Гайананың саяси және әкімшілік құрылысы

Кіріспе

Гайана – парламенттік республика, онда Гайана Президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады. Атқару билігі Президент тарапынан іске асырылады, оған Министрлер кабинеті кеңес береді. Заң шығару билігі Президентке және Гайана Ұлттық Ассамблеясына жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз.

Заң шығарушы билік

Гайананың заң шығару билігі бірпалаталы Ұлттық Ассамблеяда. 2001 жылы Ұлттық Ассамблеяның құрамы реформаланды. Қазір 25 депутат 10 географиялық округтен пропорционалдық өкілдік бойынша сайланады. Бұған қоса, 40 депутат саяси партиялар ұсынған ұлттық тізімдерден де пропорционалдық өкілдік негізінде таңдалады. Президент кез келген уақытта Ассамблеяны таратып, жаңа сайлаулар тағайындауға құқылы, бірақ оның алғашқы отырысынан бастап 5 жылдан кешіктірмей.

Сот тармағы

Жоғары сот органы – Апелляциялық сот, оны сот канцлері басқарады. Екінші деңгей – Гайананың Бас судьясы төрағалық ететін Жоғарғы сот. Канцлер мен бас судья президент тағайындайды. Гайананың Аудит басқармасы (AOG) – елдің Бас аудит мекемесі (SAI).

Әкімшілік бөлімшелер

Әкімшілік мақсаттарда Гайана 10 аймаққа бөлінеді, олардың әрқайсысын аймақтық демократиялық кеңестің төрағасы басқарады. Жергілікті қауымдастықтар ауылдық немесе қалалық кеңестермен басқарылады. Аймақтар: Барима-Вайни, Куюни-Мазаруни, Демерара-Махайка, Шығыс Бербис-Корентин, Эссекибо аралдары-Батыс Демерара, Махайка-Бербис, Померон-Супенаам, Потаро-Сипаруни, Жоғарғы Демерара-Бербис және Жоғарғы Такуту-Жоғарғы Эссекибо.

Саяси жағдайлар

Гвианадағы саяси ықпалдың басым бөлігі нәсіл мен идеологияға негізделген. 1955 жылы көпұлтты Халықтық прогрессивті партияның (ХПП) бөлінуінен бастап саясат идеологиядан гөрі этникалық факторларға көп көңіл бөлді. 1964 жылдан 1992 жылға дейін Гвиана саясатында Африкалық Ұлттық Конгресс (ПНК) партиясы үстемдік құрды. Шығыс үнділіктердің көп бөлігі дәстүрлі түрде Джаган басқаратын Халықтық прогрессивті партияны қолдады. Ауылдық аймақтардағы күріш фермерлері мен қант қызылшасы жұмысшылары ХПП-нің негізгі қолдаушылары болды, бірақ елдің қалалық бизнес қауымдастығында басымдық құратын Индо-Гвианалықтар да маңызды қолдау көрсетті. Тәуелсіздік алғаннан кейін және айтарлықтай шетелдік көмекпен халықтың кең ауқымына әлеуметтік жеңілдіктер ұсынылды, атап айтқанда денсаулық сақтау, білім беру, тұрғын үй, жолдар мен көпірлер салу, ауыл шаруашылығы және ауылдық даму салаларында. Алайда, Форбс Бернхэмнің соңғы жылдары үкіметтің социалистік қоғам құруға жасаған тыңайсыздағы білікті жұмысшылардың көптеп эмиграциясына және басқа экономикалық факторларға байланысты Гвианадағы өмір сапасының айтарлықтай төмендеуіне әкелді. 1985 жылы Бернхэм қайтыс болғаннан кейін президент Хойте экономикалық құлдырауды тоқтату үшін, мемлекеттік корпорацияларға қаржылық бақылауды күшейту және жеке секторды қолдау сияқты шаралар қабылдады. 1987 жылдың тамызында ПНК съезінде Хойте ПНК-нің ортодоксалды коммунизмді және бір партиялық жүйені қабылдамайтынын мәлімдеді. 1990 жылға жоспарланған сайлаулар жақындаған сайын, Гвиананың ішінде де, сыртында да күшейіп келе жатқан қысым астында Хойте саяси жүйені біртіндеп ашты. 1990 жылы Гвианаға АҚШ-тың бұрынғы президенті Джимми Картер келгеннен кейін Хойте сайлау ережелерін өзгертті, Сайлау комиссиясының жаңа төрағасын тағайындады және жаңа сайлау тізімдерін жасауды қолдады, осылайша сайлауды кейінге шегерді. 1992 жылы өткен сайлауды 100 халықаралық бақылаушы, соның ішінде Картер басқарған топ және Ұлттар Достастығынан келген делегация қадағалады. Екі топ та сайлау күні Сайлау комиссиясы ғимаратына жасалған зорлық-зомбылық шабуылдарына және басқа да бұзушылықтарға қарамастан, сайлау еркін және әділ өткенін мәлімдеді. Чедди Джаган 1957-1964 жылдары премьер-министр, ал 1992 жылы президент болып сайланды. Кариб бассейніндегі ең харизматикалық және танымал көшбасшылардың бірі болған Джаган Гвиананың тәуелсіздік күресіне жетекшілік еткен ХПП партиясын құрған. Ол жылдар өте келе марксистік-лениндік идеологиясын жұмсартты. Президент болып сайланғаннан кейін Джаган демократияға берілгендігін көрсетті, батысқа бағытталған сыртқы саясатты ұстанды, еркін нарық саясатын қабылдады және Гвиананың қоршаған ортасын тұрақты дамытуға ұмтылды. Дегенмен, ол қарызды жеңілдету және дамыған елдердің кем дамыған елдерге көмегін арттыратын жаңа жаһандық гуманитарлық тәртіпті талап етуді жалғастырды. 1997 жылдың 6 наурызында Джаган қайтыс болды, оның орнына ол тағайындаған Сам Хиндс премьер-министр болды. Президент Хиндс кейін марқұм президенттің әйелі Джанет Джаганды премьер-министр етіп тағайындады. 1997 жылдың 15 желтоқсанында өткен ұлттық сайлауда Джанет Джаган президент болып сайланды және оның ХПП партиясы парламентте 55% орын алды. Ол 19 желтоқсанда ант берді. Джаган ХПП партиясының негізін қалаушысы болды және партия саясатында белсенді қатысты. Ол Гвиананың тұңғыш әйел премьер-министрі және вице-президенті болды, ол президенттікке сайланғанға дейін екі лауазымды бір мезгілде атқарды. Ол сондай-ақ ақ, еврей және натурализацияланған азамат (АҚШ-та туған) ерекшелігімен ерекшеленді. 40% -тан аспаған дауыс жинаған ПНК 1997 жылғы сайлау нәтижелерін даулады, сайлауда алдастық болды деп мәлімдеді. Осыдан кейін халықтың наразылық акциялары мен зорлық-зомбылық оқиғалары орын алды, содан кейін КАРИКОМ тобы екі партия арасында келісімге қол жеткізу үшін Джорджтаунға келді, сайлау нәтижелерін халықаралық аудиттен өткізуді, конституцияны қайта жазуды және 3 жыл ішінде конституцияға сәйкес сайлау өткізуді талап етті. Джаган 1999 жылдың тамызында денсаулығының нашарлауына байланысты отставкаға кетті, оның орнына бір күн бұрын премьер-министр болып тағайындалған Қаржы министрі Бхаррат Джагдео тағайындалды. 2001 жылдың 19 наурызында өткен ұлттық сайлаулар жоспарланған мерзімнен үш айға кешіктірілді, өйткені сайлау комиссиялары дайын емес екенін мәлімдеді. Бұрынғы сайлаудағы зорлық-зомбылықтан қорқып, Джимми Картер сияқты шетелдік ұйымдар бақылау жасады. Наурыз айында, қазіргі президент Джагдео 90% -дан астам сайлаушы қатысқан сайлауда жеңіске жетті. Сайлауға 100-ден астам халықаралық бақылаушы, алты халықаралық миссиядан келген өкілдер қатысты. Бақылаушылар сайлаудың әділ және ашық өткенін, бірақ кейбір әкімшілік мәселелер болғанын мәлімдеді. Сонымен қатар, Гвиана мұнай іздеушілерге аймақты зерттеуге рұқсат бергеннен кейін Суринамен арадағы теңіз шекарасы бойынша дау олардың арадағы қарым-қатынасты нашарлатты. 2002 жылдың желтоқсанында Хойте қайтыс болды, оның орнына Роберт Корбин ПНК партиясының басшысы болды. Ол Джагдеомен және ХПП-мен «конструктивті қарым-қатынас» орнатуға келісті. 2005 жылдың қаңтарынан бастап Гвианада ауыр жаңбырлар салдарынан су тасқыны болды. Шамамен алты аптаға созылған жаңбыр жағалау аймағын су басты, 34 адамның өліміне және күріш пен қант қызылшасы егістерінің көп бөлігінің жойылуына әкелді. Латын Америкасы мен Кариб теңізі экономикалық комиссиясы наурыз айында елдің қалпына келтіруіне және жаңартуына 415 миллион доллар қажет екенін бағалады. Су тасқынынан ел халқының 37% -ын құраған 275 000 адам әлдебір жолмен зардап шекті. 2013 жылы су тасқынының алдын алу үшін Hope Canal аяқталды. 2008 жылдың мамырында президент Бхаррат Джагдео Оңтүстік Америка Ұлттары Одағының (UNASUR) Конституциялық шартына қол қойды. 2010 жылдың 12 ақпанында Гвиана Оңтүстік Америка Ұлттары Одағына (UNASUR) мүшелікке қабылдануын растады. 2011 жылдың желтоқсанында президент Бхаррат Джагдеоге үкіметтік Халықтық прогрессивті партияның (ХПП/К) өкілі Дональд Рамотар мұрагерлік етті. Алайда, этникалық үндістердің басым қолдауына ие болған үкіметтік партия 19 жылдан бері алғаш рет парламенттік көпшілігін жоғалтты. 2015 жылдың мамырында Ұлттық Бірлік және Өзгеріс альянсының (APNU+AFC) өкілі Дэвид Грейнджер шайқасқа түсіп сайлауда жеңіске жетті. Ол афро-гвианалық партиялардың альянсын ұсынды. 2015 жылдың мамырында Дэвид Грейнджер Гвиананың жаңа президенті болып ант берді. 2020 жылдың тамызында 75 жастағы қазіргі президент Дэвид Грейнджер тартысқа түсіп жеңіліске ұшырады және нәтижелерді қабылдамады. Халықтық прогрессивті партия/азаматтық партиясының өкілі Ирфаан Али сайлаудан бес ай өткен соң президент болып ант берді, себебі алдастық пен бұзушылықтар туралы айыптаулар болды. The Economist Intelligence Unit 2016 жылы Гвиананы «кемшіліктері бар демократия» деп бағалады.

Race and ideology have been the dominant political influences in Guyana. Since the split of the multiracial People's Progressive Party (PPP) in 1955, politics has been based more on ethnicity than on ideology. From 1964 to 1992, the pro African People's National Congress (PNC) party dominated Guyana's politics. The overwhelming majority of Guyanese of East Indian extraction traditionally have backed the People's Progressive Party, headed by the Jagans. Rice farmers and sugar workers in the rural areas form the bulk of PPP's support, but Indo Guyanese who dominate the country's urban business community also have provided important support. Following independence, and with the help of substantial foreign aid, social benefits were provided to a broader section of the population, specifically in health, education, housing, road and bridge building, agriculture, and rural development. However, during Forbes Burnham's last years, the government's attempts to build a socialist society caused a massive emigration of skilled workers, and, along with other economic factors, led to a significant decline in the overall quality of life in Guyana. After Burnham's death in 1985, President Hoyte took steps to stem the economic decline, including strengthening financial controls over the parastatal corporations and supporting the private sector. In August 1987, at a PNC Congress, Hoyte announced that the PNC rejected orthodox communism and the one party state. As the elections scheduled for 1990 approached, Hoyte, under increasing pressure from inside and outside Guyana, gradually opened the political system. After a visit to Guyana by former U. S. President Jimmy Carter in 1990, Hoyte made changes in the electoral rules, appointed a new chairman of the Elections Commission, and endorsed putting together new voters' lists, thus delaying the election. The elections, which finally took place in 1992, were witnessed by 100 international observers, including a group headed by Carter and another from the Commonwealth of Nations. Both groups issued reports saying that the elections had been free and fair, despite violent attacks on the Elections Commission building on election day and other irregularities. Cheddi Jagan served as Premier (1957–1964) and then minority leader in Parliament until his election as president in 1992. One of the Caribbean's most charismatic and famous leaders, Jagan was a founder of the PPP which led Guyana's struggle for independence. Over the years, he moderated his Marxist Leninist ideology. After his election as president, Jagan demonstrated a commitment to democracy, followed a pro Western foreign policy, adopted free market policies, and pursued sustainable development for Guyana's environment. Nonetheless, he continued to press for debt relief and a new global human order in which developed countries would increase assistance to less developed nations. Jagan died on 6 March 1997, and was succeeded by Sam Hinds, whom he had appointed Prime Minister. President Hinds then appointed Janet Jagan, widow of the late President, to serve as Prime Minister. In national elections on 15 December 1997, Janet Jagan was elected president, and her PPP party won a 55% majority of seats in Parliament. She was sworn in on 19 December. Jagan was a founding member of the PPP and was very active in party politics. She was Guyana's first female prime minister and vice president, two roles she performed concurrently before being elected to the presidency. She was also unique in being white, Jewish and a naturalized citizen (born in the United States). The PNC, which won just under 40% of the vote, disputed the results of the 1997 elections, alleging electoral fraud. Public demonstrations and some violence followed, until a CARICOM team came to Georgetown to broker an accord between the two parties, calling for an international audit of the election results, a redrafting of the constitution, and elections under the constitution within 3 years. Jagan resigned in August 1999 due to ill health and was succeeded by Finance Minister Bharrat Jagdeo, who had been named Prime Minister a day earlier. National elections were held on March 19, 2001, three months later than planned as the election committees said they were unprepared. Fears that the violence that marred the previous election led to monitoring by foreign bodies, including Jimmy Carter. In March incumbent President Jagdeo won the election with a voter turnout of over 90%. Over 150 international observers representing six international missions witnessed the polling. The observers pronounced the elections fair and open although marred by some administrative problems. Meanwhile, tensions with Suriname were seriously strained by a dispute over their shared maritime border after Guyana had allowed oil prospectors licence to explore the areas. In December 2002, Hoyte died, with Robert Corbin replacing him as leader of the PNC. He agreed to engage in 'constructive engagement' with Jagdeo and the PPP. Severe flooding following torrential rainfall wreaked havoc in Guyana beginning in January 2005. The downpour, which lasted about six weeks, inundated the coastal belt, caused the deaths of 34 people, and destroyed large parts of the rice and sugarcane crops. The UN Economic Commission for Latin America and the Caribbean estimated in March that the country would need $415 million for recovery and rehabilitation. About 275,000 people—37% of the population—were affected in some way by the floods. In 2013, the Hope Canal was completed to address the flooding. In May 2008, President Bharrat Jagdeo was a signatory to The UNASUR Constitutive Treaty of the Union of South American Nations. On 12 February 2010, Guyana ratified its membership in the Union of South American Nations (UNASUR). In December 2011, President Bharrat Jagdeo was succeeded by Donald Ramotar of the governing People's Progressive Party (PPP/C). However, the ruling party, mainly supported by Guyana's ethnic Indians, lost its parliamentary majority for the first time in 19 years. In May 2015, David Granger of A Partnership for National Unity and Alliance for Change (APNU+AFC) narrowly won the elections. He represented the alliance of Afro Guyanese parties. In May 2015, David Granger was sworn is as the new President of Guyana. In August 2020, the 75 year old incumbent David Granger lost narrowly and he did not accept the result. Irfaan Ali of the People's Progressive Party/Civic was sworn in as the new president five months after the election because of allegations of fraud and irregularities. The Economist Intelligence Unit rated Guyana as "flawed democracy" in 2016.

Аумақтық даулар

Эсекибо өзенінің батысындағы барлық аумақты Венесуэла өз маңына талап етеді, бұл теңіз шекарасы туралы кез келген пікірталасқа кедергі келтіреді; Гвиана, Тринидад және Тобагоның Венесуэламен теңіз шекарасы олардың суларына дейін жеткенін UNCLOS алдында Барбадоспен бірге мәлімдеу ниетін білдірді; Суринам, Корентин өзенінің бастауына байланысты тарихи даудың аясында Жаңа және Кутари/Коетари өзендері арасындағы жер үшбұрышына талап қойып отыр; мұнайға бай сулардағы аумақтық теңіз шекарасының бағыты туралы Суринаммен ұзақ жылдар бойы созылған дау UNCLOS арқылы шешілді, нәтижесінде Гвиана даулы аумақтың 93% -ын иеленді.

Халықаралық ұйымға қатысу

Гайана Карибтік қоғамдастығының (CARICOM) толық құрылтайшы және қатысушы мүшесі болып табылады, оның бас кеңсесі Джорджтаунда орналасқан. CARICOM Бірыңғай нарығы мен экономикасы (CSME) қажеттілік бойынша Кариб бассейні бойынша заңнаманы күшіне енгізеді, сондай-ақ Кариб теңізі сотты (CCJ) құрады. Халықаралық ұйымдарға мүшеліктері: АӨК, C, Caricom, CCC, CDB, ECLAC, FAO, G 77, IADB, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, Intelsat (қол қоймаған пайдаланушы), Интерпол, IOC, IOM, ISO (абонент), ITU, ITUC, LAES, NAM, OAS, OPANAL, OPCW, PCA, БҰҰ, UNASUR, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UPU, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTrO.