Кіріспе

Моби Дик – Джон Хьюстонның 1956 жылы түсірген американдық толық түсті оқиғалық фильмі. Фильмді Джон Хьюстон режиссерлік етіп, продюсерлікке де қатысты, ал сценарийін Рэй Брэдберимен бірлесіп жазды. Бұл Герман Мелвиллдің 1851 жылғы «Моби Дик» романының бейімделуі. Фильмде Грегори Пек, Ричард Басехарт және Лео Генн басты рөлдерде ойнайды және капитан Ахавтың алып сперма китін қуу мен өлтіру оқиғасын көрсетеді, оған ол жеке кек қайтару ниетімен келеді. Музыкалық қосымшаны Филип Сентон жазған.

Сюжет

1841 жылы Исмаил есімді теңізші жұмыс іздеп Массачусетс штатының Нью-Бедфорд қаласына келеді. Жергілікті жатақтардың жетіспеуіне байланысты ол қонақүй бөлмесін Тынық мұхиты аралдарынан келген Квикег есімді гарпунермен бөлісуге мәжбүр болады. Бірінші кездесуде керісшілік болғанымен, олар достық қарым-қатынас орнатады. Ертесіне екеуі капитан Ахап басқаратын «Пекуод» кемесінің экипажына қосылады. Ахаптың мақсаты – сол аяғын Моби Дик атты алып, ақ түсті кит кесіп алғандықтан, оны аулап өлтіру. Кеме жолға шығар алдында Исмаил мен Квикег Илияс есімді адаммен кездеседі. Ол Ахап туралы және оны іздеген экипаж мүшелерінің көбінің осы сапарда қаза болатыны туралы ескертеді. Кеме порттан шыға бастағанда Ахап ұзақ уақыт бойы көзге көрінбейді. Соңынан ол экипажын Моби Дикке қарсы аң ауруға дайындап, киттің мекендейтініне сенетін Бикини атоллына бағыт алады. Сапар барысында экипаж мұнайдың мол өнімін жинайды, бірақ Ахаптың ойы Моби Диктен айрылмайды. Басқа кеме капитаны, жақында ақ киттен қолын жоғалтқан ол, Моби Диктің Мадагаскар жағалауындағы соңғы орналасқан жері туралы Ахапқа хабарлайды. Ахап сәтті аң аулаудан бас тартып, экипажын, әсіресе бас офицер Старбактан алаңдатады. Старбак Стабб пен Фласктан «Пекуодты» Ахаптан тартып алуға көмектесуді сұрайды, бірақ олар бас тартады. «Пекуод» атоллға жақындағанда, кемеден бір матрос теңізге құлап, жоғалып кетеді. Содан кейін кеме бірнеше күн бойы толқындарсыз суға тоқталып қалады. Квикег сүйектер арқылы болашағын болжайды, өлімін көреді және кеме ұстасына өзіне табыт жасауды бұйырады. Экипаж мүшелерінің бірі Квикегтің терісін ойын үшін кесуге әрекеттенгенде, Исмаил досын қорғап, Квикегті өлімге дайындықтан шығарып, оны қорғауға итермелейді. Сол сәтте Моби Дик кеме алдында пайда болып, «Пекуод» экипажы оны қуып жетуге үлкермей қалады. Кемені тыныш судан шығарғаннан кейін Ахап аң аулауды жалғастырады. Олар Нью-Бедфордтан келген тағы бір кит аулаушы «Рейчел» кемесімен кездеседі. Оның капитаны Гардинер Моби Дик алып кеткен ұлын іздеуге Ахаптан көмектесуін сұрайды. Ахап көмек көрсетпей, кетеді. «Пекуод» тайфунға түскенде, Ахап дауылды пайдаланып, кемені жылдамдатып, оны қауіпке тігеді. Старбак Ахапты өлтіруге тырысады, бірақ Ахап өзінің өзіне зиян келтіретін кек алу құмарлығын еске түсіргенде, ол ашуын басады. Осы әңгімеден кейін болған оқиға Илиястың айтқан жаман болжамын растайды, оны Исмаил Ахапқа айтады. Капитан әсерленгендей болып, бірақ бірнеше сәттен кейін Моби Дик қайта пайда болғанда күмәнін жоғалтады. «Пекуод» экипажы оны жеңу үшін қайықтармен жолға шығады. Қақтығыс барысында Моби Дик Ахаптың қайығын қиратады, бірақ Ахап киттің арқасына шығып, Моби Дик суға батқанша оны пышақтап, арқандарға байланып, батырады. Старбак аң аулаудан бас тартуға мүмкіндігі бар, бірақ ол Ахаптан кек алуды таңдайды. Моби Дик қайықтарға шабуыл жасап, оларды қиратады және адамдарды өлтіреді, содан кейін «Пекуодты» ұрып, суға батырады. Исмаил, жалғыз аман қалған, Квикегтің табытына ілігіп, «Рейчел» кемесі оны тауып алып, құтқарады.

Актерлік құрам

Пектің Ахав рөлін ойнағаны таң қалдырды (студияның фильмді қаржыландыру туралы келісімінің бір бөлігі Хьюстонның Ахав рөліне "аты" бар актерді пайдалануы болды). Кейін Пек Хьюстонның өзі Ахав рөлін ойнауы керек деп ойлаған. Хьюстон ұзақ уақыттан бері «Моби Дик» фильмін түсіргісі келді және өзінің әкесі, актер Уолтер Хьюстонды Ахаб рөлінде ойнатуға ниеттенген, бірақ ол 1950 жылы қайтыс болды. Пек 1998 жылы Мельвиллдің романының телесериалдық бейімдемесінде Патрик Стюартпен бірге Әке Мэппл рөлін ойнады. Фридрих фон Ледебур татуировкалары үшін жергілікті нейлон фабрикасы жасаған теріге жақын протездерді киді. Бұл ерекшелік Атоллдағы Castle Bravo ядролық бомбасының сынағына сілтеме болуы мүмкін. Брэдберидің бұл қосымшасы оның атом бомбасы туралы «Жұмсақ жаңбыр келеді» әңгімесімен байланысты. Фильмді Уолтер, Харольд және Марвин Мириш ағайындары қаржыландырды, олар Хьюстонның «Мулен Руж» фильмін қаржылаған. Мириштер фильмді шығару үшін Warner Bros. компаниясымен келісім жасады. Келісім бойынша WB «Моби Дикті» жеті жыл бойы таратады, содан кейін барлық құқықтар Мириш ағайындарының Moulin Productions компаниясына қайта оралады. Фильм Уэльсте Фишгард пен Сейбвр шығанағында түсіріле бастады, Хьюстонның өтініші бойынша Фишгардта. Фильмнің бір бөлігі Португалияның Мадейра аралдарындағы дәстүрлі кит аулау қауымы Канисалдың алдындағы теңізде түсірілді, Мадейра аралдарының кит аулаушылары кит аулаудың нақты көрінісін көрсетті. Сондай-ақ, ол Испанияның Канар аралдарындағы Лас-Пальмас-де-Гран-Канариядағы Лас-Кантерас жағажайында түсірілді. Капитан Алан Виллиерс фильм үшін кемеге командалық жасады. Екіпаж 3000 мильден астам қашықтықты жүріп өтті және 400 000 футтан астам фильм түсірді. Ескі кит аулау суреттерін еске түсіретін визуалды эффект жасау үшін, қара-ақ сурет түсті суретке қойылды. Нью-Бедфордтағы көптеген сыртқы көріністер Ирландияның Корк графтығындағы Югал қаласында түсірілді. Хьюстон «жүз жылдан бері өзгермеген портты» іздеп, Уиклоу, Арклоу және Кинсейл қалалары бар тізімнен осы қаланы таңдады. Жергілікті билік Хьюстонды Югалдың құрметті азаматы етіп, алғыс айтты. Қаланың порты Нью-Бедфорд портының орнына қолданылды. Өндіріс үшін жергілікті шеберлер портты қолмен қазуға, жағалаудағы ғимараттардың қасбеттерін 1800 жылдардағы Нью-Бедфордқа ұқсатуға және кемелердің мачталары сияқты көріну үшін телефон бағаналарын кенеппен жабуға шақырылды. Кинематограф Осуальд Морристің «Хьюстон, бізде проблема бар» автобиографиясында жоққа шығарылған миф – өндіріс үшін толық өлшемді кит моделі ешқашан жасалмады. Бұрынғы есептерде түсірілім кезінде теңізде үш 60 футтық резеңке «ақ кит» жоғалғаны, оларды «навигациялық қауіп» деп атағаны туралы айтылған. Шын мәнінде, фильмде көрсетілген кит Англияның Стоук-он-Трент қаласындағы Дунлоп компаниясымен құрастырылған. «Моби Дик» 75 фут ұзындығында, 12 тонна салмағында болды және су бетінде тұруы және жұмыс істеуі үшін 80 барабан қысылған ауа мен гидравликалық жүйе қажет болды. Моррис айтуынша, тірек жоғалғаннан кейін «Пекуодты» киттің әртүрлі бөліктерімен (қамыт, арқа, қанат, құйрық) баржа ұстап отырды. Ақ киттің суретінің 90 пайызы Лондонның жанындағы Суррейдегі Шеппертон студиясындағы су резервуарында түсірілген әртүрлі өлшемдегі миниатюралар болып табылады. Киттер мен қайықтардың модельдерін арнайы эффекттер жасаушы Август Ломан, суретші Стивен Граймспен бірлесіп жасады. Студиялық түсірілімдерге жұмыс істейтін көздері бар толық өлшемді Мобидің жауы мен басы да кірді. Актерлер китпен суда болған кезде қолданылған басты аппарат секіріп жылқы сияқты қозғалды. Грегори Пектің соңғы сөзі студияда ақ киттің қамытына мініп отырғанда айтылды (Пек өзінің нағыз аяғын жасыру үшін киттің жанында тесік бұрғыланды). «Пекуодты» тиісінше «Моби Дик» бейнеледі. 1887 жылы Англияда «Райлендс» деп салынған кеме 50-ші жылдары киноиндустрияның қолына түсті және «Асаба аралы» фильмінде де қолданылды. 1970 жылы Англияның Морекэмбе қаласындағы өртте ол өртеніп кетті. Қолданылған шхуналар Харвест Кинг және Джеймс Постлтвейт, екеуі де Ирландияның Арклоу қаласынан келген. Фильмнің бюджеті 2 миллион доллардан 4,4 миллион долларға дейін артты, бұл Moulin Productions компаниясын қиратты; «Моби Дик» Мириш ағайындарының қарызын өтеу үшін United Artists компаниясына сатылды (Warner Bros. әлі де фильмді олардың бастапқы лицензиялық келісіміне сәйкес таратты; келісім аяқталғаннан кейін United Artists фильмнің тарату құқықтарын өз қолына алды. UA 1981 жылы MGM компаниясын сатып алғаннан кейін, соңғы студия таратуды өз мойнына алды және фильмнің авторлық құқығын сақтады). «Моби Дик» бастапқы шығуында бюджетін қайтармады. Студия баспасөзге 500 000 долларлық бюджеттік көрсеткіш берді. Дегенмен, Хьюстонның қызы Анжелика 2003 жылы Ларри Кингпен сұхбатта әкесі Пекті «жақсы көргенін» растады. «Жау» фильмінің 30 жылдығына арналған DVD-ге қосылған деректі фильмде режиссер Стивен Спилберг өзінің бастапқы ниеті Ахаб сияқты кейіпкер Квинтті (Роберт Шоу) көрсету болғанын, оның 1956 жылғы фильмнің нұсқасын көріп, оның дәлдігіне күлгенін айтты. Алайда, Грегори Пек өзінің өнеріне наразы болғандықтан түпнұсқа фильмнен түсірілген кадрларды пайдалануға рұқсат берілмеді. Төрт жасында Анжелика Хьюстон әкесінің фильмінің түсірілім алаңында Ахаб киімін киген Пекті кездестірді. Он жылдар өткен соң, олар қайтадан кездесіп, Пектің қайтысына дейін жақын достар болды.

Қабылдау

Кинематограф Weekly басылымының мәліметінше, фильм 1957 жылы британдық кассада «ақшаға» айналды. The New York Times газетінен Босли Кроутер «Моби Дик» фильмін «Біздің заманымыздың ұлы кинокартиналарының бірі ретінде шын жүректен ұсынамыз. Осы фильм туралы керемет орындалған немесе дамытылған барлық нәрсені келтіруге мүмкіндік жоқ, соның ішінде ерекше, тыныш түстер схемасы мен кит аулау ережелеріне көрсетілген ерекше адалдық кіреді» деп атады. Time журналы фильмді және актерлік құрамды мақтап, бірақ Грегори Пектің рөлге дұрыс таңдалмағанын айтты: «Нәтижесінде, бұл фильм Мельвиллдің жанкүйерлері үшін де, кітапты оқып, жолдан адасқандар үшін де керемет туынды. Ең қиын рөл – Ахап, өкінішке орай, оны орындауға ең нашар актерге берілді. Бірақ оның сәтсіздігі актерлердің қалғанының үлкен жетістігінің көрсеткіші ғана». Variety журналы: «Негізінен, бұл барлық қызығушылығымен «қуалау» фильмі, бірақ көбінесе қуалау формуласын бұзған біртектілік пен қайталану сапасынан қашып құтыла алмайды». Сондай-ақ, «Пек көбінесе ақылға сыймайтын және ашу-ызаға толы адам үшін тым әдемі және инабатты көрінеді» деп жазылған. The Los Angeles Times газетінен Эдвин Шаллерт фильмді «шын мәнінде ұлы болмағанмен», бірақ «өзінің өнерінде, драмасының әртүрлі кезеңдерінде және әсіресе кейіпкерлерінде таңғажайып ерекшеліктерге ие» деп тапты. The Washington Post газетінің Ричард Л. Коу бұл фильмді «адамдар есте сақтап, экранның классикасы ретінде санайтын сирек кездесетін туынды» деп атады. «Фильм таза экрандық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар терең философиялық зерттеу болып табылады». Harrison's Reports «өндірістік құндылықтардың жоғары деңгейін» мақтап, бірақ «қимыл тек соңғы бірнеше орамда, кит пен экипаж арасындағы өлімге дейінгі қатал шайқас кезінде қызықты бола бастайды. Китпен болған бұл қаһарлы шайқас әсерлі түрде сахналанған және фильмнің басты бөлігі болып табылады, бірақ бұл алдыңғы орамдардағы қызығушылықтың жоқтығын толықтыруға жеткіліксіз». The New Yorker журналының Джон Маккартен «Моби Дик» фильмін «мистикалық Мелвиллден бірнеше теңіз шақырымы қашықтықтағы, бірақ бізге теңіздің шекарасын толық қанағаттандыратын керемет, үлкен, қарапайым жұмыс» деп атады. The Monthly Film Bulletin журналында: «Мелвиллдің кітабының негізгі бөлігі болып табылатын оқиғалық оқиғаның физикалық қызығушылықтары керемет орындалған. Хьюстонның қателігі – кітаптың мистикасын және Моби Диктің өзінен шығатын қауіпті әсерді көрсетуде. Үлкен ақ кит «өте үлкен және құпия монстр емес, өмір теңіздерінің желкендеу үлкен жындысы» емес; ол көбінесе, өте анық пластиктен жасалған және электронды түрде басқарылады. Осы қатысу мен ынтасыздықтан әңгіменің көп бөлігі маңызын жоғалтады». TimeOut былай деді: «Үлкен ақ кит теңізден көтеріліп, Пекуодты ұрып-соғу үшін, айдың жарығында бір түнде, алғаш рет көрілгендегіден гөрі әлсіз Старбакқа ұқсайды. Бірақ мұнда керемет нәрселер бар [мысалы] барлық кит аулау көріністері. Бұл әдетте өте жақсы болып табылады, бұл бейнелер ескі кит баспаларының тоналды сапасын береді, ақылды бейімделу (және) түстерді саралау арқылы жалпы бірлік берік». Фильм Rotten Tomatoes сайтында рейтингке ие, «Бұл Герман Мелвилл романындағы терең тақырыптардың орнына тамашаға ұнайды, бірақ Джон Хьюстонның «Моби Дик» әлі де үлкен кино оқиғасы болып табылады» деген консенсусқа ие.

Үй медиасы

Warner Bros. киносы болғанына қарамастан, United Artists компаниясы Moby Dick фильмін 1996 жылдың 12 қарашасында MGM арқылы VHS форматында шығарды, бұл MGM-нің Vintage Classics жинағының бір бөлігі болды және ол бүкіл әлемде Warner Home Video арқылы ғана қолжетімді болды. Kino Lorber 2015 жылдың 15 қыркүйегінде DVD нұсқасын жарыққа шығарды. 2016 жылдың 15 қарашасында Twilight Time компаниясы алғаш рет үй видеосы үшін қалпына келтірілген түпнұсқа түс палитрасын ұсынатын, шектеулі сандағы Blu-ray нұсқасын шығарды, сондай-ақ фильм Испанияда Blu-ray форматында да жарық көрді.