Польшадағы еврейлер тарихы (18 ғасырға дейін)

Кіріспе

Польшадағы еврейлердің тарихы 18 ғасырға дейінгі кезеңді қамтиды, оның бастауын еврей-поляк тарихының алғашқы жылдарынан алып, шамамен 18 ғасырдың екінші жартысында көрші елдердің Польша-Литва мемлекетін бөліп алуына (Польшаны бөлулер, қараңыз) себеп болған саяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға дейін созылады.

Алғашқы жылдары: 9661385

Польшаның қазіргі аумағына алғашқы еврейлер 10 ғасырда келді. Киев пен Бұхараға қарайтын сауда жолдарымен еврей саудагерлері (раданиттер де олардың арасында болды) Силезия аймақтарынан өтті. Олардың бірі, Аль-Андалустағы Мориялық Тортоса қаласынан келген дипломат және саудагер Ибрагим ибн Якуб, ханзада Миешко I билігінде Польша мемлекетін алғаш айтқан хронист болды. Польша жылнамаларында еврейлер туралы алғашқы нақты мәлімет 11 ғасырда кездеседі. Сол кезде Гнезнода, яғни Пьяст әулеті билеген Польша патшалығының астанасында еврейлер тұрған. Олардың кейбіреулері бай болған, сол кездегі феодалдық жүйеге сәйкес, өздерінің құлдары болған. Бірінші тұрақты еврей қауымы 1085 жылы еврей ғалымы Jehuda ha Kohen айтуынша, Премьшль қаласында құрылды. Батыс Еуропадан Польшаға алғашқы үлкен көші-қон Бірінші крест жорығы (1098) кезінде болды. Польшаның Болеслав III (1102–1139) тұсында еврейлер, осы билеушінің төзімді саясатымен ынталандырылып, бүкіл Польшаға, тіпті Литва аумағына, шекарадан тыс жерге қоныстанды. Болеслав өз кезегінде, еврейлердің елінің сауда мүдделерін дамытудағы пайдалылығын мойындады. Краков князі Миешко III Ескі (1173–1202), өзінің иелігінде заң мен тәртіп орнатуға тырысып, еврейлерге қарсы кез келген зорлық-зомбылықты, әсіресе тәртіпсіз студенттердің (żacy) шабуылдарын тыйым салды. Мұндай шабуылға кінәлі ұлдар немесе олардың ата-аналары қасиетті жерді қорлағандарға салынатын айыппұлмен тең айыппұл төлеуге міндетті болды. 1872 жылы поляк ауылы Гленбоктан табылған монеталардың бетінде еврей тілінде жазулар бар. Бұл монеталарда әртүрлі белгілермен жазылған эмблемалар бар; кейбір мысалдарында тек патшаның немесе ханзаданың аты берілген, мысалы, "Принц Мешко", ал басқаларында тегі қосылған, "Бақытты Мешк" немесе "Әділ". Сонымен қатар, кейбір монеталарда Польшаға, билік басына келген княздерге, тіпті монетаның өзіне тікелей сілтеме жасамайтын, бірақ, мысалы, "Қуанайық, Ыбырайым, Ысқақ және Яқуп"; "Абырайым Духтар және Абырайым Пех (кейбір ғалымдар, соның ішінде Максимилиан Гумплович және Авраам Фиркович, "Пехты" хазарлық Бек атағымен қате ұстаған) сияқты таза еврейлік сипаттағы оқиғаларға сілтеме жасайтын жазулар бар. Осыған ұқсас монеталар бірнеше жыл бұрын басқа жерлерде де табылған еді; бірақ олардың ерекше жазулары болғандықтан, тіпті Жоахим Лелевел сияқты белгілі нумизматик олардың монеталар екендігіне күмән келтірді. Олардың шынайы табиғаты Гленбок қазынасының ашылуымен ғана анықталды. XII ғасырдағы барлық монеталар еврей тілінде жазылған және бұл жазбалар сол кезде еврейлердің сенімді және беделді орындарға ие болғанын және өздеріне тигеніне қанағаттанғанын жеткілікті дәлелдейді. Бершадский былай дейді: "Мұндай еврей монета соғушылар елге тек кейде ғана келіп, сол арнайы мақсатпен келген адамдар болған шығар". Бірақ XIII ғасырдың екінші жартысына жататын бірнеше құжаттардың арасында Калисский Болеславтың мұрагері Премислав II-нің жарғысы бар. Ол бұған дейін еврей Рупинге, Йошканың ұлына, оның мұрасына иелік етуге рұқсат етілген артықшылықтарды растайды. Жылжымайтын мүлікті сатып алуға, оны мұрагерлік жолмен беруге және оны "Калиштің еврей ақсақалдарына және олардың бүкіл қауымына" беруге рұқсат етілген деп ойлау қиын, өйткені жарғыда еврей қауымы туралы және еврейлердің жер иелігін иеленуге құқығы туралы ештеңе айтылмаған. Бершадскийдің айтуынша, "Премислав II-нің берген уәдесі бойынша анықталған фактілер еврейлердің ежелден Польшада өмір сүргенін және Калисскийдің Болеславтың жарғысы, Богемияның Оттокардың артықшылықтарынан ауызша көшірілген, тек қана біртіндеп қалыптасқан қарым-қатынастарды жазбаша түрде мақұлдаған және ел халқының мақұлдауына ие болғандығын дәлелдейді". Бершадскийдің тұжырымы бойынша, Польшада XIII ғасырда бірнеше еврей қауымы өмір сүрді, олардың ең маңыздысы Калис болды. XIII ғасырдың басында еврейлер Польшадағы Силезия, Үлкен Польша және Куявияда, соның ішінде Малы Тюньец ауылында жер иеленді. Сондай-ақ, Вроцлав, Свидница, Глогов, Львовк, Плок, Калис, Щецин, Гданьск және Гнезно қалаларында еврей қауымдары құрылды. Бұл уақытқа дейін еврей қауымдарының жақсы ұйымдастырылғаны анық. Сонымен қатар, Польша жерінде еврейлер қоныстанған ең көне белгілі артефакт - бұл Вроцлавта табылған Давид бен Сар Шаломның қабір тасы, ол 4963 жылдың 25-і, яғни 1203 жылдың 4 тамызында жасалған. Әртүрлі дереккөздерден сол кезде еврейлердің елдің көптеген княздықтарында бұзылмаған бейбітшілік пен өркендеуге ие болғаны көрінеді. Сауда мүдделері үшін биліктегі княздар еврей қоныс аударушыларға қорғау және арнайы жеңілдіктер берді. 1241 жылы моңғолдардың Польша аумағына шабуыл жасауымен еврейлер, басқа тұрғындармен бірге, қатты зардап шекті. Краков тоналды және өртке ұшырады, басқа қалалар қирады, жүздеген поляктар, оның ішінде көптеген еврейлер, тұтқынға алынды. Моңғол шабуылы басылғаннан кейін еврейлер бұрынғы үйлеріне және кәсіптеріне оралды. Олар жергілікті халықтың көбінесе жер иелеріне (szlachta, бірегей польшалық аристократиясы) және шаруаларға айналған елде орта тапты құрады және елдің сауда мүдделерін дамытуға көмектесті. Ақша қарыздау және тұз кеніштері, кедендік баждар сияқты түрлі мемлекеттік кірістерді жинау олардың ең маңызды қызметтері болды. Жергілікті халық әлі Батыс Еуропаның діни төзбеушілігімен сіңіп кетпеген және еврейлермен бейбіт өмір сүрген.

The first Jews arrived in the territory of modern Poland in the 10th century. Travelling along the trade routes leading eastwards to Kiev and Bukhara, the Jewish merchants (who included the Radhanites) also crossed the areas of Silesia. One of them, a diplomat and merchant from the Moorish town of Tortosa in Al Andalus, known under his Arabic name Ibrahim ibn Jakub was the first chronicler to mention the Polish state under the rule of prince Mieszko I. The first actual mention of Jews in Polish chronicles occurs in the 11th century. It appears that Jews were then living in Gniezno, at that time the capital of the Polish kingdom of Piast dynasty. Some of them were wealthy, owning Christian serfs in keeping with the feudal system of the times. The first permanent Jewish community is mentioned in 1085 by a Jewish scholar Jehuda ha Kohen in the city of Przemyśl. The first extensive Jewish emigration from Western Europe to Poland occurred at the time of the First Crusade (1098). Under Boleslaw III of Poland (1102–1139), the Jews, encouraged by the tolerant régime of this ruler, settled throughout Poland, including over the border into Lithuanian territory as far as Kiev. Boleslaw, for his part, recognized the utility of the Jews in the development of the commercial interests of his country. The Prince of Kraków, Mieszko III the Old (1173–1202), in his endeavor to establish law and order in his domains, prohibited all violence against the Jews, particularly attacks upon them by unruly students (żacy). Boys guilty of such attacks, or their parents, were made to pay fines as heavy as those imposed for sacrilegious acts. Coins unearthed in 1872 in the Polish village of Glenbok bear Hebrew inscriptions, suggesting that Jews were in charge of the coinage in Great and Little Poland during the 12th century. These coins bear emblems having inscriptions of various characters; in some examples only the name of the king or prince being given, as, for instance, "Prince Meshko", while in others the surname is added, as "Meshek the Blessed" or "the Just." Some of the coins, moreover, bear inscriptions having no direct reference to Poland, to the reigning princes, or even to the coin itself, but referring to incidents of a purely Jewish character, as, for instance, "Rejoice, Abraham, Isaac, and Jacob"; "Abraham Duchs and Abraham Pech (some scholars, including Maximilian Gumplovicz and Avraham Firkovich, identified, probably erroneously, "Pech" with the Khazar title of Bek)." Similar coins had been discovered elsewhere several years earlier; but, owing to their peculiar inscriptions, doubts were expressed, even by such a noted numismatist as Joachim Lelewel, as to their being coins at all. Their true nature was revealed only with the discovery of the Glenbok treasure. All the inscriptions on the coins of the 12th century are in Hebrew; and they sufficiently prove that at the time in question the Jews had already established themselves in positions of trust and prominence, and were contented with their lot. "The Jewish coiners", says Bershadski, "might have been people who came to the country only occasionally, and for that special purpose." But there is found among the few documents dating from the second half of the 13th century a charter issued by Premysł II, successor of Boleslaw of Kalisz, confirming a previous grant of privileges whereby the Jew Rupin, son of Yoshka, is permitted to dispose of his inheritance, a hill ("montem") situated near the boundary of his estate of Podgozhe. It is difficult to assume that the acquisition of real estate, its transmission by inheritance, and its further cession to the "Jewish elders of Kalisz and their entire community" were permitted on the strength of the charter of privileges granted by Boleslaw of Kalisz to Jewish immigrants, for the charter makes no mention of a Jewish community, nor of the right of Jews to acquire landed property. "The facts", says Bershadski, "made plain by the grant of Przemysł II prove that the Jews were ancient inhabitants of Poland, and that the charter of Boleslaw of Kalisz, copied almost verbally from the privileges of Ottocar of Bohemia, was merely a written approval of relations that had become gradually established, and had received the sanction of the people of the country." Bershadski comes to the conclusion that as early as the 13th century there existed in Poland a number of Jewish communities, the most important of which was that of Kalisz. Early in the 13th century Jews owned land in Polish Silesia, Greater Poland and Kuyavia, including the village of Mały Tyniec. There were also established Jewish communities in Wrocław, Świdnica, Głogów, Lwówek, Płock, Kalisz, Szczecin, Gdańsk and Gniezno. It is clear that the Jewish communities must have been well organized by then. Also, the earliest known artifact of Jewish settlement on Polish soil is a tombstone of certain David ben Sar Shalom found in Wrocław and dated 25 av 4963, that is August 4, 1203. From the various sources it is evident that at this time the Jews enjoyed undisturbed peace and prosperity in the many principalities into which the country was then divided. In the interests of commerce the reigning princes extended protection and special privileges to the Jewish settlers. With the descent of the Mongols on Polish territory (1241) the Jews in common with the other inhabitants suffered severely. Kraków was pillaged and burned, other towns were devastated, and hundreds of Poles, including many Jews, were carried into captivity. As the tide of invasion receded the Jews returned to their old homes and occupations. They formed the middle class in a country where the general population consisted of landlords (developing into szlachta, the unique Polish nobility) and peasants, and they were instrumental in promoting the commercial interests of the land. Money lending and the farming of the different government revenues, such as those from the salt mines, the customs, etc., were their most important pursuits. The native population had not yet become permeated with the religious intolerance of western Europe, and lived at peace with the Jews.

Еврей бостандықтарының жалпы хартиясы

Бір жағынан Рим-католик шіркеуі, екінші жағынан көршілес неміс мемлекеттері толерантты жағдайды біртіндеп өзгертті. Рим папаларының елшілері Польшаға белгілі бір саясатты іске асыру үшін келді. Католик шіркеуінің ықпалын күшейту үшін олар иудаизмді ұстанатындарға төзімсіздікпен сіңген ілімдерді таратуға тырысты. Сонымен қатар, Польшаның Болеслав V (1228–1279) неміс отарлаушыларының келуін қолдады. Ол оларға Магдебург құқықтарын берді және оларды қалаларда орналастыру арқылы яһудилерге қарсы терең тамырланған көзқарастарды әкелген элементті енгізді. Дегенмен, биліктегі князьдердің арасында яһуди халқының мүддесін қорғайтын біраз адамы болды, олар елдің экономикалық дамуы үшін олардың қатысуын өте маңызды деп есептеді. Мұндай билеушілердің ішінде Ұлы Польшаның князі, Калиштың Болеслав Имандысы ерекше көзге түсті. Ол 1264 жылы дін өкілдері мен жоғары лауазымды шенеуніктердің келісімімен «Еврей бостандықтарының жалпы грамотасын», Калиш статутын шығарды, ол оның еврей халқының жағдайын нақты анықтады. Грамотада еврей өмірінің барлық саласы, әсіресе еврейлер мен христиан көршілері арасындағы қарым-қатынас егжей-тегжейлі сипатталды. Оның барлық ережелерінің негізгі қағидасы әділдік болды, ал ұлттық, нәсілдік және діни факторлар толығымен ескерілмеді. Ол барлық еврейлерге дін тану, сауда және саяхаттау еркіндігін берді. Сонымен қатар, князьдың қарауындағы барлық еврейлер воеводамен қоршалды және еврейді өлтіру өлім жазасымен және қылмыскер отбасының барлық мүлкінің тәркіленуімен жазаланды. Бірақ, билік еврейлердің елмен қарым-қатынасын экономикалық қажеттіліктерге сәйкес реттеуге тырысқанда, Рим-католик шіркеуінің жалпы үстемдік құруға жасаған әрекеттеріне шабыттанған дін қызметкерлері, еврейлерді мемлекеттік құрылымнан бөліп-жару үшін өз ықпалын пайдаланды, оларды Шіркеуге қауіпті адамдар деп есептеп, христиандық қоғамнан шығарып, жек көрілетін «топқа» жатқызуға тырысты. 1266 жылы Вроцлав қаласында папалық нунций Гидо төрағалығымен экуменикалық кеңес өтті. Кеңес Польшаның шіркеу заңдарына еврейлерге қарсы бірқатар баптарды енгізді. Еврейлер христиандық аудандардағы жылжымайтын мүліктерін мүмкіндігінше тез сатуға міндеттелді; олар шіркеу шерулері кезінде көшеде пайда болуға құқықсыз болды; оларға кез келген қалада тек бір ғана синагогқа ие болуға рұқсат берілді; және оларды христиандардан ажырату үшін ерекше бас киім киюге міндеттелді. Соңғыларына, қауымнан шығару жазасымен, еврейлерді тойларға немесе басқа да көңіл көтеру шараларына шақыруға тыйым салынды, сондай-ақ уланудан қорқып, еврейлерден ет немесе басқа да азық-түлік сатып алуға тыйым салынды. Кеңес сонымен қатар еврейлерге христиан қызметшілерін ұстауға, салық немесе кедендік баждарды жинауға немесе мемлекеттік қызметке тағайындалуға рұқсат етілмейтін ережелерді бекітті. 1279 жылы Офенде өткен кеңесте еврейлерге қызыл белгі тағу міндеттелді, ал жоғарыда аталған ережелер қайтадан расталды.

The tolerant situation was gradually altered by the Roman Catholic Church on the one hand, and by the neighboring German states on the other. The emissaries of the Roman pontiffs came to Poland in pursuance of a fixed policy; and in their endeavors to strengthen the influence of the Catholic Church they spread teachings imbued with intolerance toward the followers of Judaism. At the same time Boleslaus V of Poland (1228–1279), encouraged the influx of German colonists. He granted to them the Magdeburg Rights, and by establishing them in the towns introduced there an element which brought with it deep seated prejudices against the Jews. There were, however, among the reigning princes some determined protectors of the Jewish inhabitants, who considered the presence of the latter most desirable in so far as the economic development of the country was concerned. Prominent among such rulers was Bolesław the Pious, of Kalisz, Prince of Great Poland. With the consent of the class representatives and higher officials, in 1264 he issued a General Charter of Jewish Liberties, the Statute of Kalisz, which clearly defined the position of his Jewish subjects. The charter dealt in detail with all sides of Jewish life, particularly the relations of the Jews to their Christian neighbors. The guiding principle in all its provisions was justice, while national, racial, and religious motives were entirely excluded. It granted all Jews the freedom of worship, trade and travel. Also, all Jews under the suzerainty of the duke were protected by the Voivode and killing a Jew was penalized with death and the confiscation of all the property of the murderer's family. But while the secular authorities endeavored to regulate the relations of the Jews to the country at large in accordance with its economic needs, the clergy, inspired by the attempts of the Roman Catholic Church to establish its universal supremacy, used its influence toward separating the Jews from the body politic, aiming to exclude them, as people dangerous to the Church, from Christian society, and to place them in the position of a despised "sect". In 1266 an ecumenical council was held at Wrocław under the chairmanship of the papal nuncio Guido. The council introduced into the ecclesiastical statutes of Poland a number of paragraphs directed against the Jews. The Jews were ordered to dispose as quickly as possible of real estate owned by them in the Christian quarters; they were not to appear on the streets during Church processions; they were allowed to have only a single synagogue in any one town; and they were required to wear a special cap to distinguish them from the Christians. The latter were forbidden, under penalty of excommunication, to invite Jews to feasts or other entertainments, and were forbidden also to buy meat or other provisions from Jews, for fear of being poisoned. The council furthermore confirmed the regulations under which Jews were not allowed to keep Christian servants, to lease taxes or customs duties, or to hold any public office. At the Council of Ofen held in 1279 the wearing of a red badge was prescribed for the Jews, and the foregoing provisions were reaffirmed.

Қайта біріккен Польшадағы өркендеу: 13201385

Католик дін қызметкерлері діни жекқұрушылықты таратуын жалғастырса да, сол кездегі билеушілер шіркеудің бұйрықтарын қабылдауға құштар болмады, ал Польшадағы еврейлерге ұзақ уақыт бойы өз құқықтары сақталды. 1320 жылы Польша тағына отырған I Владислав Эльбоу (Қоян би) бүкіл елде бірыңғай заң жүйесін орнатуға тырысты. Ол жалпы заңдар арқылы еврейлерге қауіпсіздік пен бостандық берді және оларды христиандармен теңестірді. Олар христиандар сияқты киінді, ақсүйектерге ұқсас киім киді, сондай-ақ алтын тізбелер тағып, қылыштар ұстады. Патша христиандарға ақша қарызға беру туралы да заңдар шығарды. 1334 жылы III Казимир Ұлы (1303–1370) Болеславтың ескі жарғысын Вислицкий жарғысымен кеңейтті. Казимир еврейлерге ерекше мейірімді болды, ал оның билігі Польша еврейлері үшін зор өркендеу дәуірі ретінде есептеледі. Оның жақсартылған жарғысы Болеславтың жарғысынан да артық болды, себебі ол олардың коммерциялық жеңілдіктерімен қатар, азаматтық құқықтарының бір бөлігін де қорғады. Осы көреген билеуші аристократияның күшейіп бара жатқан билігін тежеу үшін қала және ауыл халқын пайдалануға тырысты. Ол еврейлерді тек ақша қарызға беретін адамдардың қауымдастығы ретінде ғана емес, сонымен қатар біртұтас саяси организм құру үшін қосылатын ұлттың бір бөлігі ретінде қарастырды. Халықты, оның ішінде еврейлерді де жақсартуға тырысқандықтан, Казимир замандастары оны «Жұмысшылар мен еврейлердің патшасы» деп атады. Дегенмен, Казимирдің билігі кезінде Польшадағы еврейлер тыныштықта өмір сүрді, бірақ оның соңында «Қара өлім» эпидемиясы салдарынан қуғын-сүргінге ұшырады. Калиш, Краков, Глогов және Германия шекарасындағы басқа да польшалық қалаларда қырғын болды, және шамамен 10 000 еврей қаза тапты. Батыс Еуропадағы дінбауырларының аяусыз қырылуымен салыстырғанда, польшалық еврейлердің жағдайы жақсырақ болды, ал Германиядағы еврейлер Польшаның қонақжай жерлеріне қашып келді, онда шіркеудің ықпалынан гөрі, қарапайым халықтың мүдделері күштірек болды. Бірақ Казимирдің орнына келген I Людовик (1370–1384) тұсында «елде әділдік жоғалып кетті» деген шағым кеңінен тарады. Еврейлерді заңның қорғауынан айыруға әрекет жасалды. Көбінесе діни себептермен жетекшілік етілген Людовик I оларды қуғынға салып, христиандықты қабылдамағандарды елден қуумен қорқытты. Алайда, оның қысқа билігі алдыңғы билеушінің жасаған игіліктерін жоюға жеткіліксіз болды, және тек Литваның Ұлы князі және Польшаның патшасы II Владиславтың (1386–1434) ұзақ билігі кезінде ғана шіркеудің азаматтық және ұлттық істердегі ықпалы күшейді, ал еврейлердің әлеуметтік жағдайы біртіндеп нашарлады. Дегенмен, Владиславтың билігінің басында еврейлер әлі де заңдардың толық қорғауында болды.

Though the Catholic clergy continued to spread the religious hatred, the contemporary rulers were not inclined to accept the edicts of the Church, and the Jews of Poland were for a long time allowed their rights. Władysław I the Elbow high, who ascended the Polish throne in 1320, endeavored to establish a uniform legal code throughout the land. With the general laws he assured the Jews safety and freedom and placed them on equality with the Christians. They dressed like the Christians, wearing garments similar to those of the nobility, and, like the latter, also wore gold chains and carried swords. The king likewise framed laws for the lending of money to Christians. In 1334, Casimir III the Great (1303–1370) amplified and expanded Boleslaw's old charter with the Wislicki Statute. Casimir was especially friendly to the Jews, and his reign is regarded as an era of great prosperity for Polish Jewry. His improved charter was even more favorable to the Jews than was Boleslaw's, insofar as it safeguarded some of their civil rights in addition to their commercial privileges. This far sighted ruler sought to employ the town and rural populations as checks upon the growing power of the aristocracy. He regarded the Jews not simply as an association of money lenders, but as a part of the nation, into which they were to be incorporated for the formation of a homogeneous body politic. For his attempts to uplift the masses, including the Jews, Casimir was surnamed by his contemporaries "King of the serfs and Jews." Nevertheless, while for the greater part of Casimir's reign the Jews of Poland enjoyed tranquility, toward its close they were subjected to persecution on account of the Black Death. Massacres occurred at Kalisz, Kraków, Głogów, and other Polish cities along the German frontier, and it is estimated that 10,000 Jews were killed. Compared with the pitiless destruction of their coreligionists in Western Europe, however, the Polish Jews did not fare badly; and the Jewish masses of Germany fled to the more hospitable lands of Poland, where the interests of the laity still remained more powerful than those of the Church. But under Casimir's successor, Louis I of Hungary (1370–1384), the complaint became general that "justice had disappeared from the land". An attempt was made to deprive the Jews of the protection of the laws. Guided mainly by religious motives, Louis I persecuted them, and threatened to expel those who refused to accept Christianity. His short reign did not suffice, however, to undo the beneficent work of his predecessor; and it was not until the long reign of the Lithuanian Grand Duke and King of Poland Wladislaus II (1386–1434), that the influence of the Church in civil and national affairs increased, and the civic condition of the Jews gradually became less favorable. Nevertheless, at the beginning of Wladislaus' reign the Jews still enjoyed extensive protection of the laws.

1385 1492 жылғы қуғын-сүргін

Владыслав II Ягеллоның Венгрияның Людовик I қызы Ядвигаға үйленуі нәтижесінде Литва Польша Корольдігіне қосылды. Оның билігі тұсында Польшада яһудилерге қарсы алғашқы кең ауқымды қуғын-сүргін басталды, ал король бұл оқиғаларды тоқтатуға шара жасамады. Айтылуынша, Познаньдегі яһудилер бір кедей христиан әйелін Доминикан орденінен "үш хостты" ұрлауға көндірген, оларды "зақымдаған", ал хосттар қанға батқан кезде яһудилер оларды орманға лақтырып жіберген, содан кейін түрлі "ғажайыптар" болған. Бұл "зақымдау" туралы естіген Познань епископы яһудилерге айыптарға жауап беруді бұйырды. Әйел Познань раввинін хосттарды ұрлады деп айыптады, ал яһуди қауымының он үш ақсақалы халықтың ырымшыл ашу-ызасының құрбаны болды. Олар ұзақ уақыт бойы азаптап, бағанаға байлап, өртеді. Сонымен қатар, Познаньдегі яһудилерге тұрақты айыппұл салынды, оны олар жыл сайын Доминикан орденіне төлеуге міндетті болды. Бұл айыппұл 18 ғасырға дейін қатаң түрде өндірілді. Яһудилерді қуғынға салу діни себептермен ғана емес, экономикалық себептермен де байланысты болды, өйткені яһудилер сауданың белгілі бір салаларын бақылауына алды, ал қала тұрғындары олардың табысына қызғанып, қандай да бір жолмен өзіне ұнамайтын бәсекелестерінен құтылуды қалады. 1407 жылы фанатикалық дін қызметкері Будек бастаған Краковтағы көтеріліске де осындай себептер себеп болды. Алғашқы көтеріліс қалалық билік тарапынан басылды, бірақ бірнеше сағаттан кейін қайтадан жаңғырды. Көптеген мүліктер жойылды, көптеген яһудилер өлтірілді, ал олардың балалары христиан дініне шомылдырылды. Өмірін сақтап қалу үшін көптеген яһудилер христиан дінін қабылдады. Чех гуситтерінің реформа қозғалысы діни фанатизмді күшейтті, ал осының салдарынан Польшаға реакциялық шаралар тарады. Польшаның ықпалды архиепископы Николай Тронба, Калиш кеңесінде (1420) төрағалық еткеннен кейін, поляк дін қызметкерлерін Вроцлав және Офен кеңестерінде қабылданған және сол кезге дейін сирек орындалған яһудилерге қарсы барлық заңнаманы бекітуге итермеледі. Бұрынғы кемістіктеріне қоса, яһудилер өздері тұратын аудандардағы шіркеулерге салық төлеуге міндетті болды, бірақ "оларда тек христиандар ғана тұруы керек". 1423 жылы король Владислав II яһудилерге ақшаны қарызға беруге тыйым салатын жарлық шығарды. Оның билігі тұсында, сондай-ақ оның орнын басатын Владислав III билігінде де яһудилердің ежелгі артықшылықтары ұмытылып кетті. Яһудилер Владислав II-ге өздерінің ескі жарғыларын бекітуді сұрады. Діни қызметкерлер бұл артықшылықтарды қайта жаңартуға қарсы болды, өйткені олар канондық ережелерге қайшы келеді. Осы мақсатта тіпті Казимир III яһудилерге берген деп айтылатын жарлық жалған екендігі туралы қауесет таратылды, өйткені католик билеушісі ешқашан "сенбеушілерге" толық азаматтық құқықтар бермейтін. Діни қызметкерлердің айла-шарғысын Казимир IV Ягеллон (1447–1492) тоқтатты. Ол 1447 жылы Познаньде болған өртте түпнұсқасы жойылған, бірақ Казимир I яһудилерге берген жарғыны қайтадан бекітті. Ол өзінің жаңа жарғысында Познань, Калиш, Сиерадж, Ленчица, Брест және Владыславов қалаларының яһуди делегациясына жарғыны жаңартуды өтініш етті: "Бізді қорғаған яһудилер, біздің және корольдік қазынаның мүддесі үшін, біздің өркендеген билігімізде қанағаттанған сезімді сезінуіне ықылас білдіреміз". Яһудилердің барлық бұрынғы құқықтары мен артықшылықтарын растау: тұрғылықты жер және сауда еркіндігі; сот және қауымдық автономия; адам мен мүлікке қол тигізбеу; және еріксіз айыптау мен шабуылдан қорғау; Казимир IV жарғысы Польша үшін Калиш кеңесімен және бүкіл католик әлемі үшін Базель диетасымен жақында жаңартылған канондық заңдарға қарсы қатаң наразылық білдірді. Сонымен қатар, жарғы яһудилер мен христиандардың арасындағы қарым-қатынасты кеңейтуге мүмкіндік берді және біріншісін діни соттардың құзырынан босатты. Корольдің яһудилерге деген либералды көзқарасы қатты қарсылық туғызды, оны діни қызметкерлер тобының басшылары да білдірді. Діни қызметкерлердің қайта-қайта өтініштері мен поляк әскерлерінің Тевтон орденінен жеңілуі, діни қызметкерлер мұны Казимирдің шіркеу мүдделерін елемеуіне байланысты "Құдайдың қаһарына" және оның яһудилерге деген достық қатынасына байланысты деп санайды, ақыр соңында корольді қойылған талаптарға келісуге итермеледі. 1454 жылы Ниэшава жарғылары шығарылды, ол шляхтаға көптеген артықшылықтар берді және "табиғат құқығына және елдің заңына қайшы келетін" яһудилердің ежелгі артықшылықтарын жойды. Діни күштердің жеңісі яһуди тұрғындары үшін жақын уақытта сезілді. Халық көптеген поляк қалаларында оларға шабуыл жасауға ынталандырылды, Краковтағы яһудилер ең көп зардап шекті. 1464 жылдың көктемінде қаланың яһуди кварталдары монахтар, студенттер, шаруалар және кіші дворяндардан құралған көтерілісшілер тарапынан қиратылды, олар түріктерге қарсы жаңа крест жорығын ұйымдастырып жатқан. Тридтен астам яһуди өлтірілді, көптеген үйлер қиратылды. Ұқсас тәртіпсіздіктер Познань және басқа жерлерде де болды, Казимир бұрынғы көтерілістерді басуға жеткілікті шаралар қабылдамағаны үшін Краков әкімдеріне айып салғанына қарамастан.

As a result of the marriage of Władysław II Jagiełło to Jadwiga, daughter of Louis I of Hungary, Lithuania was united with the kingdom of Poland. Under his rule the first extensive persecutions of the Jews in Poland were commenced, and the king did not act to stop these events. It was said that the Jews of Poznań had induced a poor Christian woman to steal from the Dominican order "three hosts", which they "desecrated", and that when the hosts began to bleed, the Jews had thrown them into a ditch, whereupon various "miracles" occurred. When informed of this supposed "desecration", the Bishop of Poznań ordered the Jews to answer the charges. The woman accused the rabbi of Poznań of stealing the hosts, and thirteen elders of the Jewish community fell victim to the superstitious rage of the people. After long continued torture on the rack they were all burned at the stake. In addition, a permanent fine was imposed on the Jews of Poznań, which they were required to pay annually to the Dominicans. This fine was rigorously collected until the 18th century. The persecution of the Jews was due not only to religious motives, but also to economic reasons, for the Jews had gained control of certain branches of commerce, and the burghers, jealous of their success, desired to rid themselves in one way or another of their objectionable competitors. The same motives were responsible for the riot of Kraków, instigated by the fanatical priest Budek in 1407. The first outbreak was suppressed by the city magistrates; but it was renewed a few hours later. A vast amount of property was destroyed; many Jews were killed; and their children were baptized. In order to save their lives a number of Jews accepted Christianity. The reform movement of the Czech Hussites intensified religious fanaticism; and the resulting reactionary measures spread to Poland. The influential Polish archbishop Nicholas Tronba, after his return from the Council of Kalisz (1420), over which he had presided, induced the Polish clergy to confirm all the anti Jewish legislation adopted at the councils of Wrocław and Ofen, and which until then had been rarely carried out. In addition to their previous disabilities, the Jews were now compelled to pay a tax for the benefit of the churches in the precincts in which they were residing, but "in which only Christians should reside." In 1423 King Wladislaus II issued an edict forbidding the Jews to lend money on notes. In his reign, as in the reign of his successor, Vladislaus III, the ancient privileges of the Jews were almost forgotten. The Jews vainly appealed to Wladislaus II for the confirmation of their old charters. The clergy successfully opposed the renewal of these privileges on the ground that they were contrary to the canonical regulations. To achieve this, the rumor was even spread that the charter claimed to have been granted to the Jews by Casimir III was a forgery, as a Catholic ruler would never have granted full civil rights to "unbelievers." The machinations of the clergy were checked by Casimir IV the Jagiellonian (1447–1492). He readily renewed the charter granted to the Jews by Casimir the Great, the original of which had been destroyed in the fire that devastated Poznań in 1447. To a Jewish deputation from the communities of Poznań, Kalisz, Sieradz, Łęczyca, Brest, and Wladislavov which applied to him for the renewal of the charter, he said in his new grant: "We desire that the Jews, whom we protect especially for the sake of our own interests and those of the royal treasury, shall feel contented during our prosperous reign." In confirming all previous rights and privileges of the Jews: the freedom of residence and trade; judicial and communal autonomy; the inviolability of person and property; and protection against arbitrary accusation and attacks; the charter of Casimir IV was a determined protest against the canonical laws, which had been recently renewed for Poland by the Council of Kalisz, and for the entire Catholic world by the Diet of Basel. The charter, moreover, permitted more interaction between Jews and Christians, and freed the former from the jurisdiction of the clerical courts. Strong opposition was created by the King's liberal attitude toward the Jews, and was voiced by the leaders of the clerical party. The repeated appeals of the clergy, and the defeat of the Polish troops by the Teutonic Knights, which the clergy openly ascribed to the "wrath of God" at Casimir's neglect of the interests of the Church, and his friendly attitude toward the Jews, finally induced the King to accede to the demands which had been made. In 1454 the Statutes of Nieszawa was issued, which granted many privileges to szlachta and included the abolition of the ancient privileges of the Jews "as contrary to divine right and the law of the land." The triumph of the clerical forces was soon felt by the Jewish inhabitants. The populace was encouraged to attack them in many Polish cities; the Jews of Kraków were again the greatest sufferers. In the spring of 1464 the Jewish quarters of the city were devastated by a mob composed of monks, students, peasants, and the minor nobles, who were then organizing a new crusade against the Turks. More than thirty Jews were killed, and many houses were destroyed. Similar disorders occurred in Poznań and elsewhere, notwithstanding the fact that Casimir had fined the Kraków magistrates for having failed to take stringent measures for the suppression of the previous riots.

Қуғын-сүргіннен қашып келген яһудилердің ағымы: 14921548

Польшаның еврейлеріне қатысты үкімет саясаты Казимирдің ұлдары мен мұрагерлері Иоанн I Альберт (1492–1501) және Александр Ягеллонский (1501–1506) кезінде де бұрынғыдан бетер төзімсіздікпен ерекшеленді. Иоанн I Альберт жиі еврей және христиан саудагерлері арасындағы жергілікті дауларды шешуге мәжбүр болды. Мысалы, 1493 жылы ол еврей саудагерлері мен Львов азаматтарының қала ішінде еркін сауда құқығына қатысты таластарын реттеді. Дегенмен, жалпы алғанда ол еврейлерге жылы қабақтанбады. Александр Ягеллонский туралы да осыны айтуға болады, ол 1495 жылы Литваның Ұлы княздығынан еврейлерді қуды. Бұл шешіміне Испаниядан еврейлерді қууының (1492 жылғы Альгамбра жарлығы) әсер еткені сөзсіз, ол Австрия, Богемия және Германияда еврейлерге қарсы қудалаудың күшеюіне себеп болды, соның салдарынан еврейлер салыстырмалы түрде көбірек төзімділік танытқан Польшаға қоныс аударуға мәжбүр болды. Александр түрлі себептермен 1503 жылы еврейлердің оралуына рұқсат берді, ал Реформацияға дейінгі кезеңде Германиядағы еврейлерге қарсы науқандардың нәтижесінде Польшадағы еврейлердің саны тез өсті. Шындығында, Польша Батыс Еуропадан қуылғандар үшін қауіпті баспанаға айналды, және осының нәтижесінде поляк еврейлерінің қатарына қосылу оларды еврей халқының мәдени және рухани орталығына айналдырды. Еврей тарихшысы Дубновтың айтуынша, мұның себебі келесі жағдайларға байланысты болды:

Польшадағы еврей халқы сол кезде кез келген басқа еуропалық елдегіден көп болды; еврейлер ерекше артықшылықтарға негізделген кең ауқымды қоғамдық автономияға ие болды; олар экономикалық өмірінде батыстық діндөстері сияқты, тек бағынышты кәсіптермен шектелмеді; олар тек ұсақ саудамен және ақша қарыздауымен ғана айналыспады, сонымен қатар маңызды экспорттық саудамен айналысты, мемлекеттік кірістерді және ірі жерлерді жалға алды, қолөнермен және белгілі бір дәрежеде егіншілікпен шұғылданды; тұру орындары бойынша олар неміс туыстарындары сияқты геттолармен шектелмеді. Осы жағдайлардың барлығы Польшада тәуелсіз еврей өркениетінің дамуына ықпал етті. Әлеуметтік және сот автономиясының арқасында поляк еврей өмірі ұлттық және діни дәстүрге сәйкес еркін дамуға мүмкіндік алды. Раввин тек рухани жетекші ғана емес, сонымен қатар Кахалдың коммуналдық әкімшілігінің мүшесі, азаматтық судья және Заңның беделді түсіндірушісі болды. Раввиндік бұл жерде тек жазбадағы сөз емес, басшылыққа алатын діни-сот жүйесі болды, себебі раввиндер Талмуд заңдары негізінде азаматтық және кейбір қылмыстық істерді шешті. Польша еврейлері өздерінің әлеуметтік және экономикалық жағдайларын нығайту үшін, патша мен ақсүйектердің қолдауын алу үшін күш-жігерін арттыруға мәжбүр болды. Саудагерлер, дін қызметкерлері, төменгі және жоғары ақсүйектер арасындағы қақтығыстар еврейлерге өздерін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Христиан саудагерлері мен дін қызметкерлерінің қарсылығы еврейлердің қызметінен экономикалық пайда көретін ақсүйектердің (шляхта) қолдауымен тепе-теңдікке келтірілді. 1505 жылғы Нихиль-нови конституциясымен Александр Ягеллонский бекіткен Шляхталық сеймдерге барлық маңызды ұлттық мәселелерде дауыс беру құқығы берілді. Кейде еврей саудагерлері төменгі дәрежелі әміршілердің қысымына ұшырағанда, патша оларды қорғады, өйткені олар патшалық қазынаның маңызды көзі болды.

The Jewish population of Poland was at that time greater than that of any other European country; the Jews enjoyed an extensive communal autonomy based on special privileges; they were not confined in their economic life to purely subordinate occupations, as was true of their western coreligionists; they were not engaged solely in petty trade and money lending, but carried on also an important export trade, leased government revenues and large estates, and followed the handicrafts and, to a certain extent, agriculture; in the matter of residence they were not restricted to ghettos, like their German brethren. All these conditions contributed toward the evolution in Poland of an independent Jewish civilization. Thanks to its social and judicial autonomy, Polish Jewish life was enabled to develop freely along the lines of national and religious tradition. The rabbi became not only the spiritual guide, but also a member of the communal administration Kahal, a civil judge, and the authoritative expounder of the Law. Rabbinism was not a dead letter here, but a guiding religio judicial system; for the rabbis adjudged civil as well as certain criminal cases on the basis of Talmudic legislation. The Jews of Poland found themselves obliged to make increased efforts to strengthen their social and economic position, and to win the favor of the king and of the nobility. The conflicts of the different parties, of the merchants, the clergy, the lesser and the higher nobility, enabled the Jews to hold their own. The opposition of the Christian merchants and of the clergy was counterbalanced by the support of the nobility (szlachta), who derived certain economic benefits from the activities of the Jews. By the nihil novi constitution of 1505, sanctioned by Alexander the Jagiellonian, the Szlachta Diets were given a voice in all important national matters. On some occasions the Jewish merchants, when pressed by the lesser nobles, were afforded protection by the king, since they were an important source of royal revenue.

Зигизмунд пен Зигизмунд II тұсындағы алтын дәуір

Польшалық еврейлердің өміріндегі ең гүлденген кезең Зигмунд I (1506–1548) билігімен басталды. 1507 жылы король Львов қаласының билік органдарына, олардың еврей азаматтары, олар шеккен зиянды ескере отырып, барлық ежелгі құқықтарын бұрынғыдан сақтап қалатынын хабарлады (Russko Yevreiski Arkhiv, iii.79). 1507 жылы корольдің жеке дәрігері Якоб Исаакты ақсүйектер қатарына қосуы оның либералды көзқарастарының куәсі. Бірақ Зигмундтың өзі әділеттік сезімімен жетекшілік етсе, оның сарайындағылар әртүрлі топтардың мүдделерінің қақтығысын жеке пайдаларына айналдыруға тырысты. Зигмундтың екінші әйелі, италияндық Бона патшайым, ақшаға мемлекеттік лауазымдарды сатты; ал оның сүйіктісі, Краков воеводасы (аудан әкімі) Пьотр Кмита, Сеймде (Польша Парламенті) және корольмен бірге әр тараптың мүддесін ілгерілетуге уәде беріп, екі жақтан да пара алды. 1530 жылы еврей мәселесі Сеймде қызу пікірталас тудырды. Кейбір делегаттар еврейлерге әділ қарауды талап етті. Ал енді біреулері еврейлерді елден қууды, ал тағы біреулері олардың сауда құқықтарын шектеуді қалады. 1538 жылы Пётрков Трибунальскіде өткен Сейм еврейлерге қарсы репрессивті шаралар қабылдады, оларға салық жинауға және жерді немесе мемлекеттік кірістерді жалға алуға тыйым салынды, «осы халықтың христиандар арасында құрметті лауазымдарды атқаруы Құдай заңына қайшы». Қалалардағы еврейлердің саудасы жауласып бақылайтын билік органдарына бағындырылды, ал ауылдарда еврейлерге сауда жасауға толығымен тыйым салынды. Сейм еврейлерді ерекше белгі тағуға мәжбүрлейтін ортағасырлық шіркеу заңын қайта жаңғыртты. Зигмунд II Август (1548–1572) негізінен әкесінің төзімді саясатын жалғастырды. Ол поляк еврейлерінің ежелгі құқықтарын растады және олардың қауымдастықтарының автономиясын кеңейтіп, нығайтты. 1551 жылдың 13 тамызындағы жарлық бойынша Ұлы Польшадағы еврейлерге діни мәселелерде төрешілік ететін бас раввин сайлауға рұқсат берілді. Оның билігін мойындамаған еврейлерге айыппұл салынып немесе қауымнан шығарылатын болды, ал қарсылық көрсеткендердің мүлкі тәркіленіп, король қазынасына берілетін еді. Бас раввин воевода мен басқа да лауазымды тұлғалардың билігінен босатылды, ал олар еврейлер арасында заңды сақтауға оған көмектесуге міндетті болды. Корольдің және прогрессивті ақсүйектердің жағымды көзқарасы, патшалықтың кейбір аймақтарында еврейлерге деген жеккөрушіліктің өсуіне тосқауыл бола алмады. Реформация қозғалысы католик дін қызметкерлерінің еврейлерге қарсы крест жорығын күшейтті, олар лютерандар, кальвинистер және еврейлердің барлық «еретиктеріне» қарсы қаһарлы үгіт жүргізді. 1550 жылы папаның нунциусы Алоис Липомано, Португалиядағы жаңа христиандарды қудалаушы ретінде танымал болған, Польша ақсүйектері арасындағы католик рухын күшейту үшін Краковқа жіберілді. Ол корольді елдегі сенімсіздерге төзімділік танытудың зияны туралы ескертті. Реформацияның Польшада терең тамыр танып, ақсүйектер оның үгітіне көп мән бермейтінін көріп, ол Сохачев қаласында қанға батқан жала жағдайын жасады. Зигмунд папалық бұйрықтардың мұндай айыптамалардың негізі жоқ екенін бірнеше рет растағанын атап өтті; және ол енді діни мақсатта кісі өлтірген немесе хостия ұрлаған деп айыпталған кез келген еврей Сейм сессиялары кезінде өзінің сотына әкелінуі керек деп жарлық шығарды. Зигмунд II Август еврейлерге қауымдық басқару мәселесінде автономия берді және Кахал билігінің негізін қалады. 1569 жылы Люблин одағы Литваның Польшамен байланысын нығайтты, өйткені бұрынғы жеке одақ Польша-Литва одақтастығының бірегей федерациясына айналды. Зигмунд Августың қайтысы (1572) және Ягеллон әулетінің аяқталуы оның орнына барлық дворяндардың (szlachta) сайлау органы арқылы мұрагер сайлануын қажет етті. Аралықта шляхта Варшава Конфедерациясының актісін қабылдады, ол одақтастықтың барлық азаматтарына беспрецедентті діни төзімділікті кепілдеді. Осы уақытта көршілес мемлекеттер сайлауға қызығушылық танытып, әрқайсысы өз кандидаттарының таңдалуын қамтамасыз етуге үміттенеді. Рим папасы Реформацияның Польшаға ықпалы басым болмауы үшін католик сайлануын қамтамасыз етуге тырысты. Екатерина де Медичи ұлы Анжу Генрисінің патшалық құруы үшін көп күш жұмсады. Бірақ әртүрлі сарайлардағы барлық интригаларға қарамастан, сайлаудағы шешуші фактор сол кезде Осман империясының сыртқы істерін басқарған Соломон Ашкеназидің ықпалы болды. Анжу Генрисі сайланды, бұл либералды поляктар мен еврейлерге үлкен алаңдау тудырды, өйткені ол Сен-Бартоломеу күні қырғынының белгілі бас шешімшісі еді. Сондықтан, поляк ақсүйектері оның таққа отыру шарты ретінде Польшадағы діни төзімділікті кепілдендіретін Генриандық мақалалар мен pacta conventaға қол қоюға мәжбүр етті (осы құжаттар кейіннен сайланған әрбір поляк корольімен қол қойылды). Алайда, Генри Франциядағы тағына отыру үшін Францияға қашып кетті, Польшада қысқа ғана билік еткеннен кейін.

The most prosperous period in the life of the Polish Jews began with the reign of Sigismund I (1506–1548). In 1507 the king informed the authorities of Lwów that until further notice its Jewish citizens, in view of losses sustained by them, were to be left undisturbed in the possession of all their ancient privileges (Russko Yevreiski Arkhiv, iii.79). His generous treatment of his physician, Jacob Isaac, whom he made a member of the nobility in 1507, testifies to his liberal views. But while Sigismund himself was prompted by feelings of justice, his courtiers endeavored to turn to their personal advantage the conflicting interests of the different classes. Sigismund's second wife, Italian born Queen Bona, sold government positions for money; and her favorite, the Voivode (district governor) of Kraków, Piotr Kmita, accepted bribes from both sides, promising to further the interests of each at the Sejm (Polish parliament) and with the king. In 1530 the Jewish question was the subject of heated discussions at the Sejm. There were some delegates who insisted on the just treatment of the Jews. On the other hand, some went so far as to demand the expulsion of the Jews from the country, while still others wished to curtail their commercial rights. The Sejm of 1538 in Piotrków Trybunalski elaborated a series of repressive measures against the Jews, who were prohibited from engaging in the collection of taxes and from leasing estates or government revenues, "it being against God's law that these people should hold honored positions among the Christians." The commercial pursuits of the Jews in the cities were placed under the control of the hostile magistrates, while in the villages Jews were forbidden to trade at all. The Sejm also revived the medieval ecclesiastical law compelling the Jews to wear a distinctive badge. Sigismund II Augustus (1548–1572) followed in the main the tolerant policy of his father. He confirmed the ancient privileges of the Polish Jews, and considerably widened and strengthened the autonomy of their communities. By a decree of August 13, 1551, the Jews of Great Poland were again granted permission to elect a chief rabbi, who was to act as judge in all matters concerning their religious life. Jews refusing to acknowledge his authority were to be subject to a fine or to excommunication; and those refusing to yield to the latter might be executed after a report of the circumstances had been made to the authorities. The property of the recalcitrants was to be confiscated and turned in to the crown treasury. The chief rabbi was exempted from the authority of the voivode and other officials, while the latter were obliged to assist him in enforcing the law among the Jews. The favorable attitude of the King and of the enlightened nobility could not prevent the growing animosity against the Jews in certain parts of the kingdom. The Reformation movement stimulated an anti Jewish crusade by the Catholic clergy, who preached vehemently against all "heretics": Lutherans, Calvinists, and Jews. In 1550 the papal nuncio Alois Lipomano, who had been prominent as a persecutor of the Neo Christians in Portugal, was delegated to Kraków to strengthen the Catholic spirit among the Polish nobility. He warned the King of the evils resulting from his tolerant attitude toward the various non believers in the country. Seeing that the Polish nobles, among whom the Reformation had already taken strong root, paid but scant courtesy to his preachings, he initiated a blood libel in the town of Sochaczew. Sigismund pointed out that papal bulls had repeatedly asserted that all such accusations were without any foundation whatsoever; and he decreed that henceforth any Jew accused of having committed a murder for ritual purposes, or of having stolen a host, should be brought before his own court during the sessions of the Sejm. Sigismund II Augustus also granted autonomy to the Jews in the matter of communal administration and laid the foundation for the power of the Kahal. In 1569 Union of Lublin Lithuania strengthened its ties with Poland, as the previous personal union was peacefully transformed into a unique federation of Polish–Lithuanian Commonwealth. The death of Sigismund Augustus (1572) and thus the termination of the Jagiellon dynasty necessitated the election of his successor by the elective body of all the nobility (szlachta). During the interregnum szlachta has passed the Warsaw Confederation act which guaranteed unprecedented religious tolerance to all citizens of the Commonwealth. Meanwhile, the neighboring states were deeply interested in the elections, each hoping to insure the choice of its own candidate. The pope was eager to assure the election of a Catholic, lest the influences of the Reformation should become predominant in Poland. Catherine de' Medici was laboring energetically for the election of her son Henry of Anjou. But in spite of all the intrigues at the various courts, the deciding factor in the election was the influence of Solomon Ashkenazi, then in charge of the foreign affairs of Ottoman Empire. Henry of Anjou was elected, which was of deep concern to the liberal Poles and the Jews, as he was the infamous mastermind of the St. Bartholomew's Day Massacre. Therefore, Polish nobility forced him to sign the Henrician articles and pacta conventa, guarantying the religious tolerance in Poland, as a condition of acceptance of the throne (those documents would be subsequently signed by every other elected Polish king). However, Henry soon secretly fled to France after a reign in Poland of only a few months, in order to succeed his deceased brother Charles IX on the French throne.

Еврей білімдері мен мәдениеті Польша-Литва одақтастығының алғашқы кезеңінде

Ешивалар раббилердің басшылығымен, көрнекті қауымдастықтарда құрылды. Мұндай мектептер ресми түрде гимназия деп аталатын, ал олардың ректорлары раввиндер болды. Маңызды ешивалар Краков, Познань және басқа қалаларда болды. Яһуди баспаханалары 16 ғасырдың бірінші ширегінде пайда болды. 1530 жылы еврей тіліндегі Тора (Пятикнига) Краковта басылып шықты; ал ғасырдың соңында осы қала мен Люблиндегі еврей баспаханалары негізінен діни сипаттағы көптеген еврей кітаптарын шығарды. Польшадағы Талмудтанудың өсуі поляк яһудилерінің өркендеуімен сәйкес келді; және олардың қоғамдық автономиясының арқасында білім берудің дамуы бір жақты және Талмудтық бағыттар бойынша болды. Алайда, еврей жастары еуропалық университеттерде секулярлық білім алуға тырысқан жағдайлар да болды. Оқыған раввиндер тек заңның түсіндірмешілері ғана емес, сонымен қатар рухани кеңесшілер, ұстаздар, төрешілер және заң шығарушылар болды; және олардың билігі қоғамдық көшбасшыларды еврей заңының күрделі мәселелерімен танысуға мәжбүр етті. Польша яһудилерінің өмірге деген көзқарасы Талмуд және раввин әдебиеттерінің рухымен қалыптасты, олардың ықпалы үйде, мектепте және синагогта сезілді. 16 ғасырдың бірінші жартысында Талмуд білімінің тұқымы Польшаға Богемиядан, әсіресе Пильпулдың ("нақты ойлау") негізін қалаушы Якоб Полак мектебінен әкелінді. Шаллом Шахна (шамамен 1500-1558), Полак шәкірті, Польшадағы Талмуд білімінің пионерлерінің бірі саналады. Ол Люблинде өмір сүрді және қайтыс болды, ол келесі ғасырдың раввиндік тұлғаларын даярлаған ешиваның басшысы болды. Шахнаның ұлы Израиль әкесі қайтыс болғаннан кейін Люблиннің раввині болды, ал Шахнаның шәкірті Мұса Иссерлес (ReMA) (1520-1572) еврейлер арасында Шулхан Арухтың ("Еврей заңдары кодексі") авторлары ретінде халықаралық беделге ие болды. Оның замандасы және хат алмасушысы Соломон Лурия (1510-1573) Люблинде де өз дінтастары арасында кең беделге ие болды; және екеуінің де билігі Еуропаның барлық яһудилері тарапынан мойындалды. Иссерлестің атақты оқушыларының арасында Дэвид Ганс және Мордехай Яффе есімдері аталады, соңғысы Луриядан да оқыды. Сол кезеңдегі тағы бір көрнекті раввиндік ғалым - Краковтың Элиезер б. Илья Ашкенази (1512-1585). Оның "Масе ха Шем" (Венеция, 1583) Сефард мектебінің моральдық философиясының рухымен сіңген, бірақ өте мистикалық. Ол еңбегінің соңында Даниял кітабына сүйене отырып, 1595 жылы еврей Мәсіхінің келуін болжауға тырысады. Мәсіхке қатысты мұндай армандар сол кездегі діни жағдайдың тұрақсыздығында өркендеді. Үштікке қарсы шығып, яһуди дініне жақын болған социниандар немесе унитариандардың жаңа сектасының басшылары арасында Киелі кітапты поляк тіліне аударған Симон Будни және діни қызметкер Мартин Чехович болды. Қызу діни пікірталас жиі болып тұратын, және еврей ғалымдары да оларға қатысты. Сонымен қатар, Кабала раввинизмнің қорғауында нығайып, Мордехай Яффе және Йоэль Сиркис сияқты ғалымдар оны зерттеуге арнады. Кабалистердің мистикалық болжамдары саббатиандыққа жағдай жасады, ал еврей халқы 17 ғасырдың ортасында, мысалы, 1648-1654 жылдары Польшаға қарсы Хмельницкий көтерілісі сияқты Польша яһудилерін қампқан үлкен апаттар арқасында одан да сезімтал болды.

Yeshivas were established, under the direction of the rabbis, in the more prominent communities. Such schools were officially known as gymnasia, and their rabbi principals as rectors. Important yeshivots existed in Kraków, Poznań, and other cities. Jewish printing establishments came into existence in the first quarter of the 16th century. In 1530 a Hebrew Pentateuch (Torah) was printed in Kraków; and at the end of the century the Jewish printing houses of that city and Lublin issued a large number of Jewish books, mainly of a religious character. The growth of Talmudic scholarship in Poland was coincident with the greater prosperity of the Polish Jews; and because of their communal autonomy educational development was wholly one sided and along Talmudic lines. Exceptions are recorded, however, where Jewish youth sought secular instruction in the European universities. The learned rabbis became not merely expounders of the Law, but also spiritual advisers, teachers, judges, and legislators; and their authority compelled the communal leaders to make themselves familiar with the abstruse questions of Jewish law. Polish Jewry found its views of life shaped by the spirit of Talmudic and rabbinical literature, whose influence was felt in the home, in school, and in the synagogue. In the first half of the 16th century the seeds of Talmudic learning had been transplanted to Poland from Bohemia, particularly from the school of Jacob Pollak, the creator of Pilpul ("sharp reasoning"). Shalom Shachna (c. 1500–1558), a pupil of Pollak, is counted among the pioneers of Talmudic learning in Poland. He lived and died in Lublin, where he was the head of the yeshivah which produced the rabbinical celebrities of the following century. Shachna's son Israel became rabbi of Lublin on the death of his father, and Shachna's pupil Moses Isserles (known as the ReMA) (1520–1572) achieved an international reputation among the Jews as the co author of the Shulkhan Arukh, (the "Code of Jewish Law"). His contemporary and correspondent Solomon Luria (1510–1573) of Lublin also enjoyed a wide reputation among his coreligionists; and the authority of both was recognized by the Jews throughout Europe. Among the famous pupils of Isserles should be mentioned David Gans and Mordecai Jaffe, the latter of whom studied also under Luria. Another distinguished rabbinical scholar of that period was Eliezer b. Elijah Ashkenazi (1512–1585) of Kraków. His Ma'ase ha Shem (Venice, 1583) is permeated with the spirit of the moral philosophy of the Sephardic school, but is extremely mystical. At the end of the work he attempts to forecast the coming of the Jewish Messiah in 1595, basing his calculations on the Book of Daniel. Such Messianic dreams found a receptive soil in the unsettled religious conditions of the time. The new sect of Socinians or Unitarians, which denied the Trinity and which, therefore, stood near to Judaism, had among its leaders Simon Budny, the translator of the Bible into Polish, and the priest Martin Czechowic. Heated religious disputations were common, and Jewish scholars participated in them. At the same time, the Kabbalah had become entrenched under the protection of Rabbinism; and such scholars as Mordecai Jaffe and Yoel Sirkis devoted themselves to its study. The mystic speculations of the kabalists prepared the ground for Sabbatianism, and the Jewish masses were rendered even more receptive by the great disasters that over took the Jews of Poland during the middle of the 17th century such as the Cossack Chmielnicki Uprising against Poland during 1648–1654.

Қиындықтың басталуы

Степан Батори (1576–1586) Польша патшасы болып сайланды; ол төзімді билеуші және яһудилердің досы болды. 1577 жылдың 10 ақпанында ол Познань қаласының судьясына сыныптық қақтығыстарды болдырмау және қалада тәртіпті сақтау туралы бұйрық жіберді. Бірақ, оның бұйрықтары нәтижесіз болды. Оның манифестінен үш ай өткен соң Познаньде тәртіпсіздіктер орын алды. 16 ғасырдағы саяси және экономикалық жағдайлар яһудилерді тығыз қоғамдық ұйым құруға мәжбүр етті, бұл оларды қала тұрғындарының қалған бөлігінен бөліп тұрды. Шындығында, олар көптеген жағдайларда бөлек геттоларда өмір сүрмесе де, христиан көршілерінен жеткілікті түрде оқшауланып, жат адамдар саналды. Олар қалалар мен жерлерде тұрды, бірақ қалалық басқаруға көп қатыспады, олардың істерін раввиндер, ақсақалдар және діни судьялар (дайяним) басқарды. Бұл жағдайлар Қахал ұйымдарының нығаюына әсер етті. Дегенмен, қақтығыстар мен даулар жиі болып, ревбилердің мерзімді жиналыстарын шақыруға әкелді, олар Польшада 16 ғасырдың ортасынан 18 ғасырдың ортасына дейін болған орталық институттың ядросы болды. Иезуиттер мен Трент соборының көмегімен Католик реакциясы бүкіл Еуропаға таралып, ақырында Польшаға жетті. Иезуиттер мен контрреформация Баторидің мұрагері, III Сигизмунд Васада (1587–1632) күшті қолдау тапты. Оның билігі кезінде поляк шляхтасының «Алтын бостандығы» біртіндеп бұрмаланды; либерум ветосымен басқару Сеймнің билігін әлсіретті және Мемлекеттің бірегей демократиясы мен діни төзімділігінің анархия мен төзімсіздікке ұшырауына жағдай жасалды. Алайда, Республиканың (Ржечпосполита) сөніп бара жатқан рухы иезуитизмнің құлдирар күшін тоқтатуға жеткілікті болды, бұл Батыс Еуропадағы абсолюттік монархия кезінде Испанияда қабылданған сияқты яһудилерге қарсы қатаң шараларға әкелді. Бірақ Польшада иезуиттер тек үгіт-насихатпен шектелді. Осылайша, католик дін қызметкерлері яһудилерге қарсы күштердің басты тірегі болғанмен, протестант шляхтасының қысымымен патша кем дегенде, яһудилердің қорғаушысы болып қала берді. Дегенмен, яһудилерді ритуалдық қылмыс жасады деген жалған айыптаулар жиілеп, «көктегі инквизицияның қауіпті сипатын» алды. Папаның бұйрықтары мен ежелгі артықшылықтардың жарғылары көбінесе қорғаныш ретінде тиімсіз болды. Сигизмундтың ұлы, IV Владислав Васаның (1632–1648) билігі кезінде де жағдай тұрақсыз болып қалды.

Stephen Báthory (1576–1586) was now elected king of Poland; and he proved both a tolerant ruler and a friend of the Jews. On February 10, 1577, he sent orders to the magistrate of Pozna directing him to prevent class conflicts, and to maintain order in the city. His orders were, however, of no avail. Three months after his manifesto a riot occurred in Poznań. Political and economic events in the course of the 16th century forced the Jews to establish a more compact communal organization, and this separated them from the rest of the urban population; indeed, although with few exceptions they did not live in separate ghettos, they were nevertheless sufficiently isolated from their Christian neighbors to be regarded as strangers. They resided in the towns and cities, but had little to do with municipal administration, their own affairs being managed by the rabbis, the elders, and the dayyanim or religious judges. These conditions contributed to the strengthening of the Kahal organizations. Conflicts and disputes, however, became of frequent occurrence, and led to the convocation of periodical rabbinical congresses, which were the nucleus of the central institution known in Poland, from the middle of the 16th to the middle of the 18th century, as the Council of Four Lands. The Catholic reaction which with the aid of the Jesuits and the Council of Trent spread throughout Europe finally reached Poland. The Jesuits and counterreformation found a powerful protector in Báthory's successor, Sigismund III Vasa (1587–1632). Under his rule the "Golden Freedom" of the Polish szlachta gradually became perverted; government by the liberum veto undermined the authority of the Sejm; and the stage was set for the degeneration of unique democracy and religious tolerance of the Commonwealth into anarchy and intolerance. However, the dying spirit of the republic (Rzeczpospolita) was still strong enough to check somewhat the destructive power of Jesuitism, which under an absolute monarchy, like those in Western Europe, have led to drastic anti Jewish measures similar to those that had been taken in Spain. However, in Poland Jesuits were limited only to propaganda. Thus while the Catholic clergy was the mainstay of the anti Jewish forces, the king, forced by the Protestant szlachta, remained at least in semblance the defender of the Jews. Still, the false accusations of ritual murder against the Jews recurred with growing frequency, and assumed an "ominous inquisitional character." The papal bulls and the ancient charters of privilege proved generally of little avail as protection. Uneasy conditions persisted during the reign of Sigismund's son, Władysław IV Vasa (1632–1648).