Польшадағы еврейлер тарихы: 19 ғасырдағы еврей өмірі, Ресей саясаты, қоныс аудару аймағы (Pale of Settlement) және 4 миллионнан астам еврей тұрған аймақтар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еврей тарихының бір саласы
Aspect of Jewish history
19 ғасырдағы Польшадағы еврейлер тарихы, Польша-Литва одағының таратылуынан (Польшаның бөлінулері сондай-ақ қараңыз) бастап 20 ғасырдың басына дейінгі кезеңді қамтиды.
The history of the Jews in 19th century Poland covers the period of Jewish Polish history from the dismemberment of the Polish–Lithuanian Commonwealth (see also: Partitions of Poland), until the beginning of the 20th century.
Ресей империясындағы Польша еврейлері (17951918)
Ресейдің ресми саясаты, ақырында, тәуелсіз Польша билігіндегіден яһудилерге қатысты әлдеқайда қатал болды. Польша болған жерлердің көпшілігі яһудилердің мекені болып қала берді, себебі 1772 жылы Ресей императрицасы Екатерина II яһудилерді империяның батыс бөліктерімен шектеді, бұл кейін Польшаның көп бөлігін қамтитын болды, бірақ бұрын яһудилер тұрған кейбір аймақтарды қамтымады. 19 ғасырдың соңына қарай, Палестинада төрт миллионнан астам яһуди өмір сүрді. Бастапқыда, Ресейдің Польшадағы яһудилерге қатысты саясаты тұрақсыз болды, қатал шаралар мен ағартушылыққа бейім саясаттардың арасында ауытқып отырды. 1802 жылы император, империяның жаңа яһуди халқына қатысты біртұтас көзқарас қалыптастыру мақсатында, яһудилерді жақсарту жөніндегі комитет құрды. 1804 жылы Комитет яһудилерді ассимиляцияға ынталандыру үшін бірқатар қадамдар ұсынды, бірақ оларды мәжбүрлемеді. Олар яһудилерге мектепке баруға және тіпті жер иеленуге рұқсат беруді ұсынды, бірақ Ресейге кірулерін шектеді, сыра қайнату өнеркәсібінен тыйым салды және басқа да көптеген шектеулер енгізді. Бұл саясаттың ағартушылық бөліктері толыққанды іске асырылмады, ал Палестинадағы яһудилердің жағдайы біртіндеп нашарлады. 1820 жылдары император Николайдың қабылдаған Кантонист заңдары, әскери қызмет орнына яһудилерден дәстүрлі екі есе салық алуды сақтап қалды, сонымен қатар барлық яһуди қауымдарынан әскери қызметке жіберу үшін ер балаларды талап етті, онда олар көбінесе дінін өзгерткең келеді. Осы кезеңдегі маңызды оқиғалардың бірі – 1826 жылы императордың 1825 жылғы 1 шілдедегі жарлығы негізінде құрылған және 1860/1861 оқу жылына дейін жұмыс істеген яһуди жігіттеріне арналған оқу орнының ашылуы болды. Төрт оқу жылында келесі пәндер оқытылды: Ескі өсиет, Мидраш (Киелі кітаптарға түсіндірмелер), Талмуд, жалпы тарих, Польша тарихы, математика, география, иврит, поляк, неміс және француз тілдері. Оқу орнын бітірген түлектер ассимиляциялық қозғалысқа байланысты еврей интеллигенциясының мүшелері болды. Соған қоса, оқу орнында иврит және Киелі кітапты оқытқан Абрахам Бухнер, Айзенбаум сияқты радикалды ағартушы болды, ол ивритті Чиаринидің грамматикасын және Мендельсонның Киелі кітапқа түсіндірмелерін пайдаланып оқытты. Жаңа император Александр III, толқулар үшін яһудилерді кінәлады және яһудилердің қозғалысына қатысты қатаң шектеулер енгізді, бірақ 1884 жылға дейін көптеген погромдар жалғасты, оларға үкіметтің тікелей немесе жанама қолдауы болды. Бұл погромдар Польшадағы және бүкіл әлемдегі яһудилер тарихындағы шешуші кезең болды. Олар АҚШ-қа яһудилердің үлкен көші-қонына әкелді, 1920 жылдардың соңына қарай Палестинадан шамамен екі миллион яһуди кетіп қалды, ал погромдар сионизмнің қалыптасуына жағдай жасады. 1903 жылдан 1906 жылға дейін одан да қанды погромдар толқыны болды, соның ішінде Кишинев погромы (1903 жылдың сәуірінде), Одесса погромы (1905 жылдың қазанында), Киев погромы (1905 жылдың қазанында) және Белосток погромы (1906 жылдың сәуірінде). Жүздеген яһудилер қаза тауып, көптеген адамдар жарақат алды.
Official Russian policy would eventually prove to be substantially harsher to the Jews than that under independent Polish rule. The lands that had once been Poland were to remain the home of many Jews, as, in 1772, Catherine II, the tzarina of Russia, instituted the Pale of Settlement, restricting Jews to the western parts of the empire, which would eventually include much Poland although it excluded some areas in which Jews had previously lived. By the late 19th century, over four million Jews would live in the Pale. Initially, Russian policy towards the Jews of Poland was confused, alternating between harsh rules and somewhat more enlightened policies. In 1802, the Tsar established the Committee on the Improvement of the Jews in an attempt to develop a coherent approach to the Empire's new Jewish population. The Committee in 1804 suggested a number of steps that were designed to encourage Jews to assimilate, though it did not force them to do so. It proposed that Jews be allowed to attend school and even to own land, but it restricted them from entering Russia, banned them from the brewing industry, and included a number of other prohibitions. The more enlightened parts of this policy were never fully implemented, and the conditions of the Jews in the Pale gradually worsened. In the 1820s, the Cantonist Laws passed by Tsar Nicolas kept the traditional double taxation on Jews in lieu of army service, while actually requiring all Jewish communities to produce boys to serve in the military, where they were often forced to convert. One of the most important events of that period was the establishment of the Rabbinical School, a Junior High School for Jewish male youth founded in 1826 on the basis of the Tsar's decree of July 1, 1825 and existed until the school year 1860/1861. In four school years the following subjects were taught: Old Testament, Midrash (commentaries on the Holy Scriptures), Talmud, general history, history of Poland, mathematics, geography, Hebrew, Polish, German and French. The graduates from the School were members of the Jewish intelligentsia related with the assimilation movement. Worse yet, the school's instructor of Hebrew and Bible was Abraham Buchner, like Eisenbaum a radical enlightener, who taught Hebrew using Chiarini's grammar and used Mendelssohn's Biblical commentaries. The new czar, Alexander III, blamed the Jews for the riots and issued a series of harsh restrictions on Jewish movements, but large numbers of pogroms continued until 1884, with at least tacit government approval. The pogroms proved a turning point in the history of the Jews in Poland, and throughout the world. They prompted a great flood of Jewish immigration to the United States, with almost two million Jews leaving the Pale by the late 1920s, and the pogroms set the stage for Zionism. An even bloodier wave of pogroms broke out from 1903 to 1906, including the Kishinev pogrom (April 1903), the Odessa pogrom (October 1905), the Kiev pogrom (October 1905), and the Białystok pogrom (April 1906). Hundreds of Jews were killed and many more wounded.
Хаскала
XIX ғасырда Польшада яһуди ағартушылығы, "Хаскала" басталды, ол секулярлық идеялар мен құндылықтарды қадағалап, күшейді. "Хаскала" жақтастары, Маскилимдер, орыс мәдениетіне сіңуді және интеграциялануды қолдады. Сонымен қатар, антисемитизм мен қуғын-сүргіннің этикалық мәселелеріне еврей жауабын, дәстүрлі оқуды баса назар аударатын еврей ойының тағы бір мектебі болды, оның бір түрі – Мусар қозғалысы. Паледегі яһудилер, әдетте, басқа аймақтардағылардан кедейірек және білімі аз болғанымен, XIX ғасырда иудаизмнің болашағы туралы пікірталасқа қатысты.
The Jewish Enlightenment, Haskalah, began to take hold in Poland during the 19th century, stressing secular ideas and values. Champions of Haskalah, the Maskilim, pushed for assimilation and integration into Russian culture. At the same time, there was another school of Jewish thought that emphasized traditional study and a Jewish response to the ethical problems of anti semitism and persecution, one form of which was the Musar movement. Though the Jews in the Pale were generally poorer and less educated than in other areas, they were still part of the debate over the future of Judaism in the 19th century.
Польша аумағындағы саясат
ХІХ ғасырдың соңына қарай Хаскала және оның қоздырған пікірталастары яһуди қауымының ішінде саяси қозғалыстардың көбеюіне әкелді, олар түрлі көзқарастарды қамтыды және жергілікті және аймақтық сайлауларда дауысқа таласты. Поле Сион партиясының, сондай-ақ діншіл поляк Мизрахи және күннен-күнге танымал бола берген Жалпы сионистердің пайда болуымен сионизм кең танылды. Яһудилер социализмді де қабылдап, Жалпы яһуди еңбек одағын (Бунд) және ассимиляцияны және еңбек құқықтарын қолдаған Халық партиясын (Фольксистер) құрды. Көптеген яһудилер 1905 жылғы революциялық қозғалысқа қатысты. Яһудилер Польшаның тәуелсіздік үшін күресіне де қосылды. Көптеген яһудилер Ресей империясына қарсы бірнеше польшалық көтерілістерге қатысты, оның ішінде Костюшко көтерілісіне (1794) және Қаңтар көтерілісіне (1863). 1861 жылы Варшавадағы польшалық демонстрация кезінде еврей студенті Михаль Ланди орыс әскерлерінің қолынан қаза болды. Полиция христиандарға оның жерлеу рәсіміне қатысуға рұқсат бермегенімен, Михаль Ланди поляк-яһуди бірлігінің күшті символына айналды.
By the late 19th century, Haskalah and the debates it caused created a growing number of political movements within the Jewish community itself, covering a wide range of views and vying for votes in local and regional elections. Zionism became very popular with the advent of the Poale Zion party as well as the religious Polish Mizrahi, and the increasingly popular General Zionists. Jews also took up socialism, forming General Jewish Labour Bund and the Folksists (People's Party) which supported assimilation and the rights of labor. Many Jews took part in the Revolutionary Movement of 1905. Jews joined also Polish struggles for an independent Poland. Many Jews participated in a number of Polish insurrections against the Russian Empire, including the Kościuszko Uprising (1794), and the January Insurrection (1863). Jewish student Michał Landy was killed by Russian soldiers during a Polish demonstration in Warsaw, 1861. Although Christians weren't allowed by the police to participate in his burial, Michał Landy became soon a powerful symbol of Polish Jewish brotherhood.