Кіріспе
Пхра Патоммачеди немесе Пхра Патом Чеди (พระปฐมเจดีย์) – Таиландтағы будда ступасы. Ол Нахон Патом қаласының орталығында орналасқан Ват Пхра Патоммачеди Ратча Вора Маха Вихан (วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร) ғибадатханасында орналасқан. Әлемдегі ең биік ступа, оның шпилінің биіктігі 120,45 метрге жетеді, ал негізінің шеңбері 235,50 метрді құрайды. Пхра Патоммачеди атауы «алғашқы қасиетті ступа» дегенді білдіреді, ол Гаутама Будданың реліквияларының үстіне салынған қарапайым жарты шар пішіндес кірпіштен тұрғызылған, ступаның үстінде жоғары мәртебені көрсететін чатра немесе қолшатыр пішіндес құрылым бар. Бұл ступа туралы алғашқы мәліметтер 675 жылғы буддалық мәтіндерде кездеседі, бірақ археологиялық қазбалардың нәтижелері 4 ғасырға дейін жетеді. Қазіргі заманғы тарихшылардың пікірінше, ступа ежелгі Нахон Патомның маңызды ступаларының бірі болған, ал 6-8 ғасырларда Дваравати мәдениетінің ең ірі елді мекені болған, сондай-ақ жақын жердегі Пхра Пратон Чеди (พระประโทณเจดีย์) де осы мәдениеттің орталығы саналған.
Phra Pathommachedi or Phra Pathom Chedi (พระปฐมเจดีย์) is a Buddhist stupa in Thailand. It is located in the Wat Phra Pathommachedi Ratcha Wora Maha Wihan (วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร) temple in the town center of Nakhon Pathom. The tallest stupa in the world, the top of its spire reaches 120.45 meters, and its base circumference is 235.50 meters. The name Phra Pathommachedi means the first holy stupa, India, with a simple hemispherical brick structure built over the relics of Gautama Buddha with a structure on the top of the stupa in the shape of a chatra or parasol symbolising high rank. The stupa is first mentioned in Buddhist texts of the year 675, however archaeological findings date back to the 4th century. Modern Historians believe that the stupa was one of the principal stupas of ancient Nakhon Pathom, the largest settlement of Dvaravati culture together with the nearby Phra Prathon Chedi (พระประโทณเจดีย์) during the 6th to the 8th centuries.
Файя Гонг және Файя Фан туралы аңыз
Пхра Патоммачедидің шығу тегі белгісіз болғандықтан, ступаның құрылысы туралы көптеген аңыздар бар. Ең танымал – Пхрая Гонг және Пхрая Фан (тай тілінде: ตํานานพระยากงพระยาพาน) туралы аңыз. Бұл оқиға Нахон Чай Си патшасы Фрайя Гонг және оның Фан есімді ұлы туралы. Патша сарайының жолбасшысы Фан болашақта әкесін өлтіретінін болжады. Сондықтан Фрайя Гонг Фанды тастап кетті. Жетім қалған баланы баласы болмаған Хом әже асырады. Хом әже Фанды Нахон-Чай-Сидің қарастырылатын қаласы Ратчабуриде өсірді. Бір күні Ратчабуридің бір байының пилі маусымдық қызып, адамдарға шабуыл жасады. Фан пилді көруге барды және оны бағындыра алды. Ратчабуридің байы Фанның батырлығын естіген соң, оны өз ұлы ретінде қабылдады. Фан Фрайя Гонгтың Нахон Чайсиін бағындыруды қалап, оған филдермен жекпе-жекке шақыратын хат жіберді. Фан Фрайя Гонгты өлтіріп, Пхрая Фан патша болды. Ежелгі дәстүр бойынша, Пхрая Фан Фрайя Гонгтың әйелінен патшайым болуды талап етті. Патшайым Фхрая Фанмен кездескенде, оның өз ұлы екенін танып, шындықты айтты. Шындықтың жария болуынан қорқып, Пхрая Фан Хом әжені өлімге кесті. Әкесін де, оны өсірген әжені де өлтіргені үшін қатты өкініш сезінді. Б.з.б. 26 жылы Пхрая Фан архаттар тобымен күнәсін қалай кешіру керектігін кеңесті. Архаттар Пхрая Фанға биік ступа салуды ұсынды, оның биіктігі соншалық, тіпті құс та одан жоғары ұша алмас еді. Пхрая Фан үлкен гонг пен төсегін негіз ретінде пайдаланып, Шри-Ланка стилінде ступа салдырды және оның ішіне Будданың тісін сақтады. Бірнеше жүз жыл өткен соң, Баго патшасы үлкен гонгты алғысы келді, сондықтан ступаның негізін қазуға бұйрық берді. Нәтижесінде, гонг пен ступа құлады. Баго патша ступаны қайта тұрғызуға тырысты, сондықтан бұл ескі ступаның үстіне кхмер стилінде ступа салды, ол Монгкут патша билігіне дейін сақталды.
Монгкут ашылуы
1831 жылы Рама III патшаның билігі тұсында оның інісі, князь Монгкут монах ретінде 84 метр биіктігіндегі пранг пішіндес төбелі Фра Патоммачеди пагодасының қираған қалдықтарын тауып, бірнеше рет барды. Ол ступаны қалпына келтіруге патшалық рұқсат сұрады, бірақ Рама III бас тартты. 1832 жылы танымал тай ақыны Сунторн Фу принц Чутаманиге Фра Патоммачедиге сапар жасауда серік болды. Таққа отырғаннан кейін Монгкут ступаны Шри-Ланка стилінде қайта салды, ескі ступаны және жаңа ғибадатхананы қамтыды. Жаңа ғибадатханада буддалық рәсімдерге арналған төрт вихара және жақын жерде табылған жәдігерлерді сақтау үшін көптеген қойма ғимараттары бар. Монгкут Фра Патоммачедидің жанында Патом Накорн сарайы деп аталатын сарай да салдырды. Дамронг Раджанубхаб «Тамнан Ван Гао» (немесе «Ескі сарайлар туралы әңгімелер») кітабында осы сарайды салу себебін түсіндірді: Фра Патоммачедиді қайта жаңарту кезінде Бангкоктан Нахон Патомға бір күнде барып-қайту қиын болғандықтан, түндеу қажет болды. Монгкуттың патшалық бұйрығымен сарай ступаның жанында салынды. Бангкок пен Нахон Патом арасында қайықпен қатынауды жеңілдету үшін Махасавас және Чеди Буча каналдары да қазылды. 17 жылдық құрылыстан кейін ступа мен ғибадатхана 1870 жылы Чулалонгкорн патшаның тұсында аяқталды. Чулалонгкорн ступаның барлық бетін жабу үшін Қытайдан алтын қоңыр түсті плиткалар әкелді. Жақын орналасқан Нахон Чай Си ауданының халқына Фра Патоммачедидің айналасындағы жаңа құрылған қалаға көшуге бұйрық берілді.
Кейінгі дамуы
1907 жылы Ваджиравудх бірнеше рет Пхра Патоммачедиге сапар жасағаннан кейін Нахон Патомда Санам Чандра сарайын салуға шешім қабылдады. Ол Пхра Патоммачедидің керемет оқиғаларын жазып, ступа кешенін жаңартып, күтіп ұстады. 1911 жылы ол 7,20 метрлік Будда мүсінін жасап, оған Phra Ruang Rojanarit Sri Indraditya Dhammobhas Mahavajiravudhraj Pujaneeya Bophitr (พระร่วงโรจนฤทธิ์ ศรีอินทราทิตย์ธรรโมภาส มหาวชิราวุธราชปูชนียบพิตร) деген ат берді және оны Пхра Патоммачедидің алдыңғы бөлігіндегі орынға орнатты. Ваджиравудхтың, оның әйелі Сувадхананың және қызы Бежаратананың күлдері Пхра Патоммачедиде сақталады. Праджадипок діни үйді қайта жаңартып салды. 1940 жылы Нахон Патом провинциясы Пхра Патоммачедиді провинциялық мөрдің символы ретінде таңдады. 1966 жылы храмның басшысы ступаның ішінде бірнеше жарықтар тапты. Ішкі істер министрлігі ступаны тексеру үшін сарапшылар тобын жіберді. Тоғыз жылдық зерттеулерден кейін сарапшылар тобы ступаның қиын жағдайда екенін және дереу қалпына келтіру қажеттігін хабарлады. Қалпына келтіру жұмысы 1981 жылы аяқталды. 2008 жылы Пхра Патоммачеди ступаның ішіндегі ылғалдылық мәселесін шешу үшін қайта жаңартылды, ал жұмыстар 2012 жылы аяқталды.
Үлкен түтету оқиғасы
1998 жылы Пхра-Руан Будда бейнесіне 84 жыл толуына орай, Ват Пхра Патоммачеди Солтүстік Вихараның алдында әлемдегі ең үлкен құрбандық шашу таяғын құру үшін үш алып құрбандық шашу таяғын жасады. 1998 жылдың 2 қарашасында құрбандық шашу таяғы күйреп, 5 адам қаза болып, 13 адам жарақаттанды.
Дүниежүзілік мұралық нысанға тағайындау
2009 жылы Мәдениет министрлігінің Көркемөнер департаменті Пхра Патоммачедиді ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу жоспарын жариялады, себебі бұл ступаның ұзақ тарихы бар және Оңтүстік-Шығыс Азияда буддизмнің таралуына, сондай-ақ Дваравати мәдениетіне тигізген әсері зор. Бастапқыда үкімет жоспары бұқаралық ақпарат құралдары мен халық арасында қолдау тапты, сондай-ақ жергілікті әкімшілік пен храм да оны құптады. Дегенмен, жоспар қала орталығында және қаланың орталық жаңа базар жанында орналасқан Пхра Патоммачеди маңындағы жергілікті тұрғындардың алаңдаушылығын тудырды. Егер Пхра Патоммачеди Дүниежүзілік мұра болып табылса, базарды көшіруге тура келеді деп қорқып, ЮНЕСКО-ның басқару жоспары бүкіл қауымға әсер етеді деген оймен, жергілікті тұрғындар жоспарға қарсылық көрсетуге кірісті. 2011 жылы Көркемөнер департаменті Пхра Патоммачеди храмында Дүниежүзілік мұра тізіміне ұсыну бойынша халыққа естірту өткізді, дауыс беру нәтижесінде 200 адамның арасынан тек 3-і ғана ұсынысты қолдады.
География
Пхра Патоммачеди ступасы және оны қоршаған ғибадатхана Чао Пхрая және Та Чин өзендерінің суайдынындағы жазық далада орналасқан. Ғибадатхана жері көтеріліп, кәріз жүйесі салынған, бірақ ғибадатхана кешені қатты жаңбырдан кейін, әсіресе ступа төңірегіндегі шөп алаңдарында ара-арасында су басады. 1996 жылы су тасқынын болдырмау мақсатында ғибадатхананың шөп алаңдары цементтелген.
Сәулет
Phra Pathommachedi кешенінің дизайны, жоғарыдан қарағанда, алып буддалық мандала нысанында болып, Phra Pathommachedi орталықта орналасқан күйінде буддалық космологияны бірден көрсетеді.
Пхра Патоммахеди
Пхра Патоммачеди – Тайландтағы ең биік ступа, биіктігі 120,45 метр, ал шеңбері 235,50 метрді құрайды. Патоммачедидің қазіргі түрі – алтын қоңыр түсті плиткалармен жабылған, Шри-Ланка стиліндегі қоңырау пішіндес кірпіштен салынған ступа. Ступаның негізі – алып металл тізбектермен байланған ағаш конструкциясынан тұрады. Ступаның шығыс жағында Будда бейнесі орнатылған алтынмен қапталған орын бар. Ступаны ішкі шекаралық қабырға қоршап тұр, одан кейін 562 метрлік дөңгелек галерея орналасқан. Галереяның ішкі және сыртқы ашық дәліздері бар. Ішкі ашық дәліздерде ежелгі кхмер тіліндегі жазулар сақталған. Сыртқы дәліздерде Будда бейнелерінің жинағы бар. Галереяның төрт бағытында вихаралар орналасқан. Әр вихараның алдында төменгі террасаға кететін үлкен баспалдақтар бар. Ступа, вихаралар және дөңгелек галерея кешенін сыртқы шекаралық қабырға қоршап тұр. Галерея мен сыртқы қабырға арасында 24 қоңырау мұнарасы орналасқан.
Солтүстік Вихара
Бастапқыда Вихарн Прасут (วิหารประสูติ) деп аталған, 1861 жылы Монгкут салған. 1900 жылы Бангкоктен Нахон Патомға дейінгі темір жолдың салынуымен және Фра Патоммачедидің солтүстігіндегі Нахон Патом темір жол вокзалы ашылғаннан кейін Солтүстік Вихара Фра Патоммачедиге басты кіреберіс болып табылады. Саовабха Фонгсри 1906 жылы ступа кешеніне кіреберіс ретінде вихараның алдына екі қабатты әсем баспалдақ салдырды. 1913 жылы Ваджиравудх белгілі тай сәулетшісі, принц Нарисара Нуваттивонгты вихараны қайта жобалауға тағайындады, ол Phra Ruang Rojanarit Sri Indraditya Dhammobhas Mahavajiravudhraj Pujaneeya Bophitr (พระร่วงโรจนฤทธิ์ ศรีอินทราทิตย์ธรรโมภาส มหาวชิราวุธราชปูชนียบพิตร) орнату үшін жасалды. Алдында апсидасы бар әдемі Т пішіндес вихара 1915 жылы аяқталды және содан бері Вихарн Пхра Руанг (วิหารพระร่วง) деп аталады. Будда бейнесінің артындағы қабырғада Ваджиравудх пен оның отбасының патшалық күлі сақталған. Вихараның ішінде екі әйел бейнесінің қасында негізгі бейне ретінде Будданың нәресте мүсіні орналасқан.
Шығыс Вихара
Ресми түрде Пхра Патоммачеди кешенінің басты кіреберісі. Шығыс Вихара немесе Вихарн Луанг (วิหารหลวง) – 1861 жылдың 18 желтоқсанында Монгкут салған, дәстүрлі тай ғибадатханасының әйнек плиткасымен жабылған шатыры бар, бір қабатты темірбетон ғимарат. Ішінде екі бөлме бар: ішкі және сыртқы бөлме. Ішкі бөлмеде Пхра Патоммачедидің тарихындағы қалпына келтіру және жұмақтың жиналуы туралы оқиғаларды бейнелейтін қабырға суреттері бар. Бұл қабырға суреттері Ваджиравудхтың тұсында Дваравати және қазіргі тай стильдерінің ерекше үйлесімімен салынған. Пхра Патоммачедидің қабырғасының бір бөлігі жоқ, бұл ғибадат етушілерге ступаны көруге мүмкіндік береді. Вихараның тікелей қарсысында Пхра Патоммачедиге жалғасқан алтын жалатылған ниша орналасқан. Нишаның ішінде Фра Футта Сихиннің алдыңғы сарайдан алынған мүсілінің көшірмесі сақталған. Шығыс Вихараның басты Будда мүсіні орналасқан сыртқы бөлмеде Пхра Нирантарай (พระนิรันตราย) бар, ол да Монгкут салған, мүсіннің артында киелі ағаштың суреті бейнеленген. Вихараның алдында 1984 жылы, ханзада Ваджиралонгкорн бхикку болған кезде салынған Пхра Путта Маха Ваджира Маравичай Будда мүсіні (พระพุทธมหาวชิรมารวิชัย) орналасқан портик бар. 2001 жылы Сирикит атынан Ваджиралонгкорн бұл мүсінді жаңадан салынған тұғырға орнатты. Вихараның алдындағы төменгі террасада ординациялық зал, медитация залы және патшаның пілге немесе паланкинге мінуі үшін арнайы салынған платформа бар.
Оңтүстік Вихара
Оңтүстік Вихара немесе Пхра Панчаваки Вихара (วิหารปัญจวัคคีย์) – 1861 жылдың 18 желтоқсанында Монгкут салған, дәстүрлі тай ғибадатханасының әйнектелген плиткалы шатыры бар, бір қабатты темірбетон ғимарат. Ішінде екі бөлме бар: ішкі және сыртқы бөлме. Ішкі бөлмеде Мукалиндамен бірге Будданың бейнесі орналасқан. Сыртқы бөлмеде Оңтүстік Вихараның басты Будда мүсіні мен оның алғашқы бес шәкіртінің мүсіндері қойылған. Ішкі бөлмеде Пхра Патоммачеди тарихы және Үндістандағы буддалық қасиетті орындарды бейнелейтін қабырға суреттері бар. Оңтүстік Вихараның алдындағы төменгі террасада Phra Phuttha Noraseth немесе Phra Sila Khao (พระพุทธนรเชษฐ์ หรือ พระศิลาขาว) аталған үлкен Дваравати тас Буддасы тұр. Бұл мүсін бастапқыда тастап кетілген На Пхра Меру ғибадатханасында сақталған, бірақ белгісіз себептермен бөлініп, түрлі жерлерде сақталған. 1967 жылы Көркем өнер департаменті мүсіннің барлық бөліктерін табысып, Пхра Патоммачеди ғибадатханасына тапсырды.
Батыс Вихара
Батыс Вихарасы немесе Жататын Будда Вихарасы немесе Вихарн Пхра Ноан (วิหารพระนอน) – екі бөлмелі, бір қабатты темір бетоннан салынған, дәстүрлі тай ғибадатханасының глазурланған черепицасымен жабылған ғимарат. Ол 1861 жылдың 18 желтоқсанында Монгкут салған. Ішінде 17 метрлік Жататын Будда мүсіні орналасқан. 1913 жылы Солтүстік Вихара қайта жобаланғанға дейін бұл вихараның дизайны қалған үш вихарадан өзгеше болды, себебі ғимарат Т-тәрізді және галереяға параллель бағытта салынған. Алғашқы Батыс Вихарасы Монгкуттың бүкіл кешенді жаңартудан бұрын салынғандықтан, осылай салынған. Алғашқы Жататын Будда мүсінінің ұзындығы 8 метр болған және ол Пхра Патоммачедидің басты Будда мүсіні болған. Вихараның ішіндегі тағы бір бөлмеде Монгкут салған кішкентай Жататын Будда мүсіні сақталған, бірақ бөлме қазір жұртшылыққа жабық. Вихараның алдындағы төменгі террасада Будданың тарихымен байланысты көптеген қасиетті ағаштар, сондай-ақ екі қытай тас қуыршағы бар.
Қасиетті орын
Қазіргі рәсім залы немесе ubosoth залы (พระอุโบสถ) кіреберісінен сол жақта, Солтүстік Вихараның алдындағы төменгі террасада орналасқан. Бұл ғимарат Монгкутпен бастап салынып, 1932 жылы Нарисара Нувадтивонгтың жобасымен Праджадипокпен қайта жаңартылған. Рәсім залы дәстүрлі тай ғибадатханасының глазурланған черепицасы бар бір қабатты темір бетонды ғимарат. Басты Будда бейнесі – лотос гүлдері пішіндес тұғырға орналасқан 3,75 метрлік ежелгі ақ тастан қашалған отырысқан Будда мүсіні. Бұл бейне Дваравати дәуірінде жасалған. Алғашқыда Пхра Патоммачедидің оңтүстігіндегі тастап кетілген На Пхра Меру ғибадатханасында сақталған. 1861 жылы Монгкут Будда бейнесін рәсім залының басты бейнесі ретінде орналастырды. Залдың ішіне төрт мәрмәр Бай Сема орнатылған, ал кіреберісі екі тас қытай арыстанының мүсіндерімен әсемделген. Алдыңғы фасадында Дхармачакра және екі отырған бұғы бейнеленген.
Медиациялық зал
Пхра Патоммачеди мұражайы немесе Пхра Патоммечеди мұражайы ғимараты (พระปฐมเจดีย์พิธภัณฑ์สถาน) бастапқыда тағзым ету залы болған және ординация залына қарама-қарсы орналасқан. Кіреберістен солтүстік вихараның алдында, оң жақта, төменгі террасада орналасқан. Кейіннен ғимарат жаңартылып, храм мұражайы ретінде пайдаланыла бастады. Ординация залы – дәстүрлі тай ғибадатханасының глазурланған черепицасы бар, бір қабатты темір бетонды ғимарат. Жиынға Будданың көптеген ескі мүсіндері және талипот сыпырғыштары кіреді.
Ват Пхра Патом Чеди мектебі
1866 жылы Чулалонгкорн Нахон Патомдағы алғашқы мектепті Ват Пхра Патоммачеди ғибадатханасының уағыз залында, Фра Патоммачеди кешенінің бір бөлігі ретінде құрды. 1922 жылы Нахон-Чай-Си әкімі Фая Махиндара Дежануваттың қайырымдылықтары есебінен мектепке екі ғимарат салынды. Мектепке Ваджиравудх ресми түрде Ват Пхра Патом Чеди мектебі (Махидхарасуксакран) деген ат берді. Қазіргі таңдағы мектеп Негізгі білім беру комиссиясының қарауындағы бастауыш мектеп болып табылады, бірақ Ват Пхра Патоммачеди мектептің материалдық-техникалық базасын жақсартуға көмектеседі.
Пхра Патоммачеди ұлттық мұражайы
Патша Чулалонгкорн тұсында Дамронг Раджанубхаб бастаған, ол Нахон Патомға шашырап кеткен артефакттарды жинауды жоспарлаған Пхра Патоммачеди ұлттық мұражайы (พิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระปฐมเจดีย์) уақыт өте келе дамыды. Оның қазіргі көрмесі провинцияның тарихын ұсынады және үш бөлімнен тұрады. 1-аймақ қазіргі Нахон Патомға, оның географиясына, экономикасына және демографиясына кіріспемен басталады. Содан кейін оның тарихы баяндалады. Зерттеулер нәтижесінде бұл аймақта 2000-3000 жыл бұрын өмір сүрген ежелгі тұрғындардың іздері табылды. Музейдің 2-зонасы негізінен буддизмге – Дваравати мәдениетінің басты дініне қатысты өнер арқылы нанымдар мен діндерге тоқталады. 3-аймақ Раттанакосин дәуіріндегі Нахон Патомның тарихы мен дамуын көрсетеді. Көрмеде Патом-Нахон сарайының макеті, патша Монгкуттың Нахон Патомға келген кездегі резиденциясы, Пхра-Патоммачедиден табылған Будда мүсіндері, сондай-ақ қазіргі Нахон Патом қаласының макеті қойылған. Көрікті жерлердің бірі – Дваравати дәуірінен бері бірнеше рет өзгертілген Пхра Патоммачедидің макеттері.
Пхра Патоммачеди әдебиетте
Пхра Патоммачеди қастерлі саяхат орынына айналғандықтан, көптеген ақындар осы ступа туралы өлеңдер жазды. Ең ерте жазылғандарының бірі – 1834 жылғы ханзада Вонгсатирацаниттің "Нират Пхра Патом" (นิราศพระประธม) шығармасы, ал ең танымал туындысы – Санторн Фудың 1842 жылғы "Нират Пхра Патом" (นิราศพระประธม) өлеңі.
Пхра Патомчади фестивалі
Жыл сайынғы Фра Патоммачеди фестивалі (เทศกาลนมัสการองค์พระปฐมเจดีย์ ประจําปี) дәстүрлі тай ай күнтізбесі бойынша 12-ші айдың толу айының кешінен басталып, 12-ші айдың кеміп бара жатқан айының 4-ші күніне дейін өтеді. Грегориан күнтізбесі бойынша бұл әдетте қараша айына сәйкес келеді. 1974 жылдан бері Ват Пхра Патоммачеди ступа мен ғибадатхананы күтіп ұстауға қаражат жинау мақсатында фестиваль ұйымдастырып келеді. Фестивальдің ұзақтығы фестиваль комитетінің шешімімен 5 күн 5 түн немесе 9 күн 9 түн болуы мүмкін.
Пхра-Руанның туған күні
Жыл сайын 2 қарашада Пхра Руанг Роджанарит Будда бейнесінің туған күні деп есептеледі. Ват Пхра Патоммачеди ғибадатханасы бұл бейнеге арналған мерекелік шараны ұйымдастырады. Мерекеге мыңдаған жандар келіп, қатысады. Шараның ең қызықты бөлігі – Будда бейнесі алдында шам жағу үшін барлық сыйынушылардың өкілі болатын адамды анықтау үшін лотерея тарту. Көптеген сыйынушылар Будда бейнесіне құрмет көрсету үшін қызыл түспен боялған қайнатылған жұмыртқалар мен сары гүл шоқтарын әкеледі.