Кіріспе

Ричард Пауэрстің "Жомарттық" романы

Жомарттық (кейде кеңдік деп те аталады) – осы қасиеттің өзі, көбінесе сыйлық түрінде беруге даярлық. Әртүрлі әлемдік діндер мен философиялар жомарттықты ізгілік деп санайды және оны мәдени және діни мерекелерде жиі тойлайды. Жомарттыққа қатысты ғылыми зерттеулер түрлі жағдайлар мен ойындардың адамдардың жомарттығына тигізетін әсерін, окситоцин сияқты нейрохимиялық заттармен байланысын және жомарттықтың эмпатия сияқты ұқсас сезімдермен қарым-қатынасын қарастырды.

Басқа қолданыстар

Жомарттық көбінесе қайырымдылық актілерін қамтиды, онда адамдар ешнәрсе күтпей беруге дайын болады. Бұл мұқтаж адамдарға көмектесу үшін уақыт, мүлік немесе қабілеттерді ұсынуды қамтыуы мүмкін, мысалы, табиғи апаттар кезінде адамдар өз еріктерімен ресурстарды, заттарды және ақшаны ұсынады. Жомарттықтың әсері, егер ол ұйым тарапынан бағытталмаған, өздігінен туған кезде ең терең болады. Адамдар жомарттық актілері арқылы біреудің өміріне оң әсер еткенде қуаныш пен қанағат сезіне алады. Жомарттық көптеген тіркелген қайырымдылық ұйымдары, қорлар, коммерциялық емес ұйымдар және т.б. үшін басшылық принцип болып табылады.

Этимология

Қазіргі ағылшын тіліндегі жомарттық сөзі латын тіліндегі generōsus сөзінен туындаған, яғни "асыл текті" деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз ағылшын тіліне көне француз тілінен Généreux арқылы келген. Латын тіліндегі gener– түбірі genus сөзінің жалғау түрі болып табылады, ол "туыс", "тайпа", "ұрпақ" немесе "тегі" деген мағыналарды білдіреді. Ал түпкі индоевропалық gen түбірі "тудыру" дегенді білдіреді. Осы түбірден генезис, ақсүйектер, гендер, жыныс мүшесі, нәсіл, шежіре және гений сияқты сөздер де пайда болған. Соңғы бес ғасыр ішінде ағылшын тілінде жомарттық, ең алдымен, элиталық дворяндарға тән мәртебелі статус сипаттамасынан, ізгілік пен асыл мінезді үйренген кез келген адамның таныта алатын жеке сапа мен іс-әрекеттің жетістігіне айналды. Ағылшын тілінде жазылған жомарт сөзінің көп бөлігі XVI ғасырға дейін және оның ішінде аристократиялық сезімді – асыл текті немесе жоғары туғандықты көрсетеді. Жомарт болу, шын мәнінде, дворяндыққа сай болудың бір жолы еді. XVII ғасырда бұл сөздің мағынасы мен қолданылуы өзгері бастады. Жомарттық енді тек отбасылық мұраны емес, жоғары туғандықпен байланысты деп саналған рухтың асыл тұқымын – яғни, әр адамның мінез-құлқына байланысты өзгере алатын әртүрлі құнды қасиеттерді білдіре бастады. Жомарттық ерлік, батылдық, күш, байлық, мейірімділік және әділдік сияқты мағыналарды алды. Сонымен қатар, жомарт сөзі құнарлы жерді, малдың күшін, азық-түліктің молдығын, түстердің жарық болуын, ішімдіктің күшін және дәрінің тиімділігін сипаттау үшін де қолданыла бастады. XVIII ғасырда жомарттықтың мағынасы одан әрі дамып, басқаларға ақша мен мүлік берудегі кеңдік, ашық қол және жомарттықтың қазіргі нақты мағынасын білдіретін болды. Бұл нақты мағына XIX ғасырда ағылшын тілінде басымдыққа ие болды.

Діндер

Буддизмде жомарттық он қасиеттің бірі болып табылады және ол ашкөздік деп аталатын өздігінен таңдалған зиянды әдетке қарсы дәрі болып саналады. Шығыс діндерінің қасиетті кітаптарында жомарттық "дана" деп аталады. Ислам дінінде Құранда былай делінген: "Кім Алланың разылығы үшін жомарттықпен садақа берсе, Алла оның орнын толтырады. Алла адамдардың ниетін біледі. Менің Раббым, Өз құлдарының ризықтарын қалағанына кеңітеді, қалағанына тарылтады. Сендер Алла жолында не жұмсасаңдар, Алла оның орнын береді. Ол – ең жақсы ризық беруші."

Христиан дінінде, Елшілердің ісінде Пауыл Исаның: "Беру, алудан жақсы" дегенін айтады, бірақ Евангелияларда бұл сөз Исаға тиесілі деп жазылмаған. Пауыл Тімотеге жазған хатында бай христиандарға "жомарт болуға және бөлісуге дайын тұруға" тиіс екенін айтады. Кейінгі христиан дәстүрінде қайырымдылық – қасиетті мінез деп есептеледі.

Философияда

Иммануил Кант категориялық императивінде кеңпейілділікті әмбебап және мүддесіз нысанда да зерделейді.

Ғылыми-зерттеу және стипендия

Зерттеулер жомарттықты көңілжасымпаздықпен байланыстырады. Пол Зак және оның әріптестері 100-ге жуық ер адамға окситоцин немесе плацебо пептидін енгізіп, одан кейін олар ақшаға қатысты бірнеше шешімдер қабылдады. Бір сценарий, «Диктатор ойыны», зертханадағы бейтаныс адамға тәжірибешілер берген 10 долларды бір жақты түрде беруді сұрату арқылы альтруизмді өлшеу үшін пайдаланылды; окситоцин бұл көрсеткішті өзгерте қоймады. Тағы бір тапсырма, «Ультиматум ойыны», жомарттықты өлшеу үшін қолданылды. Осы ойында бір адамға 10 доллар беріліп, оны зертханадағы екінші адамға компьютер арқылы бөліп беруі сұралады. Егер екінші адам бөліске риза болмаса, ол оны қабылдамайды (мысалы, егер ол қисық болса) және екеуі де ештеңе алмайды. Зерттеушілер қатысушыларға ұсыныс жасаушы немесе оған жауап беруші ретінде кездейсоқ тағайындалатынын айтты. Бұл ұсыныс жасаған адамның екінші тараптың көзқарасын ескеруін қажет етті. Жомарттық қабылдау үшін қажетті ең төменгі сомадан жоғары ұсыныс ретінде анықталды. Окситоцин плацебоға қарағанда жомарттықты 80%-ға арттырды. Сонымен қатар, окситоцин жомарттықты болжауда плацебодан екі есе маңыздырақ екені анықталды. Зерттеулер көрсеткендей, жоғары табысқа ие адамдар кедейлерге қарағанда жомарт емес, ал экономикалық теңсіздік жоғары болғанда жоғары табысқа ие адамдардың жомарттығы төмендейді. Бұл зерттеу жомарттықтың көздерін, бастауларын және себептерін; жомарттықтың түрлерін және көріністерін; сондай-ақ жомарттықтың берушілер мен алушыларға тигізетін әсерін зерттейді. Аталған жоба үшін жомарттық – басқаларға жақсы нәрселерді көңілжасымпаздықпен және мол беру қасиеті ретінде қарастырылады. Сыртқы жағдайлардың жомарттыққа тигізетін әсерін Милан Цверкова мен Майкл В. Мэйси зерттеді. Жомарттық әлеуметтік жұқпалылық сипатын көрсетіп, адамдардың жомарт болуға дайындығына әсер етеді. Зерттеу жомарттық мінез-құлқын таратудың екі әдісін қарастырды: өзара байланыс және басқалардың жомарттық әрекеттерін байқаудың ықпалы. Нәтижелер осы әдістердің жомарттық мінез-құлқының жиілігін арттыратынын көрсетті. Дегенмен, жанында тұрған адамның әсері де пайда болуы мүмкін, бұл мұндай мінез-құлқының жиілігін азайтуы мүмкін. Топтардағы ынтымақтастыққа жазалаудың әсері зерттелді. Зертханалық эксперименттердің бірінде қатысушылардың рөлдеріне жазалаушылар, жазалаушы емес, жомарт және өзімшіл адамдар кірді. Қатысушылар жомарт адамдарды өзімшілдерге қарағанда сенімдірек деп санады, ал жазалаушылар жазаламайтындарға қарағанда сенімсіз деп есептелді.