Кіріспе

XIX ғасырда Корсикадан Пуэрто-Рикоға көші-қон Еуропадағы кең таралған экономикалық және саяси өзгерістердің нәтижесінде болды, бұл Корсика мен басқа да аймақтардағы шаруалар мен ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдардың өмірін қиындатты. Екінші өнеркәсіптік революция жұмыс іздеушілерді қалаларға тартты, ұзақ құрғақшылықтар мен егін ауруларынан егін көптеп қырылды, сондай-ақ саяси наразылық күшейді. XIX ғасырдың басында Испания өз колониялары тәуелсіздік алғаннан кейін «Жаңа әлем» деп аталатын аймақтағы көптеген иеліктерін жоғалтты. Ол Кариб теңізіндегі соңғы екі отарлауында – Пуэрто-Рико мен Кубада көтеріліс болады деп қауіптенді. Испания Корольдігі 1815 жылғы Корольдік Ынтымақ жарлығын (Real Cédula de Gracias) қабылдады, ол Кариб теңізіндегі колонияларға, тіпті испандықтар емес болса да, еуропалық католиктердің көшіп келуін ынталандырды. Корсикадан Пуэрто-Рикоға жүздеген отбасы көшіп келді. Корсикалықтар мен корсикалық текті адамдар арал экономикасының дамуында, әсіресе кофе өнеркәсібінде маңызды рөл атқарды.

Корсиканың алғашқы иммигранттары

Хуан Фантауцци Пуэрто-Рикоға көшіп келген алғашқы корсикалық болып табылады. Ол 1734 жылы Корсикадағы Морсиглияда дүниеге келген. 1760 жылдары қазіргі Агуадиллаға көшіп келді, онда Жозефа Мартинеске үйленді. Олардың екі баласы – Франсиско және Хуан Мария Фантауцци. 1798 жылдың 5 қарашасында қайтыс болды. Оның өлім туралы куәлігі оның корсикалық тегін растайды. Антонио Сильвестри 1762 жылы Пуэрто-Рикоға көшіп келіп, Кабо-Рохода қоныстанған корсикалық болды. Ол Мария Франсиска де Ривераға сол қалада 1770 жылдары үйленді және барлығы 16 баласы болды. 1820 жылдың 18 мамырында 74 жасында Кабо-Рохода қайтыс болды. Маркос Ротули 1763 жылы Англиямен жете жылдық соғыс кезінде Навара жаяу әскер полкімен Пуэрто-Рикоға келген корсикалық болды. Кейін ол Фихо батальонында және Сан-Хуандағы Milicias Disiplinadas-та қызмет етті, сондай-ақ 1797 жылы Сан-Хуан шайқасына қатысты. 1798 жылы капитан шеніне жеткеннен кейін Яукода орналасты, онда ол сол қаланың Milicias Disciplinadas-ын басқарды. Оның Доминго Капас и Ротули есімді туысы да болды, ол кофе өсіруші болған және 1782 жылдан бері сол аймақта тұрған. Маркос Ротули 1802 жылдың 20 қарашасында 72 жасында Яукода қайтыс болды. Педро Антонио де Паула Антонетти корсикалық, ол Яуко қаласында қоныстанды және 1787 жылдың 2 мамырында Изабел Родригеске үйленді. Ол 1810 жылдың 30 қаңтарында 100 жасында Яукода қайтыс болды. Антонио Джулиани – Корсиканың Неаполь полкіндегі сарбаз. Ол Аяччода дүниеге келді және 1790 жылдың 1 ақпанында Сан-Хуан қаласында Мария Абад де Бургосқа үйленді.

XIX ғасырдағы Корсика

Корсика – Италияның батысында және Франция материгінің оңтүстік-шығысында орналасқан арал. Корсика Генуя Республикасына (Генуя Италияның құрамына кіргенге дейін) қарасты болған және 1768 жылы қарыздан құтылу үшін Францияға берілді. Арал тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығы есебінен күнкөріс жасаған. 18-шы ғасырдың соңынан 19-шы ғасырдың басына дейін Еуропада француздар мен корсикалықтардың өміріне зор әсер ететін өзгерістер болды. Екінші өнеркәсіптік революция кезінде көптеген бұрынғы шаруалар жақсы жалақылы жұмыс іздеп, жақсы өмір сүру ниетімен ірі қалаларға қоныс аударды. Ұзақ құрғақшылық пен егін ауруларынан (мысалы, филлоксера эпидемиясы корсикалық шарап өнеркәсібінің және Францияның көп бөлігінің қырылуына әкелді) егін көптеп жайылды. Холера эпидемиясы өлім-жітімді күшейтті және экономикалық жағдай нашарлады. Корсикадағы көптеген шаруашылықтар банкротқа ұшырады. Соның салдарынан халық пен үкімет арасындағы қарулы қақтығыс, әсіресе 1848 жылғы төңкерістерде кеңінен тарады. Сол төңкеріс кезінде Франция королі Луи-Филипп тақтан түсіріліп, Уақытша үкімет құрылған республика жарияланды. Осы кезеңде үш жаңа саяси күш пайда болды: либералдар, радикалдар және социалистер. Корсикадағы табиғи және техногенді апаттардың салдарынан үмітсіздік сезімі күшейді. Бұл оқиғалар Испания Кариб теңізіндегі Пуэрто-Рико және Куба колонияларында көтеріліс болуы мүмкін деген қорқынышқа толы кезде орын алды.

Испанияның патшалық кешірім жарлығы

1825 жылы Испания Мексика, Орталық және Оңтүстік Америкадағы барлық аумақтарын жоғалтты. Кариб теңізіндегі отарлардағы бүліктерді болдырмауға күш салды. Аралдарға еуропалық католиктердің, атап айтқанда ирландиялықтардың, корсикалықтардың және итальяндықтардың көшіп келуін ынталандырды, себебі олардың осы мүмкіндікке риза болып, адал топты құруы мүмкін деп ойлады. 1815 жылы испан тәжі испандық емес еуропалық католиктердің Кариб теңізіндегі отарларына көшіп келуін қолдаған «Рахмет жарлығын» (Real Cédula de Gracias) шығарды. Пуэрто-Рико аралы географиялық тұрғыдан Корсикаға өте ұқсас болғандықтан, жаңа иммигранттар үшін тартымды болды. Испанияның Рахмет жарлығына сәйкес, корсикалықтар мен басқа иммигранттарға жер берілді және испан тәжіне және католик шіркеуіне адал болуға ант бергеннен кейін «Тұруға рұқсат» берілді. Бес жылдан кейін олар «Табиғаттану туралы куәлік» сұрап, испандықтарға айнала алатын еді. Яукодағы үш негізгі тауар – кофе, қант қамысы және темекі. Жаңа қоныс аударушылар осы дақылдарды өсіруге кірісті және көп ұзамай кейбіреулері өздерінің азық-түлік дүкендерін ашып, жұмыс істеуге жеткілікті ақша жинады. Кофе кейбіреулері үшін байлыққа жол ашты. Яукода кофе өсіру бастапқыда Ранчерас және Диего Эрнандес аймақтарында басталды, кейін Агуас Бланкас, Фрайлес және Рубиас аймақтарына тарады. 1860 жылдарға қарай корсикалық қоныс аударушылар Пуэрто-Рикодағы кофе өнеркәсібінің жетекшілеріне айналды: он кофе плантациясының жетісі корсикалықтарға тиесілі болды. Яукодағы Мариани отбасы кофе өнеркәсібіндегі өз позициясын нығайту үшін екі тактика қолданды. Біріншіден, олар мақта тазартатын машинаны кофе дәндерін механикалық түрде қабылдау үшін қайта жабдықтап, еңбекке көп күш жұмсалатын процесті жеңілдетті. Екіншіден, олар екі туысын Еуропаның маңызды кофе сатып алу орталықтарына жіберіп, байланыс орнатуға тырысты. Еуропаға сапар сәтті аяқталды және Мариани Пуэрто-Риконы әлемдік кофе өнеркәсібінің маңызды мүшесіне айналдырды. Корсикалық қоныс аударушылардың ұрпақтары білім беру, әдебиет, журналистика және саясат салаларында да ықпалды болды. Тарихшы, полковник Гектор А. Негрони (АҚШ Әскери-әуе күштері зейнеткері) корсикалықтар мен Пуэрто-Рико арасындағы байланысты зерттеді және Пуэрто-Риконың Корсикамен байланысы туралы маңызды мәліметтерді жинады. Бүгінде Яуко қаласы «Корсика қаласы» және «Кофе қаласы» деп аталады. Яукода «19 ғасырда біздің ауылымызға тамыр жайған, дәстүрлерімен мәдениетімізді байытқан және адал еңбектерімен дамуымызға көмектескен Франциядан шыққан корсикалық азаматтарымыздың естелігіне» деген жазуы бар ескерткіш орнатылды. Паоли, Негрони және Фратичелли сияқты корсикалық фамилиялары аралда кең таралған.

Шәкәр өнеркәсібіндегі ықпал

XIX ғасырда көптеген корсикалық көшіп келушілер аралдың барлық жерінде қант диірмендерін ашты немесе сатып алды. Мысалы, Агуадилла мен Агуадада Сантони отбасы басқаратын диірмендерді атауға болады. Карлос Сиксто Сантони Аллерс 1862 жылы әкесінен сатып алған «Орталық Колосо» диірменін басқарды. Осы диірмендердің көпшілігі корсикалық пуэрторикалық қауымдастық арасында қолы ауысты, және бұл Пуэрто-Рико Жоғарғы сотының шешімдерінен анық көрінеді. Испания-Америка соғысы американдықтардың араласуынан кейін қант өнеркәсібінің дамуына жағдай жасады, себебі бұл өнеркәсіп Куба мен Бразилиямен бәсекелесіп, жеңіліп жатқан еді. Американдық қант компаниялары инвестиция салғанына қарамастан, қант өнеркәсібі қиындықтарға тап болды. Қант өнеркәсібіне Джонс-Костиган заңының әкелген қиындықтары зор болды. Бұл заң – АҚШ материгіндегі қант компанияларына бәсекелесуге мүмкіндік беру үшін Пуэрто-Риконың қант экспортын шектеуші, корроционисттік заң еді. 1964 жылға қарай осы иелердің ұрпақтары мен мұндай диірмендердегі жұмысшылар қант өндірісінің төмендеуін байқады. Пуэрто-Рикодағы ауыл шаруашылығының шамамен жартысы қантқа тиесілі болды. Көптеген теріс әсер ететін үкіметтік саясаттар мен дауылдар өндірістің төмендеуіне себепкер болды. Нәтижесінде, осы қант плантациялары орналасқан жерлердің көп бөлігі қазір Пуэрто-Рико үкіметіне тиесілі.

Яуко мен Понседегі көрнекті жерлер

Яуко мен Понседегі бір кездері корсикалық иммигранттарға тиесілі болған бірнеше мүлік Пуэрто-Риконың Ұлттық тарихи орындарының тізіліміне енгізілген.

Франчески Антонгиорги үйі

Каса Франчески Антонгиорги (Франчески Антонгиорги үйі) 1907 жылы француз архитектор Андре Трублард бай жер иесі және өнер сүйер Алехандро Франчески Антонгиорги үшін салынды. Ол үйде жиі кешкі ас, концерттер ұйымдастырып, келіп тұратын суретшілермен кездесетін.

Антонио Маттей Лубера үйі

Каса Антонио Маттей Луберас, сондай-ақ Ла Касона Сезари (Сесари сарайы) деп аталады, 1893 жылы Антонио Маттей Луберас салған. Бұл үй "Он екі есігі бар үй" деп те белгілі. Кейін оны Анхель Сезари Погги, Анхела Антонгиорги Родригестің күйеуі сатып алды. Сезари-Антонджорджи отбасы аралдың оңтүстік аймағындағы қант өнеркәсібінің дамуына зор үлес қосты.

Шале Амилл

Шале Амиль 1914 жылы архитектор Томас Оливари Сантони Анхель Антонгиорги Паоли үшін салынған. Антонгиорги Паоли шалетті қызы Ана Лусияға Хуан Амил Родригеске үйленген кезде сыйға берді. Бірақ олар көп ұзамай ажырасып кетті. 1920 жылдардың ортасына қарай шале қонақ үйге айналдырылды, алғашқыда «Ауристела» қонақ үйі, кейін «Париж» қонақ үйі деп аталды. Бұл қонақ үй Франсиско Бартоломейдің қызы Лола Бартоломейге тиесілі болды. Бартоломей отбасы – Корсикадан келген көшпендердің бірінші буыны, олар осы аймақта кофе егістеріне ие болған.

Негрони үйі

Массион Негрони (Негрони сарайы), сондай-ақ Каса Агостини (Агостини үйі) деп белгілі, 1850 жылдар шамасында Антонио Франсиско Негрони Маттей салған. Кейін, Антонио Франсисконың қызы Мария Виктория Негрони мен Игнасио Агостини Фелипидің үйленуі арқылы ол Агостини отбасының меншігіне өтті. Агостини отбасы кофе экспорты арқылы байлық жинаған. Олар "Sobrinos de Agostini y Compañía" (Агостини және компанияның туыстары) компаниясына ие болған. Отбасының мүшесі Анхель Педро Агостини Натали кофе ұнтағын жасауға арналған машинаны ойлап тапқан. Бұл машина кофе өндірісінде революция жасады. Осының нәтижесінде арал Пуэрто-Рико кофеіне деген үлкен сұранысты қанағаттандыра алды, бұл Яуко экономикасының "Алтын ғасырына" алып келді. Бұл үй Яукодағы Қасиетті Розарий мектебіне берілді, ал оның тарихы қола тақташада жазылған.

Люберас Негрони резиденциясы

Лльюберас Негрони резиденциясы, қазіргі уақытта Гонсалес Вивальди резиденциясы (Гонсалес Вивальди резиденциясы) деп белгілі, 1880 жылы Артуро Лльюберас әйелі Асунсьон Негрони үшін салынған. Жақында оны Гонсалес Вивальди отбасы сатып алды.

Корсиканың Пуэрто-Рикодағы және танымал мәдениеттегі әсері

Корсикалық порторикалықтар ауыл шаруашылығы және әскери қызметте ерекше мансаптар жасағанынан басқа, Пуэрто-Риконың өмір салтына көптеген басқа да үлес қосты. Олардың үлестерін білім беру, сауда, саясат және ойын-сауық салаларында кездестіруге болады. Вивони отбасының төрт белгілі мүшесі бар: Карлос Вивони, бұрынғы Экономикалық даму және сауда министрі, сондай-ақ бұрынғы Тұрғын үй министрі, Педро Сантос Вивони, Лахастың алғашқы мэрі, Пьер Вивони, судья және бұрынғы Полиция комиссары, және Хосе Антонио Вивони Рамирес де Арельяно, Сан-Жерманның бұрынғы мэрі. Корсикалық текті басқа пуэрторикалықтар, саяси мансаптарымен көзге түскендер: Пуэрто-Риконың Өкілдер палатасының алғашқы президенті және Пуэрто-Риконың Халықтық Демократиялық партиясын (Partido Popular Democrático de Puerto Rico) құрдас негізін қалаушы Эрнесто Рамос Антонини, Пуэрто-Рико Жоғарғы сотының судьясы және бұрынғы Резидент комиссары Хайме Фустер Берлингэри, Пуэрто-Рико Социалистік партиясының басшысы Хорхе Фариначчи және Сан-Хуанның бұрынғы мэрі Хорхе Сантини. Әлемдік атаққа ие болған алғашқы пуэрторикалық ойын-сауықшыларының бірі – «Тенорлардың патшасы» және «Патшалардың теноры» деп танымал опера әншісі Антонио Паоли Маркано болды. Ол 1907 жылы Италияда Руджиеро Леонкаваллоның «Паглиаччи» операсының қойылымына қатысқанда толық операны жазған алғашқы опералық орындаушы болды. Чарли және Эдди Палмиери ағайындылары Америка Құрама Штаттарында топтардың жетекшілері болды. Rock N Roll Hall of Fame-ке енген Джо Негрони The Teenagers рок-н-ролл тобының мүшесі болды. Америко Бошетти және Висенте Караттини екеуі де әнші-композиторлар болды. Караттини Пуэрто-Риконың Рождествосымен байланысты әндер жазды. Кармен Делия Дипини де болреро жанрындағы әнші ретінде танымал болды.

Пуэрто-Рикодағы алғашқы корсикалық отбасылардың тегі

Келесі тізімде 19 ғасырда Пуэрто-Риконың Аджунтас, Яуко, Гуаянилла және Гуаника аймақтарына көшіп келген алғашқы корсикалық отбасылардың тегінің бір бөлігі келтірілген. Бұл тізімді генеалог және тарихшы, полковник (АҚШ Әскери-әскери күштері ардагері) Гектор А. Негрони жасаған, ол корсикалықтардың көші-қонын және өзінің Негрони тегінің шығуын жан-жақты зерттеген. Пуэрто-Рикодағы алғашқы корсикалық отбасылардың тегі: Adriani, Agostini, Altieri, Anciani, Angilucci, Annoni, Anpani, Antongiorgi, Antoni, Antonini, Antonmarchi, Antonmattei, Antonsanti, Arenas, Artigau, Barbari, Bartoli, Bartolomei, Battistini, Benedetti, Belgodere, Bettolacce, Benvenutti, Berlingeri, Bernardini, Biaggi, Blasini, Boagna, Boccheciamp, Bocagnani, Bonelli, Bonini, Bracetti, Cardi, Carraffa, Casablanca, Casanova, Catinchi, Cervoni, Cesari, Chiavramonti, Cianchini, Costa, Damiani, Dastas, Defendini, Deodati, Dominicci, Emmanuelli, Estella, Fabbiani, Fantauzzi, Farinacci, Feliberti, Felippi, Ficaya, Figarella, Filipini, Franceschi, Franceshini, Franzuni, Fratacci, Fraticelli, Galletti, Garrosi, Gentili, Gilormini, Giovanetti, Giraldi, Giuseppi, Giuliani, Gordi, Graziani, Grillasca, Grimaldi, Guidiccelli, Lacroix, Lagomarsini, Laveri, Lazarini, Leandri, Linarola, Lipureli, Lorenzi, Lucca, Luchessi, Lucchetti, Luiggi, Maestracci, Malatesta, Marcantoni, Marcucci, Mari, Mariani, Marietti, Marini, Massari, Massei, Masini, Mattei, Maxinie, Micheli, Miguinini, Mignucci, Minucci, Modesti, Molinari, Molinelli, Molini, Montaggioni, Moravani, Mori, Muratti, Natali, Navaroli, Negroni, Nicolai, Nigaglioni, Octaviani, Olivieri, Orsini, Padovani, Paganacci, Palmieri, Paoli, Pelliccia, Pellicer, Piacentini, Piazza, Pieraldi, Piereschi, Pieretti, Pierantoni, Pietrantoni, Pietri, Piovanetti, Poggi, Polidori, Quilinchini, Rafaelli, Rafucci, Rapale, Rencini, Renesi, Romanacce, Romani, Rubiani, Rutali, Safini, Saladini, Sallaveri, Santini, Santoni, Santuchi, Savelli, Secola, Semidei, Senati, Shyny, Sinigaglia, Silvagnoli, Silvestrini, Simonetti, Sisco, Sonsonetti, Tollinchi, Tomasi, Tossi, Totti, Vecchini, Vicchioli, Vallevigne, Vicenti, Vincenti, Vincenty, Villanueva, Vivaldi және Vivoni.