Кіріспе

Сарис (ساريس) – 1948 жылдың 16 сәуірінде Хагана күштері бастаған ірі шабуыл барысында тұрғындарынан айырылған палестиналық араб ауылы. Бұл операция "Нахшон" деп аталды және британдықтар Палестинаны тастап кетпес бұрын басталды. Оның мақсаты – Иерусалим мен жағажай бойындағы жазық арасындағы ауылдарды басып алып, Иерусалимдегі еврейлерге жасалған қоршауды бұзу болатын.

Тарих

1220 жылдары Якут әл Хамави Сарыс туралы былай деп жазды: «Иерусалим аймағындағы бір ауыл. Иерусалим мен Ар-Рамланың арасындағы жолдың ортасында жатыр, екеуінен де 4 сағаттық қашықтықта».

Осман дәуірі

Палестинада Осман империясы билігі кезінде, 1596 жылы Сарис Иерусалим ливасы (аудан) бойынша Иерусалим нахиясында (округ) орналасқан ауыл болды және оның халқы 53 мұсылман отбасы, шамамен 292 адамды құрады. Ауыл тұрғындары бидай, арпа, зәйтүн, жеміс-жидек, қарақұмық, ешкілер, ара улары және жүзімдіктер сияқты бірнеше дақылдарға салық төледі; барлығы 7 098 акче. Кірістің төрттен бірі уақфқа бөлді. 1838 жылы Эдвард Робинсон Саристі Иерусалимнің батысындағы Бени Малик ауданындағы мұсылман ауылы деп көрсетті, ал 1852 жылы ауылдың Байт-Итабтың Латам отбасына «феодалдық тұрғыдан» тиесілі екенін атап өтті. 1863 жылы француз саяхатшысы Виктор Герин Саристе көне су құдығы бар екенін анықтады, ал үйлер «құлазыған» көрінеді. 1870 жылғы Османдық ауылдар тізімінде 57 үй және 169 адам тіркелді, бірақ халық санағына тек ер адамдар ғана кірді. 1883 жылы PEF-тің Батыс Палестина зерттеуінде Сарис төбеде орналасқан, ал ауылдың төменгі жағында зәйтүн ағаштары өсетіні сипатталды. Балденспергер 1893 жылы Саристегі бірнеше үйлердің терезелері мен есіктерінде Сүлейменнің мөрі тасқа қашалғанын хабарлады. Палестиналық халық әңгімелерінде бұл барлық жамандықтан сақтайды делінеді. 1896 жылы Сарис халқының саны шамамен 360 адамды құрады деп есептелді.

Британдық мандат дәуірі

1922 жылы Палестинада британдық мандат билігі жүргізген халық санағында Сарис халқы 373 адамды құрады, барлығы мұсылмандар. 1931 жылғы халық санағында халық саны 470-ке жетті, барлығы мұсылмандар, 114 үйde тұрды. 1945 жылғы статистика бойынша Сарис халқы 560 адамды құрады, барлығы мұсылмандар. 366 дунам плантациялар және суғаруға жарамды жерлер, 3677 дунам – астық егістігі, ал 10 дунам құрылыс (қалалық) жерлерді құрады.

1948 ж. және одан кейінгі

13 сәуірде ауылға шабуыл жасалмас бұрын Израиль Галили ЯНФ-тің Йосеф Вайцке хат жазып, Сарис ауылында мүмкіндігінше тезірек қоныс салуды сұрады. 1948 жылғы 17 сәуірде «The Scotsman» газеті «Еврейлер мешіт, ауыл мектебі және 25 үйді қиратты, бүгін таңертең Сарис араб ауылына жасалған шабуылда үш әйелді өлтірді. Шабуылға шамамен 500 адам қатысты» деп хабарлады. «Нью-Йорк Таймс» газеті де осы хабарды жариялап, арабтардың жеті адам қаза тапқанын мәлімдеді. Хагананың мәлімдемесінде батальон ауылда шамамен бес сағат болғаны, 25 ғимаратты жарып, қалғандарын өртеп жібергені айтылды. Соғыстан кейін бұл аймақ Израиль мемлекетінің құрамына кірді. 1948 жылы Сарис ауылының қалдықтарынан оңтүстік-батысқа қарай 1 км жерде Шорша ауылы, ал 1950 жылы Сарисқа тиесілі жерлерге қарай солтүстік-шығысқа қарай 0,5 км жерде Шоева ауылы құрылды. Палестиналық тарихшы Валид Халиди 1992 жылы ауылдың жерін былай сипаттады: «Жер тас үйінділерімен жабылған, құлаған шатырлардан темір сымдар көрініп тұр. Көптеген ашық құдықтар мен күмбезді шатыры бар бірнеше үңгірлер бар. Осы жерде кипарис, інжір және бадам ағаштары сияқты көптеген ағаштар өседі. Шығыс жағында тасталып кеткен бадам ағаштарының тобы бар. Еңістің ортасында жасанды көлдің қалдықтары көрінеді. Ағаштармен қоршалған ауыл зираты жердің оңтүстік-батысында орналасқан. Онда бірнеше үлкен қабірлер бар, олардың бірінің айналасында кішкентай, шатыры жоқ қоршау бар, оның ортасында бадам ағашы өседі». Ол сондай-ақ, аймақта Еврей ұлттық қоры мен Еуропалық еврейлер орталығы екі орманды құрғанын атап өтті.