Кіріспе

1989 жылы Польшада коммунизм құлағаннан кейін, еврей мәдениеті, әлеуметтік және діни өмірі қайта жанданды. Коммунистік цензурамен басылып келген Холокостқа және 1945–1989 жылдар аралығындағы кеңес үстемдігі кезеңіне қатысты көптеген тарихи мәселелер қайта қаралып, жария түрде талқыланды, бұл польша-еврей қарым-қатынастарын жақсартуға және түсінуге ықпал етті. 1990 жылы Польшада 3800 еврей болды, бұл Польша халқының 0,01% құрады, ал 1939 жылға дейін 3 250 000 адамды құраған еді. 2010 жылы бұл көрсеткіш 3200-ге дейін төмендеді.

Еврейлер мен поляктар арасындағы өзекті оқиғалар

1989 жылы саяси қуғын-сүргінге ұшыраған, Кеңес Одағы қолдаған режим құлдырап, Екінші дүниежүзілік соғыс естелігі және 1944-1989 жылдар аралығында Польша үкіметі жасаған адам құқықтары бұзушылықтары салдарынан Польша мен еврей қауымдастықтары арасындағы жарыққа шыққан алшақтықтарды көрсетті. 1989 жылдан бері поляк еврейлерінің жаңа тәжірибелері, оның ішінде Джедвабнедегі қырғын, Кониухидегі қырғын, соғыс және соғыстан кейінгі поляк-еврей қатынастары, сталиндік террор және 1968 жылғы наурыз оқиғалары кеңінен танымал болды. Суық соғыс әдебиеттеріндегі көптеген теріс стереотиптер сынға алынып, жолдан тасталды. Кеңес Одағы қолдаған режимнің, Польша қарсылық қозғалыстарын реакциялық деп көрсетуге тырысқан әрекетіне қарамастан, Холокост кезінде поляктардың еврейлерді құтқару фактілері қайтадан расталды. Рональд Лаудер қорының гранттары арқасында еврей діни практикасы қаржылық қолдауға ие болды. Польша еврей қауымы тұрақты түрде екі раввинді жұмысқа тартады, еврей мектептері мен жазғы лагерьлер желісін ұйымдастырады, сондай-ақ бірнеше еврей журналдары мен кітап серияларын шығарады. Варшава университеті мен Краковтағы Ягеллон университетінде еврейтану бойынша академиялық бағдарламалар ашылды. Краковта, негізінен поляк аудиториясы үшін еврей тақырыбындағы мәдени және білім беру бағдарламаларын ұйымдастырған "Judaica" қоры орналасқан. Польша 1986 жылы Израильді тануды жаңартқан және 1990 жылы толық қарым-қатынасты қалпына келтірген алғашқы коммунистік ел болды. Польша мен Израиль арасындағы үкіметтік қарым-қатынастар үздіксіз жақсарып, президенттер мен сыртқы істер министрлерінің өзара сапарларын қамтамасыз етіп отыр. Польша үкіметі Варшавадағы Польша еврейлері тарихы мұражайының құрылысын қаржыландыруға міндеттенді.

Еске алу

2000 жылдың қыркүйек айында Польша, Израиль, АҚШ және басқа да елдердің (соның ішінде Иорданияның ханзадасы Хасан) көрнекті өкілдері Ошвицім қаласына (Аушвиц концлагері орналасқан жер) жиналып, жаңартылған «Шевра Ломдей Мишнайот» синагогасының және Аушвиц еврей орталығының ашылуын тойлады. Синагога – Ошвицімдегі Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалған жалғыз ғибадатхана, ал оған іргелес еврей мәдени және білім беру орталығы келушілерге дұға етуге және соғысқа дейінгі Ошвицімде өркендеген еврей қауымы туралы білуге мүмкіндік береді. Бұл синагога 1997 жылғы заң бойынша еврей қауымына қайтарылған елдегі алғашқы коммуналдық мүлік болып табылады.

Тірілердің шеруі

2001 жылдың сәуір айында Холокост құрбандарын құрметтеу мақсатында Аушвицтен Биркенауға дейін өткен 13-ші "Тірілер маршы" барысында Израиль мен басқа елдерден келген 2000 шерушіге бірнеше жүз жергілікті тұрғын қосылды. Іс-шараға парламент мүшелері, провинция әкімі, Ошвицім қаласының әкімі және қалалық кеңес төрағасы қатысты. Оқушылар, скауттар, Польша-Израиль достық қоғамы және Польша еврей студенттер одағы (PUSZ) да маршқа қатысты. 2001 жылдың мамыр айында әлемнің түкпір-түкпірінен келген бірнеше жүз студент қала бойынша "Естелік және үміт маршы" атты шараға қатысты. 2002 жылдың сәуір айында Холокост құрбандарын еске алу үшін Аушвицтен Биркенауға дейін өткен 14-ші "Тірілер маршы" барысында Израиль мен басқа елдерден келген 1500 шерушіге бірнеше жүз азамат қосылды.

Польша мен еврейлердің бір-біріне қатысты көзқарастары

2005 жылы Anti Defamation League ұйымы Нью-Йорк қаласының тапсырысымен 12 еуропалық елде жүргізілген сауалнамада, әрқайсысы 500 адамнан сұрағанда, поляк жауап берушілердің 52% «Иә» деп 1-сұраққа, 43% – 2-сұраққа, 43% – 3-сұраққа, 52% – 4-сұраққа және 39% – 5-сұраққа (ең жоғары көрсеткіш) жауап берді. Сұрақ: «Иисус Христостың өліміне еврейлер жауапты ма?». Израильдің әрекеттері Еуропалық еврейлерге қарсы зорлық-зомбылыққа жауапты деген пікірді қолдайтындардың көрсеткіші барлық 12 елде сауалнама жүргізілген елдердің арасында ең төмен болды (7-сұраққа 21%). 2005 жылы CBOS институты (БАҚ-тың өзі сынға ұшыратқан) жүргізген поляк сауалнамасына сәйкес, поляктардан әртүрлі еуропалық және еуропалық емес елдерді білдіретін 32 ұлтқа қатысты көзқарастарын бағалауды сұрағанда, 45% еврейлерге қарсы антипатия сезінетінін (көрсеткіш тұрақты түрде төмендеп келеді), 18% жанашырлық сезінетінін (жыл сайын 10 пайыздық тармаққа дейін ауытқиды; 1997 жылы 28% болған), ал 29% бейтарап екенін және 8% шешімін қабылдамағанын білдірді. Сауалнамаға қатысқандар өз сезімдерін -3 (күшті антипатия) дейін +3 (күшті симпатия) шкаласы бойынша бағалауы сұралды. Сол жылы еврейлерге деген көзқарас бойынша орташа балл -0,67 болды. 2010 жылғы CBOS сауалнамасында антипатия 27%-ға дейін төмендеді, ал жанашырлық 31%-ға дейін өсті (2008 жылы 34% болған). Осы кезде мінез-құлық бойынша орташа балл +0,05 құрады. Алина Каланың сөзіне қарағанда, 1968 жылы Мочариттік фракция Холокост құрбандарын олардың қудалаушыларымен шатастырып, еврейлерді нацистерді қолдады деп айыптады. Бұл фракция бір жылдан кейін таратылса да, антисемитизмге қарсы күрес жүргізілмеді және бұл пропаганда поляк қоғамында ұзақ мерзімді әсер етті. Кала Польшадағы қазіргі антисемитизмді соғысқа дейінгі антикоммунистік пропаганданың, Мочариттік пропагандамен күшейтілген қоспасы деп санайды, оның коммунистік тамырлары анық көрінеді. Каланың пікірінше, 2007 жылдан бері Польшада антисемитизм азайып келеді, бірақ поляк тілінде әлі де байқалады. 2012 жылы ADL ұйымы жасаған есепте, Польшадағы 500 ересек адамның телефон арқылы сауалнамасы (Ipsos Reid ұйымының 10 еуропалық елдегі 5000 ересек адамға жасаған сауалнамасының бір бөлігі) көрсеткендей, поляктардың 54% әлі де кейбір антисемит стереотиптеріне сенеді. Бұл көрсеткіш 2009 жылы жүргізілген ұқсас сауалнамаға қарағанда төмендеген. Мысалы, «Еврейлер бизнес әлемінде тым көп билікке ие ме?» деген сұраққа жауап берген поляктар Венгриядан (73%) және Испаниядан (60%) кейін үшінші орында тұрды. Еврей азаматтарының адалдығына қатысты басқа сұраққа жауап берген поляктар итальяндықтармен бірдей (61%) жауап берді (барлық еуропалық жауап берушілердің жартысынан астамы осылай жауап берді). 2013 жылы Польшада жүргізілген және жарияланған зерттеулер көрсеткендей, халықтың 64,4%-дан астамы еврейлердің құпия жоспарларына сенетін сөз тіркестерімен келіседі (еврейлер халықаралық қаржы институлын бақылауды қалайды; еврейлер өз жоспарларын талқылау үшін жиі жасырын кездеседі және т.б.). Сонымен қатар, зерттеу көрсеткендей, еврейлер – әлемді билеуді мақсат ететін ұжымдық топ деп санайтындар жерді сатып алуға, бизнес ашуға немесе жоғалтқан мүліктерін қайтаруға еврейлердің құқығына қарсы шығады. Мұндай сенімдегі адамдар еврей тегінен шыққан саяси кандидатқа дауыс беруге немесе еврейді өздерінің жақын орталарына қабылдауға дайын емес. Зерттеу нәтижелері 2014 жылдың қаңтар айында Польша Сейміне (парламентке) ұсынылып, көпшілік мүшелері тарапынан жақсы қабылданады. 2014 жылдың соңында Варшава университетінің Алалаушылықты зерттеу орталығы жүргізген зерттеулер поляк жастарының жартысынан астамы Гитлер мен нацистік дәуірді дәріптейтін антисемит веб-сайттарға кіретінін анықтады. Сондай-ақ, кейбір поляк қатысушылары антисемит сөз тіркестерімен келіскені анықталды. Зерттеу нәтижелері Польша парламентіне ұсынылды. 2013 жылдың шілдесінде жануарлар құқығын қорғаушы белсенділер мен 2009 жылғы 24 қыркүйектегі Еуропалық Кеңестің директивасынан кейін Польша үкіметі жануарларды қорғау туралы заң қабылдады, бұл кошерлік союға тыйым салды. Бұл Польшадағы және бүкіл әлемдегі еврей топтары тарапынан айыпталады. Польша Швециядан кейін осы заң жобасын қабылдаған Еуропалық Одақтың екінші мүшесі. Парламент дауыс беруінде 178 депутат діни союды қайта заңдастыруды қолдаса, 222 депутат оған қарсы болды. Жаңа заң кейбір польшалық ет өңдеу зауыттарын алаңдатады. Pew Research Center ұйымының 2015 жылғы маусымда жариялаған зерттеуі көрсеткендей, зерттелген алты еуропалық елдің ішінде Польша еврейлерге ең жағымсыз пікірге ие. Еуропалықтардың 78%-ы еврейлерге жағымды пікірде болса, Польшадағы қатысушылардың тек 59%-ы еврей халқына оң сезімдер білдіреді, ал 28%-ы жағымсыз пікірде. Авторлардың пікірінше, бұл нәтижелер бұрынғы зерттеулерден ешқандай айырмашылықты көрсетпейді. Rafał Pankowski-дің «Польшадағы антисемиттік сөздің қайта жандануы» атты мақаласының кіріспесінде: «2018 жылдың басында Польша БАҚ және саясатында еврейлерге және еврей мемлекетіне қарсы наразылықтың күшеюі көптеген сарапшыларды таң қалдырды. Бұл көп жылдар бойы Польша мен Израиль арасындағы екіжақты қарым-қатынастар ерекше жақсы және жемісті болғандықтан үлкен соққы болды». 2019 жылдың ақпанында Израиль премьер-министрі Нетаньяхудың Екінші дүниелік соғысында нацистік оккупациямен Польшаның ынтымақтастығы туралы жасаған мәлімдемесінен кейін Польша мен Израиль арасында жаңа жанжал туды, нәтижесінде Польша премьер-министрі Моравецки Израильдегі саммитте қатысуын жоққа шығарды. Нетаньяху кейіннен түсіндірме берді, бірақ Польша билігінің пікірінше, бұл түсіндірме әлі де өрескел жала жабу болып табылады.