Кіріспе

Индуизмнің ежелгі санскрит киелі жазбаларының бірі – Чандогья Упанишад (санскрит: छान्दोग्योपनिषद्, IAST: Chāndogyopaniṣad) – индуизмнің Сама Ведасының Чандогья Брахманасына кірген санскрит мәтіні. Бұл ең көне Упанишадтардың бірі. Упанишад Самаведаның Тандия мектебіне жатады. Бұл ең ірі Упанишадикалық жинақтардың бірі, онда сегіз Прапатка (әдеби мағынада – лекциялар, тараулар) бар, олардың әрқайсысы көптеген томдардан тұрады, ал әр томда көптеген шумақтар кездеседі. Чандогья Упанишады әсем ырғақты құрылымымен, музыкалық аспаптар сияқты ежелгі мәдени элементтерге сілтеме жасауымен және кейіннен индуизмнің Веданта мектебінің негізі болған философиялық қағидалармен ерекшеленеді. Бұл Хиндуизмнің түрлі мектептерінің ғалымдары жазған кейінгі Бхасяларда (зерттеулер мен түсіндірмелерде) ең көп сілтеме жасалған мәтіндердің бірі. Мысалы, Ади Шанкарачарья өзінің «Веданта Сутра Бхасья» еңбегінде 810 рет Чандогья Упанишадтан үзінді келтірген, бұл басқа ешбір көне мәтіннен де көп.

Этимология

Упанишадтың атауы «өлеңдік өлшем, поэзия тағылымы» деген мағынаны білдіретін Чанда немесе Чандас сөзінен туындаған. Мәтіннің мәні тіл, әндер мен ән-жырлардағы құрылым, екпін, ырғақ және интонацияның үлгілерімен байланысты. Бұл мәтін кейде Чандогья упанишад деп те аталады.

Хронологиясы

Чандогья Упанишада, б.з.д. 1-мыңжылдықтың басында жазылған болуы мүмкін, және ол ең көне Упанишадалардың бірі. Ғалымдар б.з.д. 800 жылдан 600 жылға дейінгі мерзімді қамтитын әртүрлі бағалаулар ұсынды, барлығы буддизмнің пайда болуына дейін жазылған. 1998 жылғы Патрик Оливельдің шолуына сәйкес, Чандогья б.з.д. 7-ші немесе 6-шы ғасырда, шамамен бір ғасырдай ауытқумен жазылған. Филипс Чандогьяның Брихадаранякадан кейін аяқталғанын айтады, екеуі де, болжам бойынша, б.з. 8-ші ғасырының басында жарық көрген.

Құрылымы

Мәтіннің сегіз Прапаткасы (प्रपाठक, лекциялар, тараулар) бар, әрқайсысы әртүрлі сандағы Хандалар (खण्ड, том) кіреді. Әр Ханданың әртүрлі тармақтары бар. Бірінші тарау әрқайсысы әртүрлі тармақтардан тұратын 13 томнан тұрады, екінші тарау 24 томнан, үшінші тарау 19 томнан, төртіншісі 17 томнан, бесіншісі 24 томнан, алтыншы тарау 16 томнан, жетіншісі 26 томнан, ал сегізінші тарау соңғысы болып 15 томнан тұрады. Брахмананың бірінші тарауы қысқа, ол неке тойы мен баланың дүниеге келуіне байланысты ырымдық әнұрандарды қамтиды. Чандогья Упанишадтың ерекшелігі – онда Брихадарняка Упанишадада да кездесетін көптеген дерлік бірдей үзінділер мен оқиғалар бар, бірақ олар нақты метрде келтірілген. Чандогья Упанишад, басқа Упанишадтар сияқты, тірі құжат болды. Әр тарауда кейінірек қосылған немесе араластырылған іздер бар, себебі құрылым, метр, грамматика, стиль және мазмұн күдікті мазмұн мен бөлімге дейін немесе кейін келтірілген нәрселермен үйлеспейді. Сонымен қатар, әртүрлі томдарға басқа дәуірде қосымшалар тіркелген болуы мүмкін. Клаус Виц Чандогья Упанишадын құрылымдық тұрғыдан үш табиғи топқа бөледі. Бірінші топқа I және II тараулар кіреді, олар негізінен тілдің құрылымымен, екпінімен және ырғақтық аспектілерімен, сондай-ақ оның көрінісімен (сөйлеумен), әсіресе Ом (ॐ, Aum) дыбысымен айналысады. Ол Ом дыбысын удгитха (उद्गीथ, ән, шырша) деп атайды және бұл дыбыстың мәні мынадай дейді: барлық тіршілік иелерінің мәні – жер, жердің мәні – су, судың мәні – өсімдіктер, өсімдіктердің мәні – адам, адамның мәні – сөйлеу, сөйлеудің мәні – Риг Веда, Риг Веданың мәні – Сама Веда, ал Сама Веданың мәні – удгитха. 1.4 бөлімінде мәтін Омның Жоғары Ән ішіндегі маңыздылығын атап көрсетеді.

Жақсылық пен жамандық барлық жерде болуы мүмкін, бірақ өмірлік принциптің өзі жақсы

Бірінші тараудың екінші томы Ом дыбысының талқылануын жалғастырып, оның қолданылуын Девалар (құдайлар) мен Асуралар (демондар) арасындағы күрес ретінде түсіндіреді. Бұл аллегорияда Праджапати жалпы адам болып табылады. Чандогья Упанишадтың 1.2 бөліміндегі жырда, құдайлар Удгитаны (Ом әнін) өздеріне алып, "осы [әнмен] біз демонды жеңеміз" деп ойлаған. Құдайлар Удгитаны иіс сезімі ретінде құрметтеген, бірақ демонды қарғады және содан бері жақсы және жаман иістерді сезінеміз, себебі ол жақсылық пен жамандыққа ұшырады. Талқылаушылар өз пікірлерін былай деп қорытындылады: Адам денесі – бұл көктегі әлем, ал Брахман (жоғары шындық) адам ішіндегі Атманмен (Өзбен) бірдей, бұл Веданта философиясының негізі. 3.13-ші томның 3.13.8-ші аяты адам денесінің жылуына дәлел келтіреді, осы жылудың астында Брахманның жасырын қағидасының көрінісі болуы керек. Пауль Деуссеннің айтуынша, бұл Сатапатха Брахмана 10.6.3-те Веданта философиясының негізгі қағидалары толыққанды айтылған ең көне үзінді, атап айтқанда – Атман (адамның ішіндегі Өз) бар, Брахман Атманмен бірдей, Құдай адамның ішінде. Бұл: Осы бөлімдегі ілімдер ғасырлар өткен соң, біздің заманымыздың 3-ші ғасырында өмір сүрген неоплатондық римдік философ Плотиннің "Энеадалар 5.1.2" еңбегінде қайтадан пайда болады. 3.15.1 аятында барлық байлық пен барлық нәрсе осы сандықта сақталады, ал 3.15.3 аятында ол бүлінбейтін екені айтылады. 3.15.4-тен 3.15.7-ге дейінгі аяттарда адам үшін ең жақсы пана – осы Ғалам мен Ведалар екені айтылады. Бұл бөлімде ұл баланың дүниеге келуіне байланысты бата айтылады. Чандогья Упанишадтың 3.17 бөлімінде бұл этикалық кодекстің ең алғашқы айтылуының бірі кездеседі. Бұл – Ахимса қағидасының ең алғашқы нұсқаларының бірі, ол кейіннен индуизмнің ең жоғары ізгілігіне айналды. Адам өмірінің Сома мерекесі ретіндегі метафорасы 3.17 бөлімінде яджня (оттық рәсімдер) арқылы сипатталған. Өлім – бұл рәсімнен кейінгі тазару. Бұл аяттар шамамен б.з.б. 800-600 жылдары математикалық ғылымдардың дамығандығын және қосымшаны көрсетеді. Екіншіден, 3.17.6 аятында Кришна Девакипұтр (санскрит: कृष्णाय देवकीपुत्रा) дана Гора Ангирасаның шәкірті болғаны айтылады. "Кришна – Девакидің ұлы" деген сөзді ғалымдар осы аяттың қосымшасы ма, әлде құдай Кришнадан өзгеше Кришна Девикапутра ма, деп зерттеді, себебі Кришна туралы Sandilya Bhakti Sutras трактаты, Нараяна Упанишад және Атарвасирас 6.9 сияқты кейінгі жинақтарды келтіреді, бірақ Чандогья Упанишадтың осы аятын келтірмейді. Басқалар Кришна мен Девика есімдерінің бір аятта кездесуінің сәйкес келуін оңай жоққа шығаруға болмайды және бұл Кришна кейіннен табылған, мысалы, Бхагавад-гитадағы Кришна болуы мүмкін деп мәлімдейді. 3.17.6 аятында Кришна Девакипұтр өмірдің теориясын үйренгеннен кейін Сома мерекесі екенін, сондай-ақ өлім төсегінде жатқан адамға арналған келесі Ведалық дұғаны үйренгенін айтады:

Самваргавидия

Чандогья Упанишадасының төртінші тарауы патша Джанаструти және "арбалы адам" Рэйква туралы әңгімемен басталады. Әңгіменің негізгі ойы – "Самварга" (санскрит: संवर्ग, жұту, жинақтау, сіңіру) Видья, ол мәтіннің 4.3-томында баяндалған. Упанишада мәлімдейді, ауа құдайларды "өзіне жұтады", себебі ол отты, күн батқанда [С] күнді, ай батқанда [М] айды, кепкенде суды сіңіреді. Адамға келгенде, "прана" (өмірлік тыныс, өмір принципі) "өзіне жұтады", себебі ұйықтағанда прана адам ішіндегі көздер, құлақтар және сана сияқты барлық құдайларды сіңіреді. Чандогьядағы Самварга Видья Ведалық мәтіндер жинағында да кездеседі, мысалы, Шатапатта Брахмананың 10.3.3-тарауы және Каушитаки Упанишадасының 2.12–2.13-бөлімдері. Пол Деуссеннің сөзіне сәйкес, Самварга Видьяның жатқан мәні – ғарыштық құбылыстар мен жеке физиология бір-бірінің көрінісі болып табылады, сондықтан адам өзін бүкіл ғаламмен және барлық тіршілік иелерімен бірдей санауы керек. Сатьякаманың анасы балаға Упанишаданың мәтіндерінде жастығында көп саяхаттағанын және оның кім екені белгісіз екенін айтады. Білімге құштар ұл Ғаутама Харидруматаға барып, оның Брахмачарья мектебінде тұруға рұқсат сұрайды. Мұғалім сұрайды: "Балам, сен қай отбасыдан шыққансың?" Сатьякама анасының әкесін білмейтінін жауап береді. Дана жігіттің шыншылдығы "Брахман, Брахман туралы білімді іздеушінің" белгісі екенін жариялайды. Дана оны мектебінде оқушы ретінде қабылдайды. Дана Сатьякамаға төрт жүз сиырды бағып, олардың саны мыңға жеткенде қайта оралуын бұйырады.

Бес от пен екі жол теориясы

Чандогья Упанишаданың 5.3-тен 5.10-ға дейінгі томдары "Панчагнивидья", яки "бес от және өмірден кейінгі екі жол" доктринасын ұсынады. Бұл бөлімдер Сатапатха Брахмананың 14.9.1 бөлімінде, Брихадараньяка Упанишаданың 6.2 бөлімінде және Каушитаки Упанишаданың 1-тарауында табылған бөлімдерге дерлік толық сәйкес келеді. Пауль Деуссеннің айтуынша, бұл доктринаның көптеген ежелгі мәтіндерде кездесуі осы идеяның осы мәтіндерден бұрын пайда болғанын, және ежелгі дәуірдегі мәдени құрылымда маңызды ұғым болғанын көрсетеді. Өмірден кейінгі әкелердің жолы оларға ритуалдармен, құрбандықтармен, қоғамдық қызметпен және қайырымдылықпен өмір сүргендерге арналған – олар көкке өтеді, бірақ жаңа ғана аяқталған өміріндегі еңбектеріне пропорционалды түрде сонда қалады, содан кейін өткен өміріндегі мінез-құлқына байланысты күріш, шөптер, ағаштар, қарақұмыр, бұршақ, жануарлар немесе адамдар болып қайта дүниеге оралады. Өмірден кейінгі Девалардың жолы біліммен өмір сүргендерге немесе Ванпрастханың ормандық өміріне еніп, білімді, сенімді және шыншылдықты іздегендерге арналған – олар қайта оралмайды, ал өмірден кейін олар Брахманға қосылады. Бес үй иесі Уддалака Аруни есімді данаға келеді, ол өзінің білімінің жеткіліксіз екенін мойындайды және олардың бәрі Атман Вайшванара туралы білетін Аспати Кайкея патшасына баруды ұсынады.

"Атман бар, Светакетудің білімінің кілті бар" - "Тат Твам Аси"

Чандогья Упанишаданың алтыншы тарауында ғалымдар барлық Упанишадалық ілімдердің қорытындысы немесе негізгі қағидасы деп санайтын әйгілі "Тат Твам Аси" ("Сол Сенсің") нақылы бар. Бұл нақыл Упанишаданың 6.8-6.16 бөлімдерінің соңында тоғыз рет қайталанады. "Тат Твам Аси" нақылы Уддалака Аруни мен 24 жасар Шветакэту Аруней арасындағы әке мен баланың оқу әңгімесінде пайда болады, содан кейін әкесі баласын мектепке жіберіп: "Шветакэту, біздің отбасымызда ешкім мектепке бармаған, енді сен бар" дейді. Ал баласы 12 жылдық оқуды аяқтағаннан кейін үйге оралады. Осы материалдардан жасалған түрлі заттардың мәні өзгермейді, олардың тек пішіні ғана өзгереді. Сондықтан бір нәрсені түсіну үшін, оның мәнін зерттеу – көптеген көрініс тапқан формаларды түсіну жолы болып табылады. 2-томдағы мәтін, Уддалака арқылы, адамдардың Ғаламның қалай пайда болғаны туралы пікір таласы бар екенін айтады: бастапқыда екіншісі болмаған Сат (Сат, Ақиқат, Шындық, Барлық) болды ма, әлде екіншісі болмаған Асат (Асат, Ешнәрсе, Барлық емес) болды ма? Содан кейін ол жылуды жіберіп, өсіп-көбейе бастады. Жылу өз кезегінде көбейгісі келді, сондықтан суды жаратты. Су көбейгісі келгендіктен, тағамды өндірді.) Осы – түбір, осы – жанның мәні (атман), ол – барлық тірі жандардың ядросы. Ол – Ақиқат, ол – Шындық, ол – Өзің (атман), және Сен – Сол, Шветакэту. "Тат Твам Аси" тіркесі Махавакия деп аталады.

Әлемдегі бірлік, адам мен оның жаппай шындық

"Чандогья Упанишада" 6.9 томда барлық Өзіктер өзара байланысты және біртұтас екендігі айтылады. Барлық жаратылыстардың ең ішкі мәні бірдей, бүкіл әлем – бір Шындық, бір ғана шындық, бір Өзік. "Өзік пен дене – тұз бен су сияқты", – делінген Упанишаданың 6.13 томдық бөлімінде. Тұз суда ерігенде, ол судың барлық жерінде болады, көзбен көруге болмайды, бірақ ол әрқашан бар және суға не істесе де мәңгілікке сақталады. Ол бағыт алады және өздігінен жолға шығып, бір күні үйіне жетіп, бақытқа ие болады. Соңғысы: "Маған, мырза, Өзік туралы білімді үйретіңіз, себебі Өзікті білетін адамның барлық азаптан және қайғыдан арылатынын естідім". Санаткумара алдымен Нарададан осы уақытқа дейін не білгенін сұрайды. Нарада Риг Веда, Сама Веда, Яджур Веда, Атхарва Веда, жырлар мен тарих, мифтер мен ежелгі әңгімелер, барлық рәсімдер, грамматика, этимология, астрономия, уақыт есебі, математика, саясат және этика, соғыс өнері, ойлау қағидалары, құдайлық білім, дұға білімі, жылан бағу, әруақтар туралы білім және өнер туралы білетінін айтады. Нарада Санаткумараға бұлардың ешқайсысы оны Өзікке жетертпегенін мойындайды және Өзік пен Өзік туралы білімді білуге ниетті екенін жеткізеді. Санаткумара Нараданың дүниелік білімге тым ден қойғанын, осыған дейін тек есімге ғана назар аударғанын айтады. Санаткумара Упанишаданың 7.1-бөлімінде дүниелік білімді құрметтеуге және бағалауға шақырады, бірақ барлық білімді Брахман ретінде ойлауға кеңес береді. Нарада Санаткумарадан оны түсіндіруін сұрайды және дүниелік білімнен артық не бар екенін білуді тілейді. Упанишаданың жетінші тарауының 2-26 томдарында Санаткумараның сөздерімен, сыртқы дүниелік білімнен ішкі дүниелік білімге, шекті ағымдағы білімнен шексіз Атман біліміне дейін, Өзік пен шексіз бақытқа қадам-сатымен жол ашатын үдемелі медитация иерархиясы ұсынылады. (Төменде аталған сөздер келтіріледі) Өзікті Шындық ретінде көріп, сезініп, түсінген адамға, Упанишада 7.26-бөлімінде былай делінеді: өмір принципі Өзіктен, үміт Өзіктен, естелік Өзіктен туындайды, сондай-ақ ақыл, ой, түсінік, зерде, сенім, сөз және барлық сыртқы дүниелік білім де Өзіктен шығады.

Білім мен Атманға жетудің жолдары

Упанишада 8.5 және 8.6-бөлімдерінде мұғалімнің басшылығымен шәкірт (брахмахарин, қараңыз: Брахмачарья) өмірі білімге жол ашады, ал медитация және ізденіс процесі Атманды түсіну құралы болып табылады. 8.5.1-тарауда оқушының мұндай өмірі яджна (оттық рәсімдер), истам (оттық рәсімдерде шалуға арналған құрбандықтар), сатраянам (қоғамдық оттық рәсімдер фестивалі), маунам (асқеттік үнсіздік рәсімі), анасакаянам (ораза тұру рәсімі) және арраянам (ормандағы жалғыз өмір) сияқты нәрселермен теңестіріледі. Осылайша, бөлімде айтылғандай, қасиетті білімді зерттеген және Брахман Атманды білуге ұмтылған адам үшін барлық сыртқы рәсімдердің формаларын іштен де орындауға болады. Бұл бөлім 8.5.3-аятта "ормандағы жалғыз өмір" мәдени дәстүрінің айтылуымен ерекшеленеді. Ашылу жолында Өзің мәңгілік қайғы-қасірет, азап және өлімнен азат, бақытты және тыныш екендігі, қалаулары, сезімдері және ойлары тиіс деңгейде болатын жаратылыс ретінде сипатталады. Содан кейін мәтін нағыз және жалған Атманды талдауды төрт жауап түрінде ұсынады. Төртіншісі – нағыз Өзің, терең ұйқыдан тыс күйдегі, басқалармен және бүкіл Әлеммен біртұтас Өзің. Бұл теория "санның төрт күйі" деп те аталады, ол сергек күй, арманды ұйқы күйі, терең ұйқы күйі және терең ұйқыдан тыс күй ретінде түсіндіріледі.

Білімділік, өзіндік құрметті білдіру

Брахманды білген адам қараңғылықтан түстер спектрін көруге және зұлымдықтан арылуға жетеді. Өзін-өзі тану – өлместік, ал өзін-өзі танушы Брахманды білетіндердің, патшалардың және халықтың даңқына ие болады. Өзін-өзі білетін, Ведаларды оқып, өзіне шоғырланған, барлық тірі жандарға зиян келтірмейтін және өмір бойы осылай өмір сүретін адам Брахма әлеміне жетеді және қайта оралмайды, – дейді Чандогья Упанишаданың соңғы тарауы. Клаус Виц Чандогья Упанишадасын қарастырып, «оның тарауларының байлығын жеткізу қиын: [U]ніверситеттің, өмірдің, сананың және тәжірибенің ең алуан түрлі аспектілері ішкі жолдарға дамиды. VI және VII тараулар терең және терең видьялардан тұрады». Джон Арапура былай дейді: «Чандогья Упанишада тілдің терең философиясын ән ретінде ұсынады, бұл Өзімнің орталық рөлін және оның екі емес екенін көрсетеді». Философ Артур Шопенгауэр Чандогья Упанишаданы құрмет тұтып, одан жиі цитата келтірді, әсіресе «Tat tvam asi» фразасын бағалады, ол неміс тілінде «Dies bist du» деп аударылады және ағылшын тілінде «This art thou» дегенмен теңеседі. Шопенгауэрдің айтуынша, Чандогья Упанишаданың маңызды ұстанымы – жанашырлық жекелендіруден өтеді, әрбір жеке тұлғаның жалғыз еріктің көрінісі екенін түсінеді; сіз – бүкіл әлем.