Кіріспе
Мали тарихшысы, жазушысы және драматургі Масса Макан Диабате (12 маусым 1938 – 27 қаңтар 1988) – Мали тарихшысы, жазушысы және драматургі болған.
Massa Makan Diabaté (June 12, 1938 – January 27, 1988) was a Malian historian, author, and playwright.
Өмірбаян
1938 жылы Китада туған Масса Макан Диабате Батыс Африканың ұзақ тарихы бар ақындар (гриоттар) әулетінің ұрпағы болды. Оның інісі Келе Монсон Диабате шебер гриот саналды, ал Масса Макан Диабате бір күні інісінің үйреткені үшін көп алғыс айтты: «Мен Малинке ауыз әдебиеті дәстүріне бастағанда Келе Монсон қалағандай болдым. Бірақ мен роман жазу арқылы оған қиянат жасадым деп айта аламын. Мен Келе Монсонның баласымын, бірақ сатқын баласымын». Диабате жеті жасында гриоттық білім алуды бастады, бірақ кейін Гвинеяда оқуға бару үшін оқуы уақытша тоқтап қалды. Соңынан ол Парижге көшіп, онда тарих, әлеуметтану және саясаттану пәндерін оқыды, кейін ЮНИСЕФ (UNICEF) және ЮНЕСКО (UNESCO) сияқты бірнеше халықаралық ұйымдарда жұмыс істеді. Малиге оралғаннан кейін Диабате Бамакодағы әкімшілік қызметке орналасты. Оның алғашқы туындылары – «Жанжон және Малидің басқа да халық әндері» (Janjon et autres chants populaires du Mali, 1970), «Кала Жата» (1970) және «Бүркіт және сұңқар немесе Сунджата дастаны» (L'aigle et l'épervier ou la geste du Soundjata, 1975) – Малинке эпостары мен халық ертегілерінің француз тіліндегі нұсқалары болды. 1971 жылы «Жанжон» туындысы «Африканың қара әдебиетінің үлкен жүлдесіне» (Grand prix littéraire d'Afrique noire) ие болып, Диабатеге алғашқы халықаралық танымалдылық әкелді. Оның «Лейтенант», «Шаштараз» және «Кутаның қасабы» (Le lieutenant, Le coiffeur, et Le boucher de Kouta, 1979–1982) атты трилогиясы 1987 жылы Леопольд Седар Сенгор қорының халықаралық үлкен жүлдесін жеңіп алды. Масса Макан Диабате 1988 жылдың 27 қаңтарында Бамакода дүние салды. Мали үкіметі оның құрметіне екі мектеп ат қойды – біреуі Бамакода, екіншісі оның туған жері Кейс аймағында.
Гриоттың жаңаша анықталуы мен қайта пайдаланылуы
Диабате өзі гриот болғанымен, замандастарын паразиттер мен тіршілікке ие болмайтын адамдар ретінде қарастырды, олар көбінесе тарихты бұрмалап, байлыққа ұмтылғандықтан өздерінің қызметін жеміссіз пайдаланды: «Мали тәуелсіздік алғаннан кейін, гриоттар, менің пікірімше, паразиттерге айналды». Гриоттардың жағдайы оның туындыларының негізгі тақырыбы болды. «Джинндер ассамблеясында» ол өзінің бір кейіпкері арқылы алаңдаушылықтарын түсіндіреді:
«Гриоттар ақтар келмес бұрын, біздің патшаларымыз ортақ қауіпке қарсы бірігудің орнына бір-бірін жойған кезде қайтыс болды. Бүгінгі гриоттар – тек кез келген адамды мақтап ән салатын көңіл көтерушілер. Бірақ нағыз гриоттар жоқ.»
Дегенмен, Диабате гриоттардың бейнесін жаңартпасақ болмайды деп сенді және осы мақсатқа жету үшін әдебиетті ынталандырушы күш ретінде қарастырды. Ол өзінің бастапқы беделін Малинке ауызша дәстүрімен байланыстырғанмен, жазу өнерінің артықшылығы үшін осы дәстүрге адал болмай, гриоттың бұрынғы қадір-қасиетін қайтаруға тырысты.
Фасия мен Фаденья
Диабате өмірбаясын жазған Шеик М. Шериф Кеита Диабате өмірін және оның көптеген туындыларын екі қарама-қарсы күш, Фасия мен Фаденья арасындағы диалектиканың нәтижесі ретінде қарастырады: Фасия – суретшінің өзінің тууынан бұрын қоғамда қалыптасқан формалар мен тәжірибелерге байланыстылығын көрсетеді. Фасия – ортаға тартым күш, ол суретшіні әкесі мен әкелік шежіресінің қалыптасқан канондарына сәйкес дәстүр аясында шығармашылыққа жетелейді. Екінші күш – Фаденья, ол әке мен әкелік шежіресі бейнелеген бұрынғы заманның үлгілеріне қарсы бәсекелесу және наразылық тудыратын инстинкт. Өзін ата-бабаларынан ерекшелендіруге деген осы құштарлық жаңа өрнектерді құруға және жаңа эстетиканы жеке ашуға ықпал етеді. Диабате гриот рөлін өзінің шежіресімен белгіленгендіктен атқарды. Жастық шағында, көбінесе, Фасия басым болды. Бірақ Диабате замандас гриоттарын бағалағандықтан, ол ауызша дәстүрден бас тартып, уақытша туған жерінен кетіп, өзгешелік іздегені таңқаларлық емес. Дегенмен, Фаденья ақырында оң нәтиже береді, өйткені бәсекелестік – шығармашылық күш. Малиге қайтқанда, оны өсірген қоғам мен елге деген адалдығы, оның Фасиясы, ол жаратқан нәрсе дәстүрге енгізілді. Ауызша дәстүрді сақтаушыларға жазбаша сөзді енгізу арқылы Диабате канонды тиімді түрде өзгертті. Фасия мен Фаденьяның осы диалектикасы – Мали батырының ерекше белгісі, оның үлгісі – Сундиата Кейта дастаны, ал Диабате оны өзінің романдарының ішінде кеңінен көрсетеді. Мысалы, «Le boucher de Kouta» романындағы кейіпкер, қасап, есек етін жеу мұсылмандық нормаға қайшы екенін білсе де, клиенттеріне хабарламай сатады. Осылайша ол өзінің дәстүрлі рөлінен және жауапкершілігінен бас тартады. Алайда Кута тұрғындары қолжетімді бағада ет алудан үлкен пайда көреді. Диабате кейде оң өзгерістерге қол жеткізу үшін нормаларды бұзу және дәстүрге қарсы шығу қажет екенін көрсетеді.
Fasiya represents the artist's attachment to the forms and practices that existed in society before his birth Fasiya is a centripetal force in that it drives the artist to create within a tradition in accordance with the canons embodied by his father and paternal lineage. The second force is Fadenya, the instinct to compete with and rebel against those models of past times, embodied by the father and paternal lineage it is this desire to distinguish oneself from one's ancestors that promotes the creation of new forms of expression and the individual discovery of new aesthetics. Diabaté took on the role of griot as this was assigned to him by his lineage. In his younger years, as is often the case, Fasiya was dominant. But given Diabaté’s evaluation of contemporaneous griots, it is no surprise that he sought distinction by abandoning the oral tradition, and temporarily his homeland. Fadenya is, however, ultimately positive, as competition is a creative force. When he returned to Mali, drawn back by his commitment to the community and country that raised him, his Fasiya, that which he created was incorporated into the tradition. By introducing the written word to the keepers of the oral tradition, Diabaté effectively changed the canons. This dialectic of Fasiya and Fadenya is a defining characteristic of the Malian hero, the paradigm of which being the Epic of Sundiata Keita, and Diabaté features it prominently in his own novels. For example, in Le boucher de Kouta, the protagonist, a butcher, sells donkey meat to his clients without telling them despite the fact that it is against Muslim norms to eat donkey meat. The butcher is, in this sense, abandoning his traditional role and responsibilities. However, the residents of Kouta benefit greatly from the availability of affordable meat. Diabaté demonstrates that sometimes norms must be broken, and tradition must be betrayed, in order to effect positive change.