Кіріспе

1960-жылдары басталған саяси кино қозғалысы. Үшінші кино (lang es) – 1960-1970 жылдары Латын Америкасында пайда болған кино қозғалысы. Ол неоколониализмді, капиталистік жүйені және киноның голливудтық үлгісін тек ақша табуға арналған ойын-сауық ретінде сынға алады. Бұл термин 1960-шы жылдардың соңында аргентиналық кинорежиссерлер Фернандо Соланас пен Октавио Гетино, Grupo Cine Liberación мүшелері жазған «Үшінші киноға қарай» (Hacia un tercer cine) манифестінде пайда болды және 1969 жылы OSPAAAL (Азия, Африка және Латын Америкасы халықтарымен ынтымақтастық ұйымы) журналында жарияланды.

Анықтама

Соланас пен Гетиноның манифесті «Бірінші киноны» – көрерменді пассивті ету үшін, қашқындық көріністер мен жеке тұлғалар арқылы буржуазиялық құндылықтарды идеалдайтын Голливуд өндіріс моделі деп қарастырады. «Екінші кино» – Голливудтық конвенцияларды қабылдамайтын, бірақ автор-режиссердің жеке өрнегіне бағытталған еуропалық көркем фильм. «Үшінші кино» коммерциялық емес, Голливуд үлгісіне қарсы тұруға тиіс. «Үшінші кино» киноны жеке өрнек құралы ретінде қарастырмайды, режиссерді ұжымның бір бөлігі деп есептейді; ол шындықты көрсету және революциялық белсенділікке шақыру арқылы халыққа үндеседі. Соланас пен Гетино дәстүрлі көрсету моделін де қолдануға болмайды деп қатты айтады: фильмдер цензура мен коммерциялық желілерден қашу үшін, сондай-ақ көрермен оларды көру үшін тәуекелге баруы керек. «Бірінші кино» мен «Үшінші кино» дегенді нақты анықтау әлі де қиындық тудырады. Мысалы, әлемдегі ең ірі кино өндіріс орталықтарының бірі – Боливудты саяси, мәдени және эстетикалық ерекшеліктеріне байланысты «Бірінші киноға» қарсылық ретінде қарастыруға болады, бірақ сонымен бірге Боливудты коммерциялық индустрия деп айтуға да болады.

Манифесттер

Үшінші кино жанрын қалыптастырған төрт манифест бар: Глаубер Рошаның "Аштықтың эстетикасы" (1965), Хулио Гарсия Эспиносаның "Бәсекесіз кино туралы" (1969), Хорхе Санхинестің "Революциялық кинодағы форма мен мазмұн мәселелері" (1976) және, соңында, Фернандо Соланас пен Октавио Гетиноның "Үшінші киноға қарай" (1969). Бәрі де жанрдың кең және әсерлі ауқымын анықтағанымен, Соланас пен Гетиноның "Үшінші киноға қарай" атты еңбегі саяси көзқарасымен және жанрдың негізгі қағидаларын баяндауымен ерекше көзге түседі.

Өндіріс

Саяси мәніне байланысты Үшінші кино фильмдері көбінесе цензураға ұшырағандықтан, осы фильмдердің өндірісі мен таралымы жаңашылдыққа толы болды. Фильмдерде деректі түсірілімдер, жаңалықтар тізімдері, фотосуреттер, бейнежазбалар, сұхбаттар және/немесе статистика, ал кейбір жағдайларда кәсіби актерлер емес адамдар қолданылды. Бұл өндіріс элементтері шығармашылықпен үйлестіріліп, жергілікті көрерменге арналған нақты хабар жасалды. Өндіріс тобы өндіріс процесінің барлық кезеңдеріне бірлесіп қатысады. Мысалы, Үшінші кинода режиссер өндірістің әртүрлі сатыларында оператор, фотограф немесе сценарист рөлін атқаруы мүмкін. Үшінші кино фильмдерінің саяси белсенділігі жоғары болғандықтан, олар өндіріс немесе тарату үшін қажетті қаржыландыру мен қолдауды көбінесе таппады, сондықтан үкіметтік емес ұйымдардан немесе коммерциялық фильмдерге қолжетімді дәстүрлі қаржыландыру көздерін іздеді. Үшінші киноның тағы бір ерекшелігі – фильм түсіру үшін жергілікті табиғи ландшафтты пайдалану, көбінесе елдің бұрын көрінбеген аймақтарында. Бұл ерекшелік елдің жергілікті тарихы мен мәдениетін айқын көрсету арқылы күшейтілді.

Үшінші кинодағы әйелдер

Үшінші киноның Голливудтың империалистік "көрнекі киносына" сын тұрғысынан қарауы мен қарсы тұруы, кинода әйелдердің әртүрлі бейнеленуіне есік ашты. 1970-ші жылдардағы АҚШ-тағы феминистік кино қозғалыстары Бірінші әлемдегі еуроцентризм мен гетеронормативтік сексизмді сынағанмен, гетеросексизмнің расизм және империализммен қабаттасуына негізгі кино журналдары аз назар бөлгендей көрінеді. Бірінші әлемнің феминистері әйелдердің әртүрлі күресіндегі ұлтшылдық пен географиялық ерекшеліктердің маңыздылығын мойындауға құлшынбағандықтан, Үшінші киноның әйел режиссерлері түсірген фильмдер батыстық феминистік көзқарас бойынша осы ерекшеліктермен "салмақталған" болып есептелді. "Ұлт және нәсіл туралы ұғымдар, сондай-ақ қоғамдық жұмыс, "феминистік теорияның" теориялық аясына кіру үшін тым "нақты" деп есептелді, ал ұлт пен нәсілге деген қамқорлықтары тым "кең" болғандықтан, феминизмді "көзден шығарып алады" делінеді". Атақты фильмдердің қатарында Сара Малдорордың "Самбизанга" (Мозамбик, 1972) фильмі бар, ол Анголадағы оқиғаларды көрсетеді, онда әйел биліктегі MPLA партиясының күресіне "революциялық санаға" оянады. Хайни Срордың "Саат әл Тахрир" ("Азаттық сағаты келді") (Оман, 1973) деректі фильмі Омандағы төңкеріс кезіндегі әйелдер күрескерлерінің тағдырын баяндайды. Срордың 1984 жылғы "Лейла валь джиаб" ("Лейла және қасқырлар") (Ливан) фильмі Палестинаны азат ету қозғалысындағы әйелдердің рөлін көрсетеді. Хелена Сольберг Ладдтың "Күлден: Бүгінгі Никарагуа" (АҚШ, 1982) Сандинист революциясындағы әйелдердің рөлін құжаттастырады. Сара Гоместің "De cierta manera" ("Бір жолмен немесе басқа") фильмі Үшінші киноның көркем және деректі фильмдердің қиылысына қатысуын көрсетеді, өйткені ол Куба революциясына феминистік тұрғыдан сын бағасын береді.

Эстетикалық және кино түсіру стилі

Үшінші киноның эстетикасына оның төмен бюджеті мен әуесқой кино жасаушылардың әсері зор, бұл арнайы эффекттерге және экшн-сценарийлерге емес, шын өмірдегі оқиғалар мен нәзік сырға толы әңгімелерге негізделген фильм стиліне алып келді. Бұл дәстүрлі батыс кино құрылымынан алшақтық бүгінде деректі және көркем фильмдерде де байқалады. Цифрлық киноның пайда болуымен, техникалық білімсіз немесе қымбат жабдықтарға қол жеткізбей фильм жасау бұрынғыдан да оңайырақ болды. Бұған партизандық деректі фильмдер жарқын мысалдар. Роберт Гринвальдтың "Ашылу: Ирак соғысы туралы толық шындық" және "Аңшылық: Руперт Мердоктың журналистикаға қарсы соғысы" атты фильмдері "Желмен кеткендер" сияқты фильмдердің түсірілген тарихи Голливуд орындарында түсірілді. "Аңшылық" – Fox News арнасының ақпаратты бұрмалауы туралы оның құпия фильмдерінің бірі (Boynton, 2004). Шон Бейкер, iPhone 5S телефонымен толық метражды фильм түсірген американдық режиссер, "Танжерин" атты ең көп талқыланған iPhone фильмін жасады. Лос-Анджелестегі екі жыныс жұмыскерінің өмірін көрсеткен бұл фильм көрермендерге оның негізгі кейіпкерлерді қалай таңдайтынын еске түсіреді. Индустриядағы басқа суретшілер де iPad, цифрлық камералар және тіпті велосипедтерді пайдаланып фильмдер жасауда, бәрі Үшінші киноның төмен бюджетті, кенеттен жаратылатын рухына сүйенеді (Мёрфи, 2015). Үшінші кино заманауи суретшілер мен кино жасаушыларды әлі де шабыттандырып, оларға үлкен сын-қатер тудырып келеді. Бұл қозғалыстың ықпалын фильмдердің жалпы эстетикасында және саяси идеалдар мен стандарттарға, сондай-ақ кино индустриясындағы "қалыпты" нәрселерге қарсы тұру қабілетінде көруге болады. Бұл заманауи туындылардың ықпалы бүкіл әлемде бағаланады. Сарапшылар Соланас пен Гетиноның "Үшінші кино кез келген жерден пайда болуы мүмкін және олай болуы керек" деген пікірімен келіседі (Сальжуги, 2016). Үшінші киноның тудырған белсенділігі бай кино жасаушыларға жете алу үшін емес, үшінші әлем елдерінде жаңашылдық тудыру үшін болды. Қауіпке толы және әңгіме айтумен сипатталатын бұл жанр өзінің мақсаттарын жасырмайды (Саркар, н. д.).

Саяси күн тәртібі

Үшінші кино Орталық Америка, Африка және Азиядағы қысымға ұшыраған Үшінші әлем халықтарын біріктіруге ұмтылды (Иво, 2018). Бұл фильмдердің мақсаты осы халықтарды үстемдік құрған режимдерге қарсы революцияға шақыру болды. Үшінші кино коммерциялық Голливуд фильмдерінің қағидаларынан, сондай-ақ еуропалық көркем фильмдердің Екінші кино қозғалысынан өзгешеленді. Драмалық сюжеттер құрудың орнына, бұл суретшілер күнделікті өмірдің трагедиясын көрсетуге және сындық ойлауды дамытуға тырысты (Гонон, н. д.). Дәстүрлі кинодан бас тарту индустрияны демократияландырып, кішкентай ауқымдағы оқиғаларды айтуға мүмкіндік берді (Уэйн, 2019). Соланас пен Гетино манифестінің басты бөлігін диктаторлық Аргентинада жазды. Соланас Парижге жер аударылғаннан кейін Үшінші киноға кеңейтілген анықтама берді, "әлемді қабылдаудың" маңыздылығын қосты (Столлери, 2002). Көптеген кинорежиссерлер бұл қозғалысты ескірген және прогрестік емес деп есептесе де, сарапшылар Үшінші киноны талдау нысаны ретінде қайта қарастыруда (Dixon & Zonn, 2005). Соңғы кезде Кубада 1970 жылдары болған әскери репрессия аралдағы шығармашылық кино өндірісін баяулатты. 1986 жылы Эдинбург кинофестивалі Үшінші кино тақырыбында конференция өткізді, бұл жанрдың қайта жандануын білдірді. Конференция нәтижесінде көптеген авторлардың қатысуымен «Үшінші кино туралы сұрақтар» жарияланды, бірақ оған Латын Америкасынан және тіпті Соланас пен Гетиноның өзі де қатыса алмады. Осылайша, Үшінші кино латын Америкасының көптеген фильмдерін және саяси мазмұны бар барлық фильмдерді қамтиды.