh: Жүзім сиропы, крахмал және бадамнан жасалған тәтті нан.

Ішімдіктер

Иран – әлемдегі маңызды шай өндіруші елдердің бірі, көбінесе солтүстік аймақтарында өсіріледі. Иран мәдениетінде шай (чәй) кеңінен қолданылады және әдетте қонаққа ұсынылатын алғашқы нәрсе болып табылады. Ирандықтар дәстүр бойынша шай ішу алдында аузына бір кесек қант салады. Шафран қосылған тасты қанттар да жиі қолданылады. Иранның дәстүрлі кофесі (qahve, немесе kāfe) күшті, тәтті және "түбінде шөгіндімен" беріледі. 16 ғасырдағы Сафавид Иранында кофе бастапқыда қоғамда медициналық мақсатта қолданылған. Дәстүрлі кофеханалар халықтың жиналатын орындары болған, онда адамдар кофе ішіп, тамақ түтетіп, өлеңдерді – әсіресе Шахнаме дастанынан үзінділерді жаттап айтқан. Қазіргі Иранда кафелер көбінесе қалалық жерлерде танымал, онда түрлі кофе түрлері мен десерттер ұсынылады. Иран мәдениетінде шараптың (mey) да маңызды орны бар. Ширази шарабы – Иранның тарихи тұрғыдан ең белгілі шарап өндірісі, ол Шираз қаласынан бастау алады. 9 ғасырға қарай Шираз қаласы әлемдегі ең жақсы шарап өндіруші қала ретінде танымал болған. Алкогольсіз сыра (ābjow) заңды сауда орындарынан алуға болады, ал басқа азаматтар алкогольді сусындарын көбінесе аз ұлт өкілдері арқылы, негізінен Ирак Күрдістаны мен Түркиядан заңсыз дайындайды. Арақ саги, сөзбе-сөз "ит дистилляты" деген мағынаны білдіреді, Иранда кемінде 65% таза этанол құрамындағы дистилленген алкогольді сусынның бір түрі. Ол әдетте үйде жүзімнен жасалады және түрік рақысына ұқсас. 1979 жылғы революцияға дейін Иранның бірнеше қаласында дәстүрлі түрде өндірілген. 1979 жылғы төңкерілгеннен кейін ол тыйым салынғандықтан, қара нарықтағы және жасырын бизнестің бір бөлігіне айналды. Төмендегі кестеде бірнеше ирандық суық сусындар тізімделген. Доғ: Тұз, бұрыш және басқа да дәмдеуіштер қосылған суық йогурт сусыны. Анар шырыныЖүзім шырыны, кейде мұзқаймақпен араластырылады. Хақшир: Descurainia sophia тұқымдарымен жасалған суық тәтті сусын. Секанджебин: Бал мен сірке суынан жасалған суық сусын. Арақ саги: Дистилленген алкогольді сусынның бір түрі. Шарбат: Жемістерден немесе гүл жапырақтарынан жасалған суық және тәтті сусын. Шираз шарабы: Иранның Шираз қаласының маңындағы Шираз жүзімінен жасалған шарап.

Әзірбайжан асханасы

Әзірбайжан халқы, негізінен Иранның солтүстік-батысындағы Әзірбайжан аймағында тұрады және олардың жергілікті тағамдарына Бонаб кабабы (Binab kababı), джошпара (düşbərə) пельмендері, көбінесе бауыр мен жүрек қосылған яқұл бақұл (jaqul baqul) ішек-қарнынан жасалған тағам, келедош деп аталатын аш, пичаг гейме (pichagh gheimeh) деп аталатын кэймедің бір түрі және Тәбриз ет бұршақтары (Tabriz meatballs) деп аталатын куфтенің бір түрі кіреді. Сонымен қатар, Хорасанның шекарпаресіне (šekarpāre) ұқсас шекербура (şəkərbura) дәстүрлі пельмені де бар. Түркияның ықпалына қарамастан, тағамның дәмі айқын түрде ирандық, бірақ басқа ирандықтарға қарағанда лимон шырыны мен майды көп пайдалану сияқты өзіне тән ерекшеліктері де бар.

Балучи асханасы

Иранның оңтүстік-шығысындағы Белуджистан аймағының тағамында ет пен құрма басты ингредиенттер болып табылады. Күріш негізінен Макран аймағында өсіріледі. Кате – осы аймақтан бастау алған күріш пісіру тәсілі. Бұл күріш тағамын таңғы ас ретінде де жейді, сүт пен джеммен ысытылған немесе ірімшік пен сарымсақпен суық күйде. Кавиар балықының уылдыры да осы аймақтан шығады, көбінесе фриттата мен омлетте жұмыртқамен бірге беріледі немесе лаваш пен маймен жейді. Балық Гилан облысында кең таралған, онда Каспий Кутумы негізгі тағам болып саналады және әдетте күрішпен бірге қуырылып дайындалады. Гилан облысында темекіленген балық (парсы тілінде: ماهی دودی, транслитерацияда: Mahi doodi) танымал және көбінесе күрішпен бірге буға пісіріледі. Аймақтың жергілікті печеньелері (koluče) танымал десерттер болып табылады және жергілікті тұрғындар оларды "Конос" (парсы тілінде: کونوس) деп атайды.

Күрд тағамдары

Иранның батысындағы Курдистан аймағында әртүрлі жергілікті аш, пилаф және қайнатылған тағамдар кездеседі. Курдтардың дәстүрлі тағамдарының ішінде – дәде кебаб деп аталатын грильде пісірілген қабырға еті, xoreš e tare деп аталатын пиязшадан жасалған хореш және sib polow деп аталатын күріш пен картоптан жасалған тағам бар.

Оңтүстік Иран асханасы

Оңтүстік Иранның тағамдары көбінесе өткір болады. Махаява – бұл аймақта ашытылған балықтан жасалған қышқыл соус. Хузестан жағалау айманы болғандықтан, оның тағамдарында теңіз өнімдері көптеп кездеседі, сондай-ақ ерекше жергілікті сусындар да бар. Оңтүстік Хузестанда куфтенің киббе деп аталатын түрі де бар, ол ұнтақталған ет, ұсатылған бидай, түрлі шөптер мен көкөністер және әртүрлі дәмдеуіштерден жасалады.

Түрікмен асханасы

Иранның түрікмен халқы көбінесе Иранның Гулестан және Солтүстік Хорасан провинцияларында шоғырланған. Чекдерме (čekderme) – күріш, ет және томат пастасынан жасалған түрікмен тағамы.

Таңғы ас

Иранның дәстүрлі таңғы асы әртүрлі жалпақ нан, май кубиктері, ақ ірімшік, қайнатылған қаймақ (саршир; көбінесе балмен тәттілендіріледі), жаңғақ (әсіресе жаңғақ) және түрлі жеміс джемдері мен жағылмаларынан тұрады. Иранның көптеген қалалары мен ауылдарында таңғы ас тағамдарының өзгеше нұсқалары кездеседі. Иран мен көршілес Кавказда кеңінен таралған дәстүрлі тағам – паче, көбінесе таңғы үштен таң атқанға дейін ғана ұсынылады, ал осы тағамды ғана дайындайтын арнайы мейрамханалар тек сол уақытта жұмыс істейді.

Түскі және кешкі ас

Ирандықтардың дәстүрлі тамақ дайындауы бірнеше кезеңнен тұрады, кейде сағаттармен дайындалуға және ұқыптылыққа мұқтаж болады. Соның нәтижесінде, дұрыс тепе-теңдік сақталған шөптер, ет, бұршақ, сүт өнімдері және көкөністердің үйлесімі пайда болады. Иран тағамының негізгі құрамына әр тамақпен бірге желетін күріш, түрлі шөптер, ірімшік, әртүрлі жалпақ нан және ет (көбінесе құс, сиыр, қой еті немесе балық) кіреді. Күріш үстіне қосылған қайнатылма астың түрлері ең танымал тағам болып табылады, ал олардың құрамы аймаққа қарай өзгеріп отырады.

Дәстүрлі үстелге қою және әдептілік

Ирандықтардың дәстүрлі дастарқан дайындауы ең алдымен софре деп аталатын үстел жапқышын, үстелге немесе кілемге жаюды қамтиды. Басты тағамдар ортада орналасады, ал оларды азық-түліктер, қосымшалар және гарнирлер салынған кішкентай тағамдармен қоршайды, бәрі де отырғандарға жақын болады. Тамақ толық дайындалған соң, софреге отырып, тамақ ішуге шақыру жасалады.