Хеттер империясының қасиетті орталығы – Язылыкая

Кіріспе

Хетт империясының астанасы Язилькая, Ескишехир, сондай-ақ Мидас қаласы деп те аталады. Язилькая ("жазылған тас") – Хаттуса қаласының қасиетті орны, Хетт империясының астанасы, бүгінде Түркияның Чорум провинциясында орналасқан. Жартастағы бейнелер Хетт өнерінің маңызды бір бөлігі болып табылады және олар ең маңызды топ деп есептеледі.

Тарих

Бұл Хеттілердің қасиетті орны еді, ол Хаттуса қаласының қақпаларына жаяу арақашықтықта орналасқан. Онда тау жыныстарының арасында пайда болған екі негізгі бөлме болған. Шатырсыз бөлмелерге кіру қақпалар мен олардың алдында салынған құрылыстар арқылы бақыланды, алайда бүгінде осы құрылыстардың негіздері ғана сақталған. Бүгінде А және В бөлмелеріндегі Хеттілердің құдайларын бейнелейтін жартасқа ойылған суреттер ерекше әсер қалдырады. Киелі орында Жаңа жыл тойлау рәсімдері де өткізілген болуы мүмкін. 2019 жылы Рита Гауцхи мен Эберхард Зангердің жариялаған мақаласында бұл орын уақытты есептеу құрылғысы ретінде пайдаланылған, ал суреттер Ай мен Күннің қозғалысын көрсететін белгілер болған деген болжам айтылды. Бұл б.з.д. 16 ғасырдың соңынан бері қолданылып келген, бірақ жартасқа ойылған суреттердің көп бөлігі Хетті патшалары Тудалия IV және Суппилулума II билік еткен б.з.д. 13 ғасырдың соңына дейін жасалған, осы кезде орынды маңызды жаңарту жұмыстарынан өткізген. Ең таңғажайып бөлме – А бөлмесі, онда 64 құдайдың процессиясы жартасқа ойылған. Сол қабырғада дәстүрлі белдемшелер, өткір аяқ киімдер мен мүйізді бас киімдер киген еркек құдайлар процессиясы бейнеленген. Тау құдайлары да таулы жерді бейнелеу үшін қабықшалы киімдермен көрсетілген. Оң қабырғада тәждер мен ұзын көйлектер киген әйел құдайлар процессиясы бейнеленген. Бұл бөлістегі жалғыз ерекшелік – махаббат және соғыс құдайы Шаушка (Месопотамиялық Иштар/Инна құдайы), ол екі әйел жаршысымен еркектер процессиясында көрсетілген. Бұл оның соғыс құдайы ретіндегі еркек атрибуттарымен байланысты болуы мүмкін. Процессиялар пантеонның ең жоғары жұбының орталық көрінісіне жетеді: дауыл құдайы Тешуб пен күн құдайы Хебат. Тешуб екі тау құдайының үстінде тұрса, Хебат пантераның үстінде тұр. Хебаттың артында олардың ұлы Шаррума, қызы Аланзу және немересі бейнеленген. Кішірек және тар Б бөлмесінде рельефтер аз, бірақ үлкен және жақсы сақталған. Бұл Хетті патшасы Тудалия IV-тің кесенесі немесе ескерткіші болған болуы мүмкін. Язиликаяда Хеттілердің басқа мәдениеттердің құдайларын өз пантеонына сіңіру дәстүрінің куәсі боламыз. Еркектер процессиясында Месопотамиялық даналық құдайы Эа (Энки) бейнеленген, ал Тешуб құдайы Хеттілердің дауыл құдайымен біріктірілген Хурилік құдай болған. Хебаттың алғашқы жұбайы оның және Тешубтың ұлы (Шаррума) болып өзгертілген, ал кейін ол Ариннаның Хаттик Күн құдайымен біріктірілген. Хетті патшасы Хаттусили III-нің әйелі және Хурилік діни қызметкердің қызы болған Пудухепаның да Хетті дініне Хурилердің ықпалын арттыруда рөл атқарғанына сенуге болады. 2021 жылғы зерттеуде киелі орынның ғаламды, оның үш деңгейін – жерді, аспанды және жер астын бейнелегені анықталды; сонымен қатар, күн/түн, ай фазалары және жаз/қыс сияқты циклдік процестерді бейнелейтіні анықталды, бұл ай-күн күнтізбесі ретінде қызмет еткен. Алайда, А бөлмесіндегі ең жоғарғы құдайлар солтүстік жұлдыздарын көрсетеді, ал В бөлмесі – аспан әлемін бейнелейді.

This was a holy site for the Hittites, located within walking distance of the gates of the city of Hattusa. It had two main chambers formed inside a group of rock outcrops. Access to the roofless chambers were controlled by gateway and building structures built right in front of them, however only the foundations of those structures survived today. Most impressive today are the rock reliefs of Chambers A and B portraying the gods of the Hittite pantheon. One of the uses of the sanctuary may have involved the New Year's celebrations ceremonies. A 2019 journal article by Rita Gautschy and Eberhard Zangger suggested that the place may have served as a time keeping device, with the carvings serving as markers for lunar and solar movement. It was in use at least since late 16th century BCE, but most of the rock carvings date to the reign of the Hittite kings Tudhaliya IV and Suppiluliuma II in the late 13th century BCE, when the site underwent a significant restoration. The most impressive is Chamber A, which contains rock cut relief of 64 deities in procession. The left wall shows a procession of male deities, wearing the traditional kilts, pointed shoes and horned hats. Mountain gods are also shown with scaled skirts to symbolise the rocky mountains. The right wall shows a procession of female deities wearing crowns and long skirts. The only exception to this divide is the goddess of love and war, Shaushka (Mesopotamian goddess Ishtar/Inanna) who is shown on the male procession with two female attendants. This is likely to be because of her male attributes as the goddess of war. The processions lead to a central scene of the supreme couple of the pantheon: the storm god Teshub and the sun goddess Hebat. Teshub stands on two mountain gods whilst Hebat stands on a panther. Behind Hebat are shown their son Sharruma, daughter Alanzu and a granddaughter. The smaller and narrower Chamber B has fewer but larger and better preserved reliefs. It may have served as a mortuary mausoleum or memorial for the Hittite king Tudhaliya IV. The Hittite practise of assimilating other cultures' gods into their own pantheon is in evidence at Yazilikaya. The Mesopotamian god of wisdom, Ea (Enki) is shown in the male procession and the god Teshub was a Hurrian god who was syncretized with the Hittite storm god. Hebat's original consort was changed into her and Teshub's son (Sharruma) and she was later syncretized with the Hattic Sun goddess of Arinna. It is believed that Puduhepa, who was the daughter of a Hurrian priestess and the wife of the Hittite king Hattusili III, also played a role in the increasing Hurrian influence on the Hittite religion. A 2021 study concluded that the sanctuary depicted the cosmos including its three levels: earth, sky, and underworld; in addition to the cyclical processes: day/night, lunar phases, and summer/winter, which served as a lunisolar calendar. However, the supreme deities in Chamber A, referred to the northern stars, while Chamber B represented the netherworld.