Ресей империясын әлсірету саяси жобасы

Кіріспе

Ресей империясын әлсіретуге бағытталған саяси жоба. Прометейшілдік немесе Прометейшілдік (поляк тілінде: Prometeizm) – 1918-1935 жылдар аралығында Екінші Польша Республикасының көрнекті мемлекет қайраткері Юзеф Пилсудский бастаған саяси жоба. Оның мақсаты – Ресей империясы мен оның ізбасар мемлекеттерін, соның ішінде Кеңес Одағын, Ресей мен Кеңес Одағының шекараларында тұратын орыс емес халықтардың ұлттық тәуелсіздік күресін қолдау арқылы әлсірету болды. Екі дүниежүзілік соғыс арасында Прометейшілдік және Пилсудскийдің тағы бір ұғымы – «Аралық теңіз федерациясы» оның және оның кейбір саяси ізбасарлары үшін екі толықтыратын геосаяси стратегияны құрады.

Негізгі қағидалар

Шарашкевичтің айтуынша, 1918–1939 жылдар аралығында поляк Прометей басшылығы бірнеше қағидаларды тұрақты түрде сақтады. Прометейлік жобаның мақсаты – Ресейдің империалистік үстемдігінен, қандай да бір саяси бағытынан, Балтық, Қара және Каспий теңіздері бассейндеріндегі халықтарды азат ету және Ресей агрессиясына қарсы ортақ қорғаныс фронты ретінде тәуелсіз мемлекеттер желісін құру болды. Прометейлік әрбір партия басқаларының саяси тәуелсіздігіне құрмет көрсетті. Прометейлік партиялар арасындағы кез келген даулар Ресейден азат етілгенге дейін тоқтап тұрды. Польша және Украина Прометейшілерінің өзара келісімімен (көбінесе Петлюра тарапынан толыққанды қолдау болмаса да), Польшаның оңтүстік-шығысындағы украин халқы көп шоғырланған аймақтар поляк мүдделерінің ішкі айманы ретінде қарастырылды және украин Прометей ұйымдарына жабық болды. Шарашкевичтің жазуынша, поляк Прометей басшылығы басқа Прометей ұлттарын Ресей империализміне қарсы ортақ күресте теңдес серіктестер деп есептеді. Кейбір пікірлердің керісінше, Шарашкевичтің мәлімдеуінше, поляк Бас штабы әртүрлі Прометей эмигрант қауымдастықтарын тек уақытша мақсаттар үшін пайдалануға болатын саяси құралдар ретінде қарастырмады. Прометейшіліктің солшыл, оңшыл немесе орталық саяси партиялардың ешқайсысында ұйымдық немесе саяси қолдауы болған жоқ. Пилсудский лагерінде [Пилсудчиков лагерінде] Прометейшілікке көптеген қарсыластар табылды. Қызығы, Польшаның Ұлттық Демократиялық партиясының жастары – Пилсудскийшілердің [Piłsudczycy] және басқа да оппозициялық жастар ұйымдарының басты қарсыластары – Прометей мәселесін өздігінен көтеріп, оның жақтастарына айналды. Польшаның Прометей процесіндегі рөлі Саймон Петлюраның Украина Халық Республикасымен поляк-украин саяси және әскери одалын (Варшава келісімі, 1920 жылдың сәуірінде) жасауымен, Пилсудскийдің Киевке жасаған экспедициясымен (1920 жылдың 25 сәуірінде басталды), Богдан Кутиловскийді (1919 жылдың ақпан айында) Украина Халық Республикасына поляк елшісі етіп тағайындауымен, Кавказға поляк елшісін аккредиттеуімен, Кавказға әскери миссияны жіберуімен және Крым Республикасының Ұлттар Лигасында (1920 жылдың 17 мамырында) Крымды Польшаның протектораты етіп жариялау туралы ұсынысымен белгіленді. Маршал Пилсудскийдің осы кезеңдегі тікелей серіктестері Витольд Йодко, Титус Филипович, генерал Юлиан Стахевич, полковник Валери Славек, полковник Тадеуш Шаэтцель, майор Чарнецкий, Август Залеский, Леон Василевский, Генрих Йозевский, Юлиус Лукасевич, Тадеуш Холовко, Мариан Шумлаковский, Ян Дабский, Мирослав Арцишевский, майор Вацлав Жендревич және Роман Нолл болды.

Throughout the years 1918–1939, according to Charaszkiewicz, the Polish Promethean leadership consistently observed several principles. The purpose of the Promethean enterprise was to liberate from imperialist Russia, of whatever political stripe, the peoples of the Baltic, Black and Caspian Sea basins and to create a series of independent states as a common defensive front against Russian aggression. Each Promethean party respected the political sovereignty of the others. Any disputes between Promethean parties were placed in abeyance pending the liberation of the several parties from Russia. By mutual consent of the Polish and Ukrainian Prometheans (if occasionally less than whole heartedly on the Petlurists' part), largely Ukrainian populated areas of southeastern Poland were treated as an internal Polish sphere of interests and were off bounds to Ukrainian Promethean organizing. The Polish Promethean leadership, writes Charaszkiewicz, regarded the other Promethean nationalities as equal partners in the common struggle against Russian imperialism. Contrary to what has sometimes been thought, according to Charaszkiewicz the Polish General Staff did not treat the various Promethean émigré communities merely as political instruments to be exploited for ad hoc purposes of diversion. Prometheism had no organizational or political backing in any Polish political party of the left, right or center. Within the Piłsudskiite camp [obóz Piłsudczyków] itself, Prometheism found many opponents. Paradoxically, among young people in Poland's National Democratic Party—arch rivals of the Piłsudskiites [Piłsudczycy]—and some other opposition youth organizations, the Promethean question was spontaneously taken up and gained advocates. Poland's role in the Promethean process was marked by the conclusion of a Polish–Ukrainian political and military alliance (the Warsaw Agreement, April 1920) with Symon Petlura's Ukrainian People's Republic, Piłsudski's expedition to Kiev (begun April 25, 1920), the designation (February 1919) of Bohdan Kutylowski as Polish minister to the Ukrainian People's Republic, the accreditation of a Polish minister to Caucasus, the naming of a military mission to Caucasus, and the Crimean Republic's motion at the League of Nations (May 17, 1920) that Crimea be made a protectorate of Poland. Marshal Piłsudski's immediate collaborators in this period included Witold Jodko, Tytus Filipowicz, Gen. Julian Stachiewicz, Col. Walery Sławek, Col. Tadeusz Schaetzel, a Maj. Czarnecki, August Zaleski, Leon Wasilewski, Henryk Józewski, Juliusz Łukasiewicz, Tadeusz Hołówko, Marian Szumlakowski, Jan Dąbski, Mirosław Arciszewski, Maj. Wacław Jędrzejewicz and Roman Knoll.

Бесінші кезең (1933-1939 жж.)

Соғысқа дейінгі Польшаның Прометейшілдігінің соңғы, бесінші кезеңі (1933–1939 жж.) Шаршкевичтің сөзімен айтқанда, "жеті азықсыз жыл" болды. Бұған бірқатар жағдайлар себеп болды:

1932 жылғы Польша-Кеңес Одағының өзара шабуылға жатпау шарты поляк саясаткерлерінің осы саладағы Прометейлік жұмысын жалғастыруына тосқауыл қойды. Кеңес Одағында ұлттық жаңару процесі белгілі бір деңгейде Прометей елдерінде өздігінен жүріп жатыр деп есептелді, себебі автономды республикалардың болуы, кеңестік биліктің ұлттық тілдердегі білім беруді қолдауы және жергілікті халықтардың экономикалық, діни және мәдени құбылыстарға қарсы наразылықтарының табиғи реакциялары осыған себеп болды. Сондықтан, қазіргі уақытта белсенділікке қатысудың қажеті болмады. Алайда, саяси эмигранттар қауымдастығының бірлігі мен күшін сақтап қалу қажет болды. Польша-Кеңес Одағы арасындағы келісімге қол қойылғаннан кейін Польша Сыртқы істер министрлігі мен барлық үкіметтік органдар сыртқы Прометейлік бастамалардан алшақтады. Бұл осы әрекеттердің тиімділігін едәуір төмендетті және халықаралық Прометейлік орталарда Польшаның Прометейшіліктен баяу алыстап бара жатыр деген пікір қалыптасты. Осыдан кейін барлық Прометей мәселесі, соның ішінде қаржыны басқару, Бас штабтың ІІ бөліміндегі (барлау) 2-офисіне шоғырландырылды. Прометейшілдіктің ең белсенді жақтастары Рамишвили мен Зачвилиховскийдің (1930 ж.) және Холовконың (1931 ж.) қазасы қозғалыс үшін қайырсыздан қайтымсыз шығын болды. Дүниежүзілік экономикалық дағдарыс және оның салдарынан мемлекеттік бюджеттің қысқартылуы қолданыстағы қаражатты шамамен 50%-ға азайтты, бұл Польшаның барлық күш-жігерін тек қана сақтау деңгейіне түсірді. Прометейшілдіктің негізін қалаушы маршал Пилсудскийдің (1935 жылдың 12 мамырында) қазасы тағы бір ауыр соққы болды. Шаршкевичтің пікірінше, ол Прометейшілікті – "сирек кездесетін көрегендік күші бар, болашақты болжау қабілетін талап ететін саяси идеяны" – теңдессіз билігі бар қолдаушысыз қалдырды. Пилсудскийдің қазасы Прометей халықтары үшін жеке қайғы болды. Осыдан кейін қозғалыстың күш-жігері жаңа поляк шешім қабылдаушыларының жігерленуімен емес, инерциямен жалғасты. Адольф Гитлердің Германияда билікке келуі, Берлин-Рим-Токио осінде антикоммунистік блок құрылуы және оның ұлттық Прометей қозғалыстарымен ынтымақтастық орнатуға құлшынуы Польшаның саяси орбитасында қалған Прометей ұйымдары үшін қиын және күрделі жағдай тудырды. Польшамен байланысқан Прометей саяси күштерінің сапасы мен әлеуеті жоғары болғанымен, немістердің қажырлы пропагандасы поляк Прометей күш-жігеріне қауіпті қарсыластың тууына себеп болды. Шаршкевичтің сөзіне сүйенсек, осы кезеңде поляк Прометейшілігі "толығымен белсенділіксіз, мінезсіз және жоспарсыз болды". Польшаның батысындағы қауіптің күшеюі көптеген поляктардың елдің шығыс шекарасын тыныштандыру қажет деген ойға келді. Пилсудскийдің 1935 жылғы қазасына дейін Польшаның Прометей жағындағы персоналға қатысты көп өзгеріс болған жоқ, Польша-Кеңес Одағы арасындағы келісімге байланысты Сыртқы істер министрлігіндегі үкімет басшыларының ресми алшақтауынан басқа. 1935 жылдың маусымынан бастап үкімет басшылығының ауысуымен поляк Прометейшілігінің басшылығында айқын төмендеу байқалды. "Полковниктер тобы" ықпалын жоғалтты; полковник Тадеуш Пельчинский әлдеқайда белсенділік танытпады; оның орнына келген полковник Мариан Йозеф Смоленский (көбінесе "Йозеф Смоленский" деп аталады) және Шаршкевичтің тікелей бастығы полковник Ян Казимеж Чиастон Прометейшілікті қабылдамады. Шетелдік істер министрлігінің Шығыс департаментінің бастығы полковник Шаетцельдің орнына келген Тадеуш Кобыланский Прометейшілікті қолдауға бейім болғанымен, оған жеткілікті саяси негіз болмады және ол айтарлықтай қаржылық қиындықтарға тап болды. Маршал Эдвард Ридз-Смиглы мен Бас штаб бастығы, бригадир генерал Вацлав Теофил Стахиевичтің ұстанымы соңғы сәттерге дейін белгісіз болды.

The Polish Soviet non aggression pact (1932) stopped Polish policy makers from continuing Promethean work in the field. It was felt that in the Soviet Union a process of national renewal was to some extent taking place spontaneously in the Promethean countries, thanks to the existence of autonomous republics, to Soviet support of general education in the national languages, and to natural reactions of protest among local peoples to economic, religious and cultural phenomena; and so activity on the ground could be dispensed with for the moment. The solidarity and strength of the political émigré communities should, however, continue to be maintained. The conclusion of the Polish Soviet pact led to the Polish Foreign Ministry and all Polish governmental authorities distancing themselves from external Promethean undertakings. This substantially reduced the effectiveness of those endeavors and created a view in international Promethean circles that Poland was slowly moving away from Prometheism. Henceforth the whole Promethean question, including the administration of funds, became concentrated within Office 2 at the General Staff's Section II (intelligence). The deaths of Ramishvili and Zaćwilichowski (1930) and of Hołówko (1931), the most active promoters of Prometheism, were an irreparable loss to the movement. The worldwide economic crisis, and resultant austere government budgets, suddenly reduced available funds by nearly 50%, bringing all Polish efforts down to merest maintenance levels. The death (May 12, 1935) of Marshal Piłsudski, founder of Prometheism, was yet another powerful blow. In Charaszkiewicz's view, it left Prometheism — "a political idea of rare visionary power that required prophetic [powers of] political prediction" — lacking a patron of comparable authority. Piłsudski's death was experienced as a personal loss by the Promethean peoples. Henceforth the movement's efforts continued more by virtue of inertia than by encouragement from new Polish decision makers. Adolf Hitler's rise to power in Germany, the creation of an anticommunist bloc in the Berlin Rome Tokyo axis, and its eagerness to collaborate with national Promethean movements, created a difficult, complicated situation for the Promethean organizations that remained in Poland's political orbit. While the Promethean political forces aligned with Poland were of higher quality and potential, the Germans' relentless propaganda created a dangerous rival to Polish Promethean efforts. The latter in this period, according to Charaszkiewicz, "were utterly devoid of activity, character and plan." The rise of danger on Poland's west fostered a view in many Polish minds that the country's eastern border should be quieted. Until Piłsudski's death in 1935, little changed in respect to personnel on the Polish Promethean side, apart from the official distancing of government leaders, especially in the Foreign Ministry, due to the concluded Polish Soviet pact. With the shift in government leadership beginning in June 1935, there ensued a clear decline in Polish Promethean leadership. The "group of colonels" lost their influence; Col. Tadeusz Pełczyński took a much less active role; and his successor, Col. Marian Józef Smoleński (generally known as "Józef Smoleński"), and Charaszkiewicz's immediate superior, Col. Jan Kazimierz Ciastoń, did not embrace Prometheism. Tadeusz Kobylański, Col. Schaetzel's successor as chief of the Foreign Ministry's Eastern Department, though inclined to support Prometheism, lacked a deep enough political foundation and faced substantial financial impediments. The attitudes of Marshal Edward Rydz Śmigły and the chief of the General Staff, Brigadier General Wacław Teofil Stachiewicz, remained to the last uncertain.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі кезең

Прометейлік күн тәртібі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде басқа елдерді, соның ішінде Германияны (әсіресе Украинаға қатысты), Финляндияны (Кеңес Одағымен күресте), Франция мен Кеңес Одағының көршісі Түркияны қызықтыра берді. Эдмунд Чарашкевич өзінің Париждегі 1940 жылғы 12 ақпандағы мақаласын "Польшаның осы [Прометейлік] процестерден бас тартуы оларды тоқтата алмайды, ал бізді шеттетіп, "келмегендер жоғалтады" деген ежелгі қағидаға сәйкес үлкен шығынға ұшыратады" деген тұжырыммен аяқтады. [Польшаның] Прометей тізбегіндегі орталық орны бізге Ресейдегі кез келген ыдырату процестеріне дайындық пен қатысуды, сондай-ақ олардың іске асырылуына Польшаның жетекшілік етуін талап етеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша үкіметі тиімді түрде Кеңес Одағының марионеттік мемлекетіне айналды және танылған Прометей бағдарламасын қайта бастауға жағдай болмады. Дегенмен, поляк халқы "Солидарность" арқылы 1989 жылғы революцияларда маңызды рөл атқарды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауы оқиғаны болжаған және кейбір жағдайларда оны іске асыру үшін жұмыс істеген поляктар мен басқалардың күткенін толық растады. 2007 жылғы 22 қарашада Грузияның Тбилиси қаласында Грузия президенті Михаил Саакашвили мен Польша президенті Лех Качинский Прометей мүсінін ашты. Грек мифологиясына сәйкес, Зевс Олимптен от ұрлап, оны адамзатқа бергеннен кейін Титанды тұтқындап, азаптаған жерде орнатылған бұл мүсін, поляктар мен грузиндердің Грузияның және басқа халықтардың Ресей империясынан және оның жалғасы – Кеңес Одағынан тәуелсіздік алуы үшін жасаған күш-жігерін бейнелейді. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін Прометейшілдік саяси дискурста қайтадан маңыздылыққа ие болды. "Пост-Ресейдің еркін ұлттары" форумы Ресей Федерациясы шегіндегі ұлттық азшылықтардың тәуелсіздігін мақсат ететін бірнеше қозғалысты біріктіреді.