Кіріспе

Тамақ жегеннен кейін ауызда қалған дәм

Қалтақ дәм – тамақ немесе сусын ауыздан алынып тасталғаннан кейін бірден сезілетін тағамның немесе сусынның дәм сезімінің қарқындылығы. Әртүрлі тағамдар мен сусындардың қалтақ дәмі уақыт өте келе және қарқындылығы бойынша өзгерсе де, қалтақ дәмнің біріктіретін ерекшелігі – ол тамақ немесе сусын жұтылғаннан немесе ауыздан шығарылғаннан кейін сезіледі. Дәмді рецепторлардан миға дәмдік сигналдың нейробиологиялық механизмдері әлі толыққанды түсіндірілмеген. Дегенмен, инсула аймағында орналасқан алғашқы дәмді өңдеу орталығы қалтақ дәмді қабылдауға қатысатыны байқалады.

Уақытша дәмді қабылдау

Тағамның қалқыма дәмінің сипаттамалары – сапасы, қарқындылығы және ұзақтығы. Дәмдік сапаға қатысты тағамдарды жиі қолданылатын "тәтті", "қышқыл", "тұзды", "ащы", "ұмами" немесе "дәмі жоқ" терминдерімен сипаттауға болады. Дәмді қабылдауды сипаттау, тағам ауыздан алынғаннан кейін сезілетін дәмді жеткізу үшін осы сөздерді пайдалануға көп тәуелді. Дәмнің қарқындылығын бағалауда жеке адамдар арасында айырмашылықтар болуы мүмкін. Тағамдардың қарқындылығын бағалау үшін көбінесе Борг санаттық қатынас шкаласы немесе оған ұқсас басқа өлшемдер қолданылады. Бұл шкалалар әдетте нөлден немесе біртен онға дейін (кейде оннан да жоғары) санаттарды қамтиды, олар тағамның дәмдік қарқындылығын сипаттайды. Нөл немесе бір бал – байқалмайтын немесе әлсіз дәмділік, ал жоғары бал – орташа немесе күшті дәмділік. Тағам ауыздан алынғаннан кейін де сақталатын, ұзаққа созылған орташа немесе күшті дәмдік қарқындылықтар – қалқыма дәмнің сезімін сипаттайды. Ерекше қалқыма дәмі бар тағамдар олардың уақытша профилімен, яғни тұтыну кезінде және одан кейін дәмдерінің қанша уақыт бойы сезілетінімен ерекшеленеді. Тағамның уақытша профилін өлшеу үшін сынақ процедурасы алдымен тағамды тұтынған кезде дәмді қабылдаудың басталу уақытын тіркеуді, содан кейін дәмнің сезілуі тоқтаған уақытты тіркеуді қамтиды. Осы екі мәннің арасындағы айырмашылық – дәмді қабылдаудың жалпы уақытын көрсетеді. Бұл мәнді сол уақыт аралығында жасалған қарқындылық бағалауларымен салыстырып, тағамның дәмдік қарқындылығының уақыт бойынша өзгеруін анықтауға болады. Қалқыма дәмге қатысты, мұндай сынақ тағам ауыздан алынғаннан кейін дәмді қабылдаудың басталуын өлшеуі керек.

Адамның дәмді қабылдауының өзгергіштігі

Адамдарды "дәмі сезетіндер" немесе "дәмі сезбейтіндер" деп жіктеу, олардың пропилтиоурацилдің ащылығына сезімталдығы және тілдеріндегі саңырауқұлақ тәрізді папиллалардың болуы, дәм қабылдаудағы айырмашылықтардың генетикалық негізі бар екенін көрсетеді. Бұл, әртүрлі тағамдардың сезімін әсер ететін белгілі бір гендердің әрекеті, жеке адамның әртүрлі тағамдардың қалқымалы дәмін қабылдауына да әсер етуі мүмкін дегенді білдіреді. Мысалы, кофеин ішкеннен кейін "дәмі сезбейтіндерде" сезілген қалқымалы дәмнің қарқындылығы, "дәмі сезетіндерде" сезілгенге қарағанда тез жоғалып кеткені анықталды. Тағамдағы химиялық заттар тілдегі және ауыздың жоғары жағындағы дәм рецепторларымен өзара әрекеттеседі. Бұл өзара әрекеттесулерге рецептордың белсендірілу уақыты немесе белсендірілген нақты дәм рецепторлары (тұзды, тәтті, ащы және т.б.) сияқты уақыттық және кеңістіктік факторлар әсер етуі мүмкін. Жүздік нерв (VII бас сүйек нерві), тіл-жұтқыншақ нерві (IX бас сүйек нерві) және блуждағыш нерв (X бас сүйек нерві) дәм рецепторларынан миға ақпаратты кортикальды өңдеу үшін жеткізеді. Қалқымалы дәм контекстінде, рецепторға тәуелді және рецепторға тәуелсіз процестердің үйлесімі, ерекше қалқымалы дәмі бар, әсіресе ащы тағамдардың сигнал беру механизмдерін түсіндіру үшін ұсынылған. Рецепторға тәуелді процесс жоғарыда сипатталғанмен бірдей. Дегенмен, рецепторға тәуелсіз процесс қыңыр, амфифильді химиялық заттардың, мысалы, хининнің дәм рецепторлық жасушаларының мембранасы арқылы таралуын қамтиды. Дәм рецепторлық жасушасының ішінде бұл қосылыстар жасушаішілік G ақуыздарын және сигнал беру жолдарына бағытталған басқа да ақуыздарды белсендіреді. Екі механизмнің үйлесімі дәм рецепторлық жасушаларының ащы тағамдарға ұзағырақ жауап беруіне және одан кейін қалқымалы дәмнің қабылдануына әкеледі.

Ми қабығында өңдеу

Ми қабығындағы дәмді қабылдаудың негізгі аймақтары инсула және соматосенсорлық қабықтың аймақтарында орналасқан; сондай-ақ, ми сабасында орналасқан жалғыз жол ядросы да дәмді қабылдауда маңызды рөл атқарады. Бұл аймақтар адамдарға дәмдік стимул әсер еткен кезде және ми қан ағыны магниттік-резонанстық бейнелеу арқылы өлшенгенде анықталды. Бұл аймақтар мидағы дәмді өңдеудің негізгі аймақтары ретінде анықталғанмен, басқа қабықша аймақтары да тамақтану кезінде белсендіріледі, себебі басқа сенсорлық сигналдар қабықшаға жіберіледі. Ал кейінгі дәмге қатысты кортикальді өңдеудің қалай жүретіні әлі толыққанды түсініксіз. Адамдардағы аспартам – жасанды тәттілендіргіштің – уақыт бойынша дәмдік профилін бағалауға арналған алғашқы нейробейнелеу зерттеуі 2009 жылы жарияланды. Тағамның дәмі – жағымсыз немесе қанағаттандырарлық – есте сақталады, сондықтан сол тағамды (немесе оған ұқсас тағамды) кездестіргенде бұрынғы тәжірибе еске түсіріліп, оны тұтыну туралы шешім қабылданады. Тамақтану кезінде миға келіп түсетін көп сенсорлық ақпарат, одан кейін тамақтану тәжірибесінен алынатын білім – дәмді өңдеудің негізгі идеясы. Ричард Стивенсон "Дәмнің психологиясы" еңбегінде адамдар көбінесе тағамның дәмін оның иісімен, дәмімен немесе текстурасымен сипаттауға болатынын түсінбейтінін айтады. Оның сөзіне қарағанда, адамдар дәмді "бірлік сезім" ретінде қабылдайды, онда тағамның дәмін сипаттау үшін дәм немесе иіс сипаттамасы қолданылады. Жақында GIV3727 (4 (2,2,3 триметилциклопентил) бутано қышқылы) – сахарин мен ацесульфам К ащы дәм рецепторларын белсендіруін тежейтін химиялық зат әзірленді. Зерттеуде сахарин мен ацесульфам К ерітінділеріне GIV3727 – ащы дәм рецепторларының антагонисін қосу, GIV3727-мен өңделмеген ерітінділерге қарағанда дәмнің қарқындылығын едәуір төмендетті. Бұл GIV3727 ащы дәм рецепторларының қалыпты жұмысын тежейтінін көрсетеді, себебі сахарин мен ацесульфам К-нің ащы кейінгі дәмі байқалмады. Ащы дәм рецепторларын белсендіруді тежеу қабілеті, егер осы екі жасанды тәттілендіргіштің ғана емес, сондай-ақ басқа тағамдардың, сусындардың және тіпті фармацевтикалық препараттардың ащы кейінгі дәмін де азайтуға мүмкіндік берсе, кең ауқымды әсерге ие болуы мүмкін.

Шарап

Шарапты дәм тату кезінде шараптың соңғы талғамы немесе финиші, бағалаудың маңызды бөлігі болып табылады. Шарапты дәм татқаннан кейін, дәм татушы шараптың соңғы талғамын анықтайды, ол шараптың сапасын анықтаудағы маңызды фактор болып табылады. Шараптың соңғы талғамы ащы, ұзаққа созылатын, қысқа, тәтті, жұмсақ немесе тіпті сезілмейтін болуы мүмкін. Шараптың соңғы талғамын бағалау кезінде, жұтқаннан кейін де сақталатын хош иістерді ескеру қажет. Жоғары сапалы шараптар әдетте ұзақ соңғы талғаммен және жағымды хош иістермен келеді. Олфакторлық және соңғы талғамдық сезімдердің үйлесімін бағалау арқылы, шарапты дәм тату шараптың соңғы талғамдық профилін ғана емес, сонымен қатар оның дәмдік профилін анықтайды.