Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Франтишек Ладислав Ригер (1818–1903) – чех саясаткері және публицисі. (10 желтоқсан 1818 – 3 наурыз 1903) Чехияның ерте ұлттық қозғалысын жетекшілік еткенімен әйгілі болды.
Czech politician and publicist (1818–1903)
František Ladislav Rieger (10 December 1818 – 3 March 1903) was a Czech politician and publicist made famous for his leadership of the early Czech nationalist movement.
Ерте өмір
Ригер Солтүстік Богемиядағы Семиль қаласында диірменшінің отбасында дүниеге келді. Оның осы ауылдық ортадан кетуі Прага университетіне түсуімен болды, онда ол студенттер арасындағы ұлттық құштарлықпен танысты. Ригер университетте заңгер болу үшін оқыды, сонымен қатар экономика ғылымдары бойынша терең білім алды, бұл тақырып кейіннен оның көптеген жарияланған саяси әдебиеттерінде талқыланды. Ол және оның «ұлттық оянушы» әріптестері 1830 жылғы поляк көтерілісінен патриотизмге шабыттанды. Көптеген поляк саяси қашқын Прагаға қашып келді, онда жас чех ұлтшылдарымен өз ойларымен бөлісті. Ригердің поляктарға деген ықыласы соншалық, ол тіпті университеттегі жатақханасында қашқынды жасырғаны үшін тұтқындалды.
Rieger was born into the household of a miller in the town of Semily in northern Bohemia. His departure from this rural environment came with his enrollment in Prague University where he was to become acquainted with the nationalist fervor among students there. Rieger studied at the university to become a lawyer and also received a strong education in economic science, a subject that would later be the topic of much of his published political literature. He and his fellow "national awakeners" found inspiration for their patriotism in the Polish uprising of 1830. Many political Polish refugees fled to Prague where they shared their ideas with the young Czech nationalists there. Rieger's sympathy for the Poles was so that he was even arrested for hiding a refugee in his room at the university.
1848 жылғы революция
Ригердің чех саясатының саяси аренасына алғашқы қадамы 1848 жылғы төңкеріспен байланысты. Ригер 1848 жылғы шілдеде Венада өткен құрылтай жиналысына қатысушылардың қатарында болды. Оның жиналыстағы өнері ерекше көзге түсті. Ол шешендік өнерімен көзге түсті және халық егемендігін адал қорғағаны үшін жақсы даңққа ие болды. Ол алғаш рет көрнекті чех зиялыларымен және басшыларымен, соның ішінде жақын досы болатын тарихшы Франтишек Палацкиймен араласты. Ол және оның құрылтай мүшелері бірлесіп жазған конституция австрославизм идеяларына негізделген, ол Богемияның империя құрамында автономиялы федеративтік мемлекет болуына жол ашты. Жаңа император Франц Иосиф конституцияны тым радикалды деп санап, оны толығымен қабылдаудан бас тартты.
Rieger's first venture into the political scene of Czech politics came with the Revolution of 1848. Rieger was among the attendees to the constituent assembly meeting in July 1848 in Vienna. His appearance at the assembly was spectacular. He exemplified his skill in oration, and reputedly gained a reputation for his righteous defense of popular sovereignty. For the first time, he was rubbing shoulders with prominent Czech intellectuals and leaders, including the historian František Palacký, with whom he was soon to become close friends. The constitution which he and his fellow assembly members together drafted was woven from the notions of Austroslavism, which advocated allowing Bohemia to become an autonomous federal state within the empire. The new emperor, Franz Joseph, found the constitution too radical to accept and flatly rejected it.
Саясаттанудан бас тарту
Богемия конституциясының ұсынысы жеңіліске ұшырағаннан кейін Ригер келесі екі жылды Франция мен Ұлыбритания арасында ерікті түрде сүргінде өткізді. 1851 жылы Прагаға оралған соң, ол өзі оқыған Прага университетінде экономика профессоры болуға үміттенеді. Бірақ, оның экономика ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қамтиған өтініші саяси себептермен әкімшілік тарапынан қабылданбады. Ригер экономика ғылымын зерттеуін жалғастырып, экономикалық әдебиеттің белгілі жазушысы болды. Осы еңбегі үшін ол чех экономикалық әдебиетінің негізін қалаушы деп есептеледі. Келесі бірнеше жыл бойы ол чех мәдени мұрасын дамытуға бағытталған бірнеше жобамен айналысты. 1858 жылы ол "Словник naučný" ("Анықтамалық кітап") – жалпы білім саласындағы чех энциклопедиясын құрастыруды бастады, оның бірінші томы 1859 жылы, ал 11-ші және соңғы томы 1874 жылы жарық көрді. Сондай-ақ, ол Прагада жарық көрген алғашқы чех саяси күнделікті газетін құруға белсенді қатысты, ол 1861 жылдың 1 қаңтарында жарыққа шықты және ол бір кезде газеттің редакторы болды. 1853 жылы Ригер өзінің жақын досы және саяси әріптесі Франтишек Палацкийдің қызы Мари Палацкаяға үйленді.
Following the defeat of the proposal for the Bohemian constitution, Rieger spent the next two years in voluntary exile between France and Great Britain. On his return to Prague in 1851, he applied to become a professor of economics at Prague University where he studied. However, his application, which included his doctorate in economics, was refused by the administration for political reasons. Rieger continued to pursue economic science and became a prolific writer of economic literature. For his contribution, he has been accredited as the founder of Czech economic literature. For the next several years, he set to work on several projects intended to advance the Czech cultural heritage. In 1858 he started the Slovník naučný ("Reference Book"), the Czech encyclopedia of general knowledge, the first volume of which was published in 1859, the 11th and last in 1874. He was also instrumental in founding the first Czech political daily newspaper published in Prague, which appeared on 1 January 1861 and of which he was for a while the editor. In 1853 Rieger married Marie Palacká, the daughter of his close friend and political associate from the assembly, František Palacký.
Ұлттық партия
Ригердің саяси белсенділігі 1859 жылы Венадағы Бах үкіметінің құлауымен күрт аяқталды. Франц Иосифтің қазан айындағы жарлығы, империяны дуалистік Австро-Мажар монархиясына ресми бөліп, Ригерді және көптеген чех ұлтшылдарын үкіметтің автономия тілегіне жауап бермеуіне наразы қалдырды. Мадьяр бәсекелестерінен қалысқысы келмейтін Палацкий басқаратын Ұлттық партияның чехтері шараға көшті. 1861 жылы Палацкий партияның ықпалды мүшесі болып қала берсе де, ресми басшылықты Ригерге жүктеді. Енді басқару құқығына ие болған Ригер, Франц Иосифке ұсыну үшін тағы бір конституция жобасын дайындауға кірісті. Ригер саяси әдебиет жазудағы шеберлігін қолданғанына қарамастан, император бұл ұсынысты мүлдем қарастырмады. Көңілі қалып, көңілсізденген Ригер партиясын Богемия диетасына және жаңадан құрылған Австрия рейхсратына бойкот жариялауға шақырды. Бұл пассивті қарсылық саясаты келесі жиырма жыл бойы чех-австрия қарым-қатынасын сипаттайтын болады. Алайда чехтардың мақтанышы император мен рейхсраттың ыңғайын келтірмеді, олар чехтардың араласуынан қашып, тыныштап алмады. Ригер 1871 жылы екінші рет конституция жасауға тырысты, ол Хогененварт министрлігімен империяның федералды конституциясы туралы келіссөздер жүргізді, бірақ Богемияның тәуелсіздігі мәселесіндегі оның қатал ұстанымынан келісімге келе алмады. Ұлттық партияның өзінде Ригер басшылығымен бірнеше маңызды өзгерістер орын алды. Ол Наполеон III-тен чех қозғалысын қолдауды сұрады, партия мүшелерінің Францияның авторитарлық режиміне деген алаңдаушылығына қарамастан. Партияның саяси идеологиясы Богемия ақсүйектерін өз жағына тарту үшін консервативтік сипатқа ие болды. Ригер ақсүйектердің ұлтшылдыққа шын қызығушылық танытпайтынын және партияның либералдық тамырларынан алыстай бастағанын түсінді. Алайда ақсүйектердің қолдауы сарайға жол ашты, ол оның үшін маңызды саяси артықшылық еді. Партияны ақсүйектермен одақтастырғаннан басқа, Ригер партияны католик шіркеуімен байланыстыру үшін маңызды қадамдар жасады. Өзі дінге берілмегенімен, Ригер бірнеше шіркеу паломниктік сапарларына және жиналыстарға қатысты. Оның пікірінше, шіркеу және чех тарихындағы оның рөлі ұлтшылдық күреске тарихи бірлік пен маңыздылық сыйлады. Ригердің беделіне панславизмнің маңыздылығын мойындамауы да нұқсан келтірді. 1867 жылы Палацкиймен бірге дуализмге қарсы наразылық білдіру үшін Мәскеуге жасаған сапары чех баспасөзінде панславизмге деген символдық ишара ретінде дұрыс түсінілмеді. Ригер басқа славяндармен байланыстарының өзінің қоғамдық беделіне, әсіресе панславизм қастандығынан қорқатын немістерге қандай әсер ететінін жиі байқамады.
Rieger's refuge from politics was ended suddenly by the downfall of the Bach administration in Vienna in 1859. Francis Joseph's October Diploma, which officially divided the empire into the dualist Astro Hungarian monarchy, left Rieger and many Czech nationalists dissatisfied with the lack of response by the government towards their wish for autonomy. Not wishing to be outshined by their Magyar competition, the Czechs of the National Party, led by Palacký took action. In 1861, Palacký, though continuing to serve as an influential member of the party, passed official leadership to Rieger. Now in control, Rieger set to work on another petitioned constitution to present to Francis Joseph. Despite Rieger's employment of his skill for writing political literature, the proposal was ignored by the emperor altogether. Increasingly dejected and frustrated, Rieger led his party to boycott the Bohemian Diet and newly created Austrian Reichsrat. This policy of passive resistance would characterize the Czech relationship with Austria for the next twenty years. Czech pride, however, hardly swayed the Emperor or Reichstrat who were more than happy to not be bothered by the Czechs. Rieger attempted a constitution a second time in 1871 when he conducted negotiations with the Hohenenwarth ministry for a federal constitution of the empire, which broke down owing to his extreme attitude in the matter of Bohemian independence. Within the National Party itself, several significant developments were taking place under the leadership of Rieger. He appealed to Napoleon III to support the Czech movement, in spite of the unease felt by some members towards the authoritarian regime of France. In terms of its political ideology, the party became increasingly conservative in its attempts to win over the Bohemian nobility. Rieger understood that the nobles had no real interest in nationalism and that the party was becoming increasingly isolated from its liberal roots. However, the support of the nobles meant access to the court, a political advantage that he could not afford to lose. In addition to allying the party to the nobles, Rieger took significant steps to tie the party to the Catholic Church. Although a non practicing Catholic himself, Rieger attended several Church pilgrimages and meetings. In his view, the Church and its role in Czech history offered the nationalist struggle a sense of historical unity and significance. Rieger's image was also threatened by his failure to recognize the significance of Panslavism. In 1867, his journey with Palacký to Moscow to attend a convention in protest of dualism was falsely interpreted by the Czech press to be a symbolic gesture towards Pan Slavism. Rieger often failed to recognize the impression his contacts with other slavs created for his public image, especially to Germans fearful of a panslavic conspiracy.
Партияның бөлінісі
Оның танымалдылығының осы айғақтарына қарамастан, оның консервативтілігі, богемиялық ақсүйектермен тығыз байланысы және діни ұстанымдары Ригерді радикалды «Жас чехтер» партиясының күшейіп келе жатқан ықпалымен қақтығысқа түсірді. Ұлттық партия енді Ригер басқаратын «Ескі чехтер» мен «Жас чехтер» арасында екіге бөлінді. Шындығында, жас ұрпақ ұлтшылдары үшін Ригер ескі және қалыптан қалған сезім тудырды, бұл оның 1883 жылғы пікірінен көрінді: білімді чехтің неміс тілін мінсіз меңгеруі керек. Партияның бөлінуінен кейін ол саясатында одан да консервативті бола түсті. 1879 жылы диета мен рейхсратқа бойкот жасамауды шешті және граф Таффедің «Темір сақинасы» консервативтік коалициясын қолдаған федералисттік көпшіліктің жетекшілерінің бірі болды. «Ескі чехтер» тағы бір он жыл бойы басымдық сақтағанмен, 1891 жылы сайлауда «Жас чехтерге» жеңіліп қалды.
Despite this evidence of his popularity, his conservatism, his close connection with the Bohemian nobility and his clerical tendencies brought Rieger into conflict with the growing influence of the radical Young Czech party. The National Party was now divided between the Young Czechs and the Old Czechs, headed by Rieger. Indeed, to the younger generation of nationalists, Rieger seemed old and out of touch, as indicated by his comment in 1883 that an educated Czech needs a perfect command of German. After the division of the party, he became increasingly conservative in his policies. He ended his boycott of the Diet and Reichstrat in 1879 and was one of the leaders of the federalist majority supporting Count Taaffe's conservative coalition of Iron Ring. Although the Old Czechs continued to dominate for another decade, in 1891, they were defeated in the polls by the Young Czechs.
Соңғы жылдар
Саяси мансабының соңына қарай Ригер құрметті саясаткерге айналды. Оның жетпіс жылдық мерейтойында (10 желтоқсан 1888) ол 100 000 гульдендік ұлттық сыйлық алды. 1897 жылғы наурыз айында оған барон (Freiherr) шені беріліп, Жоғарғы палатаға мүше болды. Ол кейде саясатқа араласып тұрды, бірақ оның ықпалы тоқтады. Алайда, 1903 жылғы 3 наурызда қайтыс болғанда, Прагадағы оның қоштасу рәсімі зор құрмет пен сый-сияпатқа толы әсем шара болды.
By the end of his political career, Rieger had become an esteemed politician. On his seventieth birthday (10 December 1888) he received a national gift of 100,000 guldens. In March 1897 he was created a baron (Freiherr) and given a seat in the Upper House. He continued occasionally to interfere in politics; but his influence was now at an end, though when he died, on 3 March 1903, his funeral in Prague was made the occasion of a magnificent demonstration of respect.