Польшадағы еврейлер тарихы: 18 ғасырдың күйреуі мен Хасидтік діннің пайда болуы
History of the Jews in 18th-century Poland
Польшадағы еврейлер тарихы: 18 ғасырдағы саяси өзгерістер, діни төзімсіздік, Хасидизмнің пайда болуы және Яков Франк істегендей, Саббатай Зеви ізбасарлары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еврей тарихының бір қыры
Aspect of Jewish history
Польша еврейлері үшін XVIII ғасыр Польша-Литва одағындағы саяси тұрақсыздық, оның аумағында тұратын еврейлерге қатысты қарым-қатынас пен мінез-құлықтың өзгеруіне алып келген алабұрлы кезең болды. Веттин әулетінің Польша тағына отыруы, сондай-ақ үкіметтің салық жинаудағы қиындықтары Польшадағы діни төзімділіктің бұрынғы саясатын әлсіретті. Ғасырдың екінші жартысындағы Польшаның бөлінуі үкімет билігінің әлсіреуіне және түрлі аймақтық күштер мен сепаратистік қозғалыстардың аумаққа билік ету үшін күресуіне байланысты кең ауқымды зорлық-зомбылыққа әкелді. Діни және рухани жағынан алғанда, XVIII ғасырда хасидтік иудаизм дамыды. Баал Шем Товтың үйретіктерінен бастау алып, Кабала дәстүрлеріне ден қойып, хасидтік иудаизм Шығыс Еуропадағы дәстүрлі иудаизмді бұрын анықтаған академиялық догматизмге қарағанда сезім мен діни шабытқа басымдық берді. Осы кезеңде Польша еврей қауымы Саббатаизмнің соңғы қалдықтарын – Саббатай Зевидің ізбасарымын деп мәлімдеген Якоб Франк пен оның жақтастарын да бастан өткерді.
The 18th century for the Jews of Poland was a tumultuous period as political unrest in the Polish–Lithuanian Commonwealth led to changes in the treatment and behavior of Jews living within its territory. The ascent of the Wettin dynasty to the Polish throne, as well as the government's difficulties in procuring taxes led to a waning of previous policies of religious tolerance in Poland, and the partitions of Poland during the second half of the century led to widespread violence as the government's power faltered and various regional powers and separatist movements fought for control of the territory. In terms of religious and spiritual practice, the 18th century saw the development of Hasidic Judaism. Stemming from the teachings of the Baal Shem Tov and drawing on the traditions of Kabbalah, Hasidic Judaism emphasized emotion and religious ecstasy over the academic dogmatism that had previously come to define Orthodox Judaism in Eastern Europe. During this time period, the Jewish community of Poland would also experience the tail end of Sabbatianism in the form of the followers of Jacob Frank, who claimed to be a successor of Sabbatai Zevi.
Веттин әулетінің қосылуы
Саксон әулетінің таққа отыруымен яһудилер үкімет тарапынан толық қолдауын жоғалтты. Август II Күшті (1697–1733) және Август III Веттин (1733–1763) өздерінің тәж кию рәсімдерінде яһуди жарғыларын ресми растағанмен, бұл ресми мәлімдемелер яһудилердің бұрыннан шектеулі құқықтарын жаугершілік күштерден қорғауға жеткіліксіз болды, себебі мемлекетте тәртіпсіздік үстемдік құрды. Үкіметтің көңілі тек кахалдардан салық жинауға аударды, ал бұл салықтар яһудилер әлі қазақтардың көтерілісі мен шведтердің шапқыншылығынан келген қиындықтан арылмаған болатын, үнемі ауырлап отырды. Яһудилердің ахуалы одан да нашарлады, себебі сейм – аристократия мен католик дін қызметкерлерінен құралған – аристократия мен дін қызметкерлерінен салық алуға жасалған барлық әрекеттерді тоқтатты, нәтижесінде тек қала тұрғындары мен яһудилер ғана салық төледі. Шляхта мен қала тұрғындары яһудилерге деген қарсылығын күшейтті, өйткені одақтың бұрынғы буындарының санасында басым болған діни төзімділік бірте-бірте ұмытылды. Өздерінің төзімсіздігімен одақтың азаматтары енді сол кездегі көптеген еуропалық елдерде қалыптасқан "стандарттарға" жақындады, және көптеген яһудилер бұрын өздеріне паналау орны санайтын елден адасқандай сезінді. Познань және Краков сияқты ірі қалаларда христиан және яһуди тұрғындары арасындағы жанжалдар жиі болып, олар өте қатыгез сипатқа ие болды. Бастапқыда экономикалық негізде болған олар діни салаға көшті, және иезуиттердің егіп кеткен тұқымдары соңынан жеміс бергені анық болды. Діни кеңестер яһудилерге зор қарсылық танытты. Студенттер жасаған шабуылдар, «Шюлер Геллауф» деп аталатын, ірі қалаларда күнделікті оқиғаға айналды, полиция мұндай студенттік тәртіпсіздіктерге салқын қарады. Сол кезде Польшада заңсыздық, зорлық-зомбылық және тәртіпсіздік үстемдік құрды, бұл мемлекеттің құлдырауының бастамасы болды. Өздерін мұндай оқиғалардан қорғау үшін көптеген қалалардағы яһуди қауымдары жергілікті католик мектептеріне жыл сайын қаржылай үлестемелер төледі.
With the accession to the throne of the Saxon dynasty the Jews completely lost the support of the government. Although Augustus II the Strong (1697–1733), and August III Wettin (1733–1763) officially confirmed at their coronations the Jewish charters, such formal declarations were insufficient to guard the already limited rights of the Jews against the hostile elements, owing to the disorders prevailing in the kingdom. The government was anxious only to collect from the Kahals the taxes, which were constantly being made heavier despite the Jews having not yet recovered from the ruinous events of the Cossacks' uprising and the Swedish invasion. The Jews' plight was compounded by the fact that the Sejm, composed of nobility and Catholic clergy, blocked all attempts to levy taxes on nobility or clergy, thus only townsfolk and Jews were taxed. The szlachta and the townsfolk were increasingly hostile to the Jews, as the religious tolerance that dominated the mentality of the previous generations of the Commonwealth citizens was slowly forgotten. In their intolerance, the citizens of the Commonwealth now approached the "standards" that dominated most of the contemporary European countries, and many Jews felt betrayed by the country they once viewed as their haven. In the larger cities, like Poznań and Kraków, quarrels between the Christian and Jewish inhabitants were common and they assumed a very violent aspect. Based originally on economic grounds, they were carried over into the religious arena; and it was evident that the seeds which the Jesuits had planted had finally borne fruit. Ecclesiastical councils displayed great hatred toward the Jews. Attacks on the latter by students, the so called Schüler Gelauf, became every day occurrences in the large cities, the police regarding such scholastic riots with indifference. Lawlessness, violence, and disorder reigned supreme at that time in Poland, marking the beginning of the downfall of the kingdom. In order to protect themselves against such occurrences, the Jewish communities in many cities made annual contributions to the local Catholic schools.
Бірінші бөлік
Польшада 18 ғасырдың екінші жартысында, оның соңғы патшасы Станислав II Август Пониатовскийдің (1764–1795) таққа отырғаннан бастап тәртіпсіздік пен анархия үстемдік құрды. Бұл жағдай ақсүйектердің қара халыққа деген үстемдік танытуынан туындады. Реформаның қажеттілігін патша да, көптеген ел азаматтары да мойындады; бірақ Польша Ресейдің ықпалында болды, сондықтан бұл бағытта көптеген шаралар қабылдау мүмкін болмады. Яһудилердің мәселелеріне тиісінше көңіл бөлінбеді, үкімет тек үлкен салықтар жинауға ұмтылды; осылайша, 1764 жылы Варшавада реформалар талқылау үшін шақырылған Сейм яһудилерді тек салық жүйесін өзгерту тұрғысынан қарастырды. Осы кезеңде, Польшаның дұрыс басқарылмауының тікелей салдары ретінде, Хайдамака деп аталатын қарақшылардың зиянды шабуылдары орын алды. Бұл қозғалыс Подолияда және Польшаға тиесілі Украинаның бір бөлігінде басталды. Осы және басқа да ішкі проблемалар Польшаның тәуелсіз мемлекет ретінде құлауын жеделдетті. 1772 жылы Бар конфедерациясынан кейін, шеткі провинциялар үш көрші ел арасында – Ресей, Австрия және Пруссияға бөлінді. Ресей қазіргі Беларусь деп танылатын аумақтың маңызды бөлігін алды; Австрия Галиция мен Подолияның бір бөлігін алды; ал Пруссия Померелияны және төменгі Висла бойындағы жерлерді иеленді. Еврейлер ең көп санымен Австрия мен Ресейге өткен аумақтарда қоныстанды. Ресей үкіметінің бастамасымен құрылған тұрақты кеңес (1773–1788) жоғары әкімшілік органы ретінде жұмыс істеді және Польшаны одан да рационалды негізде қайта ұйымдастыру жоспарын жасаумен айналысты. Польша қоғамының прогрессивті топтары реформаға қадам ретінде халыққа білім берудің маңыздылығын мойындады. 1773 жылы Папа Климент XIV Польшадағы Иезуиттер орденін таратып, осылайша польшалық жастарды иезуиттердің зиянды ықпалынан босатты. Әлемдегі алғашқы білім министрлігі – атақты Комиссия Эдукации Народовой ("Ұлттық білім беру комиссиясы") 1773 жылы құрылды және көптеген жаңа мектептер ашып, ескілерін жаңартуға көмектесті. Комиссия мүшелерінің бірі, канцлер Анджей Замойский, басқалармен бірге олардың жеке басы мен мүлкіне қол сұғылмаушылықты қамтамасыз етуді және оларға діни толеранттылықты белгілі бір деңгейде беруді талап етті; бірақ ол қалаларда тұратын яһудилерді христиандардан бөліп отырғызуды, кез келген кәсібі жоқ яһудилерді елден қууды және тіпті егіншілікпен айналысатындарға да жер иеленуге рұқсат етілмеуі керек екенін қатыстырды. Алайда, кейбір ақсүйектер мен зиялылар яһудилердің азаматтық және саяси теңдігіне негізделген ұлттық үкімет жүйесін ұсынды. Бұл француз революциясына дейінгі Еуропада яһуди мәселесіне қатысты толеранттылық пен кең көзқарастың жалғыз мысалы болды. 1791 жылдың 3 мамырында Ұлы Сейм әлемдегі екінші ең көне конституцияны – 3 мамыр Польша конституциясын қабылдады. Бірақ бұл реформалардың бәрі тым кеш жасалды. Ресейдің Екатерина II-нің интригалары мен пара беруі арқасында Тарговица конфедерациясы құрылды, оның құрамында ескі тәртіпті жақтаушылар болды. Ресей әскері Польшаға басып кірді, одан кейін Пруссия әскері де соңынан ерді.
Disorder and anarchy reigned supreme in Poland during the second half of the 18th century, from the accession to the throne of its last king, Stanislaus II Augustus Poniatowski (1764–1795). This state of affairs was due to the haughty demeanor of the nobility toward the lower classes. The necessity for reform was recognized by the king and by many of the Commonwealth citizens; but Poland was already in the grasp of Russia, and little could be done in this direction. Jewish affairs were sadly neglected, the government seeking merely the extortion of larger taxes; thus the Sejm which met at Warsaw in 1764 for the discussion of measures of reform considered the Jews only to the extent of changing the tax system. About this time, and as a direct consequence of the disorganization of Poland, the disastrous incursions of the brigand bands known as the Haidamaka took place. The movement originated in Podolia and in that part of Ukraine which still belonged to Poland. These and other internal disorders combined to hasten the end of Poland as a sovereign state. In 1772, in the aftermath of the Confederation of Bar, the outlying provinces were divided among the three neighboring nations, Russia, Austria, and Prussia. Russia secured a considerable part of the territory now known as Belarus; Austria obtained Galicia and a part of Podolia; while Prussia received Pomerelia and the lands lying along the lower Vistula. Jews were most numerous in the territories that fell to the lot of Austria and Russia. The permanent council established at the instance of the Russian government (1773–1788) served as the highest administrative tribunal, and occupied itself with the elaboration of a plan that would make practicable the reorganization of Poland on a more rational basis. The progressive elements in Polish society recognized the urgency of popular education as the very first step toward reform. In 1773 the Society of Jesus in Poland was abolished by Pope Clement XIV, who thus freed Polish youth from the demoralizing influences of Jesuitism. The famous Komisja Edukacji Narodowej ("Commission of National Education"), first Ministry of Education in the world, was established in 1773 and founded numerous new schools and remodeled the old ones. One of the members of the commission, kanclerz Andrzej Zamoyski, along with others, demanded that the inviolability of their persons and property should be guaranteed and that religious toleration should be to a certain extent granted them; but he insisted that Jews living in the cities should be separated from the Christians, that those of them having no definite occupation should be banished from the kingdom, and that even those engaged in agriculture should not be allowed to possess land. On the other hand, some szlachta and intellectuals proposed a national system of government, of the civil and political equality of the Jews. This was the only example in modern Europe before the French Revolution of tolerance and broad mindedness in dealing with the Jewish question. On 3 May 1791 the Great Sejm passed the second oldest constitution of the world, the Polish Constitution of 3 May. But all these reforms were too late. Through the intrigues and bribery of Catherine II of Russia the Confederation of Targowica was formed, to which belonged the adherents of the old order of things. A Russian army invaded Poland, and soon after a Prussian one followed.
Екінші және үшінші бөліктер
Польшаның екінші бөлінісі 1793 жылғы 17 шілдеде жасалды, Ресей Ақ Ресейдің үлкен бөлігін, Волыньдің жартысын, Подолияның барлығын, сондай-ақ Польша бұрын сақтап қалған Украинаның бөлігін алды, ал Пруссия Ұлы Польшаны (Познань) иеленді. 1794 жылы Польша-Литва одағының азаматтарының жалпы көтерілісі (Костюшко көтерілісі) болды. Тадеуш Костюшко оның жетекшісі және диктаторы болып тағайындалды және орыстарды Варшавадан ығыстырып шығарды. Бірақ поляктар арасында келіспеушіліктер туындады, және ресейліктер мен пруссиялықтар қайтадан күшпен Польшаға енді. Костюшко 1794 жылғы 10 қазанда Мацейовице шайқасында жеңіліске ұшырады; Александр Суворов 8 қарашада Варшаваға кірді, ал поляктардың қарсыласы аяқталды. Польшаның тәуелсіздік үшін соңғы күресіне еврейлер белсенді қатысты. Костюшконың рұқсатымен Берек Йоселевич (1764–1809) тек еврейлерден құралған жеңіл атқыштар полкін құрды. Бұл полк шайқас алаңында көптеген батырлық ерліктер жасады және әсіресе Варшаваны қоршауда ерекше көзге түсті, оның мүшелерінің көп бөлігі қорғаныс кезінде және астананың бекітілген маңындағы Праганың қырғынында қаза тапты. Польшаның үшінші және соңғы бөлінісі 1795 жылы өтті. Ресей Литва мен Курляндияның барлығын, Австрия Галиция мен Подолияның қалған бөлігін, соның ішінде Краковты, ал Пруссия Польшаның қалған бөлігін, оның ішінде Варшаваны, астананы алды, осымен Польша тәуелсіз мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты. Еврей халқының көп бөлігі Ресейге көшірілді, осылайша сол империяның поддандыларына айналды, бірақ 19 ғасырдың бірінші жартысында Польша мемлекетінің белгілі бір нысаны сақталды, әсіресе Польша конгресі (1815–1831) түрінде.
A second partition of Poland was made July 17, 1793, Russia taking a large part of White Russia, half of Volhynia, all of Podolia, and the part of Ukraine which had previously been retained by Poland, and Prussians taking Great Poland (Poznań). A general uprising (Kościuszko Uprising) of the citizens of the Polish–Lithuanian Commonwealth took place in 1794. Tadeusz Kościuszko was made its leader and dictator, and succeeded in driving the Russians out of Warsaw. Dissensions, however, arose among the Poles, and the Russians and Prussians again entered Poland in force. Kościuszko was decisively defeated at Battle of Maciejowice October 10, 1794; Alexander Suvorov entered Warsaw on November 8, and Polish resistance came to an end. The Jews took an active part in this last struggle of Poland for independence. With the permission of Kościuszko, Berek Joselewicz (1764–1809) formed a regiment of light cavalry consisting entirely of Jews. This regiment accomplished many deeds of valor on the field of battle and distinguished itself especially at the siege of Warsaw, nearly all its members perishing in the defence and eventual massacre of Praga, the fortified suburb of the capital. The third and final partition of Poland took place in 1795. Russia acquired the whole of Lithuania and Courland; Austria, the remainder of Galicia, and Podolia, including Kraków; Prussia, the rest of Poland, including Warsaw, the capital; and with that Poland ceased to exist as an independent country. The great bulk of the Jewish population was transferred to Russia, and thus became subjects of that empire, although in the first half of the 19th century some semblance of a Polish state was preserved, greatly diminished, especially in the form of the Congress Poland (1815–1831).