Кіріспе

Сан-Фернандо қаласы (; ), Филиппиннің 1-сыныпты құрамдас қаласы және Филиппиннің Пампанга провинциясының астанасы. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 354 666 адамды құрайды. Бұл Орталық Лусон аймағының орталығы болып табылады және Маниладан солтүстікке, Замбалес облысының Субик қаласынан шығысқа, Тарлак облысының Тарлак қаласынан оңтүстікке және Анжелес қаласындағы Кларк әуе базасынан оңтүстікке қарай орналасқан. Бұл аймақ Пампангадағы Metro Angeles деп аталатын қалалық аймақ болып саналады және Орталық Лузонның өнеркәсіптік және тұрғын үй орталығы деп есептеледі. Қала Испания королі Фердинанд VI-ның құрметіне аталған және Кастилия мен Леонның әулие Фердинанд III-нің қамқорлығында, оның мерекесі әр жылдың 30 мамырында тойланады. "Филиппиннің Рождество астанасы" деп танымал қалада жыл сайын желтоқсан айында Үлкен шамдар фестивалі өтеді, онда үлкен "пароль" шамдары жарысқа түседі. CNN телеарнасы қаланы "Азияның Рождество астанасы" деп атады.

Тарих

Сан-Фернандо қаласы 1754 жылы Баколор және Мексика қалаларынан құрылды. Алғашқы шіркеу 1755 жылы ағаш қабырғаларымен және nipa жапырақтарынан жасалған шатырымен салынды. Сол жылы қалалық сот қала алаңының алдында берік материалдардан және сабанмен жабылған nipa шатырынан тұрғызылды. Сол жылы Дон Видал де Арозал оның алғашқы губернаторы болды. 1796 жылы, бұрынғы жылы губернаторлық қызметін атқарғаннан кейін, Дон Анхель Панталеон де Миранда Сагуинге кетіп, содан кейін Кулиат бариосында өзінің эстатесін құруға кірісті. 1829 жылдың 8 желтоқсанында барио Сан-Фернандодан бөлініп, Лос Сантос Анхелес Кустодиос қамқоршылығымен жаңа Анхелес қаласы құрылды. 1852 жылдың 6 тамызында Пампанга провинциясының астанасын Сан-Фернандоға көшіру туралы өтініш-хатқа қол қойылды. 1881 жылдың 11 қыркүйегінде Баколордан Сан-Фернандоға Пампанга провинциясының астанасын көшіруді бекіткен Real Cedula 745-ке қол қойылды. Алайда, бұл көшіру іске аспады. 1878 жылы Калут қаласын құру үшін шаралар қабылданды. Бұл жаңа қала Калут пен оның көршілес бариолары – Булаун, Малпитик, Синдалан, Ла-Паз, Лара, Сагуин, Телабастаган, Балете, Малинао, Пулунг Булу, Панипуан, Макабакл және Сан-Фернандодағы Пау поселкесі, сондай-ақ Мексикадағы Панипуан, Акл, Суклабан және Гандус учаскесінен тұратын болды. Бұл жоспар Сан-Фернандоның діни қызметкерінің күшті қарсылығына байланысты іске аспады. Генерал-губернатор Эулогио Деспухоль мен Манила архиепископы Бернардино Нозаледа 1892 жылдың 2 ақпанында Манила-Дагупан теміржолының Багбаг-Мабалакат бөлігімен бірге Сан-Фернандо теміржол станциясын ашты. Станция сол жылы Маниладан кейін екінші орынды иеленді, сондықтан Манила-Дагупан теміржолының ең маңызды провинциялық станциясы болды. Сол жылдың 27 маусымында Хосе П. Ризал Ла Лига Филипинаға мүшелерді тарту миссиясының бір бөлігі ретінде қалаға тоқтады. 1896 жылдың 1 қыркүйегінде қаланың жағдайы тыныш болғанына қарамастан, соғыс жағдайы жарияланды. Бригад генерал Диего де лос Риос 1896 жылдың 2 желтоқсанында Манилада 30 тамызда басталған революцияны тоқтату үшін келді. Генерал Руис Серральде 1897 жылдың 26 маусымында Сан-Фернандодағы бейбітшілікті сақтау үшін Риостың лауазымын алды. Революция әлі де күшін жинамаған, Пампанганың кейбір жерлерінде эпизодтық атыс-шабыстар болды. 1898 жылдың 26 маусымында Макабебеден басқа Пампанганың барлық қалаларының өкілдері Сан-Фернандода жиналып, провинциялық әскери губернатор және революциялық президент Эмилио Агиналдоның өкілі болған генерал Максимино Хизонға адалдық ант берді. 9 қазанда Агиналдо мен оның кабинеті қалаға келді, оларды көпшілік зор қол соғулармен және ынта-қуанышпен қарсы алды. Олар сол кезде әскери штаб ретінде пайдаланылған монастырға барып, орналасты. 1899 жылдың 4 мамырында генерал Антонио Луна басқаратын филиппин революциялық әскерлері жақындап келе жатқан американдық әскерлерге пайдасыз ету үшін қалалық әкімшілік ғимаратын, қала шіркеуін және бірнеше үйлерді өртеп жіберді. 16 маусымда қаланың стратегиялық маңыздылығын ескере отырып, Агиналдо өзі филиппин күштерін Сан-Фернандо шайқасында басқарды. Қаланы қайта басып алу жоспары сәтсіз аяқталды. Калут 9 тамызда американдықтардың бақылауына көшті. 1904 жылдың 15 тамызында Пампанга провинциялық үкіметі 1904 жылдың 22 шілдесінде қол қойылған No. 1204 заңына сәйкес Баколордан Сан-Фернандоға көшірілді. Бұл губернатор Макарио Арнедо мен муниципалитет президенті Хуан Сенгсонның өкілеттігі кезінде болды. Сол жылы Миналин қаласы Сан-Фернандоның құрамына енді. Ол 1909 жылы тәуелсіздігін қайта алды. 1905 жылдың 2 қаңтарында Санто-Томас қаласы 1208 заңына сәйкес Сан-Фернандомен біріктірілді. 1904 жылдың 12 тамызында АҚШ-тың соғыс министрі Уильям Х. Тафт Пампанганы басқару үшін ақпарат алу және идеялар жинау үшін қалаға келді. Оның сапарына уақыт жетпегендіктен, оның құрметіне бамбуктан жасалған павильон асығыс түрде салынды, онда 200 адамдық банкет ұйымдастырылды. Кейін Тафт АҚШ президенті болып сайланды. 1921 жылы Пампанга қант даму компаниясы (PASUDECO) қант зауыты жұмысын бастады. Компания 1918 жылы жергілікті қаржыландырылатын зауыт салу жоспарының бір бөлігі ретінде губернатор Хонорио Вентураның Сан-Фернандодағы резиденциясында Хосе де Леон, Аугусто Гонсалес, Франсиско Тонгио Лионсон, Томас Лазатин, Томас Консунжи, Франсиско Хизон, Хосе Хенсон және Мануэль Уркико сияқты ірі плантаторлар құрды. 1932 жылы Педро Абад Сантос Филиппин Социалистік партиясын құрды. Екі жылдан кейін ол Aguman ding Maldang Talapagobra (AMT) ұйымын құрып, басқарды. Сан-Хосе бариосындағы Абад Сантос ауылы шаруалар қозғалысының орталығына айналды. 1939 жылдың 14 ақпанында Филиппин президенті Мануэль Л. Кесон қалалық әкімшілік ғимаратының алдында шаруалар жиынында әлеуметтік әділет бағдарламасын жариялады. 1941 жылы Императорлық Жапон армиясының күштері қалаға басып кірді және муниципалитет үкіметін өзінің бақылауына алды. Келесі жылы мыңдаған филиппин және американдық соғыс тұтқындары Батааннан Сан-Фернандо теміржол станциясына дейін Батаан Өлім маршымен жүрді. 1952 жылы Санто-Томас қаласы Сан-Фернандодан бөлінді. 1986 жылы Патерно Гуэварра Маркос диктатурасын құлатқан сәттіліктің нәтижесінде қаланың міндетін атқарушы офицері болып тағайындалды. Кейін ол муниципалитет мэрі болып сайланды. 1987 жылдың 31 желтоқсанында бұрынғы мэр Армандо Биливанг Сан-Хосе бариосында қайтадан мэр болып сайлану үшін үгіт жүргізіп жатқанда, Жаңа халық армиясының коммунистік бүлікшілері оның қасына оқ атты, өзі шабуылдан құтылып, ал оның жүрегі ауырған немересі қаза тапты. 1990 жылы Филиппин президенті Корасон Акино Азиядағы алғашқы және әлемдегі үшінші Рождество ауылы – Паскухан ауылын ашты. Келесі жылы 600 жылдан астам уақыттан кейін ұйқыдан оянған Пинатубо тауы қалаға күл мен жанартау қалдықтарын шашыратып, лава ағынына ұшыратты. 1995 жылдың 1 қазанында "Сибил" (Маменг) тайфуны қалаға соқты. Ол Пинатубо тауынан келген су тасқыны мен лайлы ағындарды босатып, қалаға жеткізді. Санто-Ниньо, Сан-Хуан, Сан-Педро Кутуд және Маглиман бариолары лахардан қирады. Сан-Фернандо азаматтары қаланы құтқару үшін ақша жинап, Әулие Фердинанд халқының бөгетін салуға кірісті. Келесі жылы Пампанга Мегабөгеті салынды, бұл қалаға келген одан әрі зиянды болдырмады.

Қалалық аудан

1997 жылдың 6 қаңтарында қала әкімі Рей Акино және сенатор Глория Макапагал Арройо қала мәртебесін алу жолындағы науқанды бастады. Сол жылдың 27 сәуірінде депутат Оскар Родригес Сан-Фернандо қаласын құру туралы № 9267 заң жобасын енгізді. 2000 жылы Мәжіліс спикері Арнульфо Фуэнтебелла және Сенат президенті Аквилино Пиментел-младший Сан-Фернандоның мақұлданған қалалық хартасына сәйкесінше 4 және 13 желтоқсанда қол қойды. Қала 2001 жылдың 4 ақпанында ресми түрде құрамдас қалаға айналды, бұл алдыңғы күні өткен референдумда 8990 нөміріндегі Республикалық заңның ратификациялануынан кейін болды, осылайша ол Филиппиндегі 99-шы қала атанды. Рей Акино қаланың тұңғыш мэрі болды.

Діндер

Рим католиктігі қаладағы басым дін; халықтың 80% осы дінді ұстанады. Қала Флорентино Лавариас басқаратын Сан-Фернандо Рим-католик архиепископиясының құрамында. Басқа діндерге протестантизм және тәуелсіз христиандық кіреді. Iglesia Ni Cristo – 3% жататын ең ірі азшылық дін. Ислам да қалада кездеседі. Сан-Фернандо архиепископиясының тақырыбы қаладағы Сан-Фернандо қалалық соборында орналасқан.

Экономика

Облыстың ортасында орналасқан Сан-Фернандо қаласында 2 қоғамдық базар, 39 банк, 48 несие беру мекемесі (инвесторлар), 38 ломбард, 17 жанар-жағармай станциясы, 3 кинотеатр, 39 мемлекеттік және жеке мектеп, 7 аурухана, 13 стоматология кабинеті, 9 қонақ үй, 28 дәріхана, 7 дискотека, 6 валюта айырбастау фирмасы, 15 киім фабрикасы, 24 азық-түлік дүкені, 7 супермаркет, 42 сақтандыру компаниясы, 16 қауіпсіздік агенттігі және 70 мейрамхана бар. Пампанга облысының әкімшілік орталығы болғандықтан, Сан-Фернандода Филиппиннің ірі мемлекеттік органдарының аймақтық кеңселері де орналасқан. SM City Pampanga, Орталық Лусондағы алғашқы SM сауда орталығы, SM Supermalls компаниясына тиесілі ірі сауда орталығы. SM-нің тағы екі сауда орталығы бар: қала орталығындағы Consunji көшесінде орналасқан SM City San Fernando Downtown және Telabastagan барангиіндегі MacArthur тас жолындағы SM City Telabastagan. Robinsons Starmills Pampanga немесе Robinsons Starmills – Филиппиндегі екінші ірі сауда орталығы операторы Robinsons Malls компаниясына тиесілі және басқаратын сауда орталығы. Бұл Орталық Лусон және Пампангадағы алғашқы Robinsons сауда орталығы, ол SM City Pampanga-ға бәсекелес. Сауда орталығы Хосе Абад Сантос даңғылы бойында, Сан-Фернандо мен Мексика муниципалитетінің шекарасында орналасқан және жалпы ауданы .

Өнеркәсіп саласы

Сан-Фернандо Орталық Лусонның ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу орталықтарының бірі болып табылады. Бұл – күріш өндіретін ірі аймақ және маңызды қант өндіруші аймақ. Пампанга қант даму компаниясы (PASUDECO) бір кезде Пампангадағы ең ірі жеке жұмыс беруші болған. Бұл аймақтағы ірі қант өңдеу зауыты. Қалада кеңселері бар басқа өндіріс компаниялары: Universal Robina, Zuellig Pharma, Nestlé Philippines, Petrophil, Mondragon Industries, JBTEC Flavors and Blends Inc., Asia Brewery және Del Monte Corporation. Сан-Мигель корпорациясы, Coca-Cola, Pepsi-Cola және Pampanga’s Best сияқты ірі тамақ және сусындар компанияларының қалада зауыттары бар. Әр жылғы Рождество маусымында қала қолмен жасалған «парольдер» өндірісінің орталығына айналады, олардың күрделі дизайндары мен шамдарының қозғалысқан сияқты көрінуі оларды ерекшелендіреді және шамдардың жарқын түстерін күшейтеді. Сондай-ақ, әр жылғы Рождество қарсаңында Сан-Фернандоның ауылдық округтері ең жақсы «парольді» анықтау үшін достық бәсекеге түсетін «Үлкен пароль фестивалі» өтеді. Фестивальдің өзі желтоқсан айының ортасында өткізіледі, ал бұрын ол 1904 жылғы тамызға дейін Баколор қаласында өткізілген. Бұл оқиға Капампан тілінде «Лиглиган Парол» деп аталады, көптеген адамдар сол жылы ол өтпегенін айтады. 1908 жылы фестиваль ресми түрде қалаға көшірілгеннен кейін, «Үлкен пароль фестивалі» дәстүрге айналды, оның барысында «парольдер» үлкеніп, дизайндары күрделене түсті. Осыдан бері ол қаланың бірлігінің және тұрғындар еңбегінің символына айналды.

Қызықты орындар

Монумент Фернандино Монумент Фернандино оқиғасының төрт қырынан тұрады: а) фонарь ұстаған өкінішті қыз, б) шам ұстаған әйел, в) құрбандық шалушы әйел және г) қайықшы. 4 ақпан 2004 жылы (мэр Рей Б. Акиноның арнауымен) ашылған Монумент Фернандино қаланың жарқын тарихы мен мәдени мұрасына құрмет көрсететін мүсін. Алыстан қарағанда, оның көркемдік композициясы шөл далада өсіп тұрған өсімдіктей көрінеді. WOW Philippines Hilaga Бұрын Паскухан ауылы деп аталған, Солтүстік Лусон экспрессінің (NLEX) Сан-Фернандо шығуының жанында орналасқан WOW Philippines Hilaga 2003 жылы бұрынғы хатшы Ричард Дж. Гордонның күш-жігерімен мәдени, тарихи, туристік, сауда және ойын-сауық орталығына айналдырылды. Оның дизайны мен тұжырымы Филиппиннің солтүстік аймақтарының төрт аймағының мәдени және тарихи мұрасын көрсетуге арналған виртуалды терезе болып табылады, сонымен қатар олардың жергілікті өнімдері мен қолөнер бұйымдарын ұсынады. Орталықтағы жұлдыз тәрізді павильондар әлемдегі ең үлкен фонарьларды шығаратын Сан-Фернандо, Пампанга қаласының шебер фонарь жасаушыларына құрмет көрсетеді. Кешенде конгрестер мен арнайы іс-шаралар үшін 1000 орындық кондиционерлі павильон, ашық аспандағы амфитеатр, кондиционерлі көрме залдары, сауда орындары, бақшадағы мейрамханалар және 60 орындық конференц-зал бар. Pampanga Eye SM City Pampanga қасындағы Sky Ranch Pampanga-да орналасқан бұл айналмалы дөңгелек еліміздегі ең биігі болып табылады. Bren Z. Guiao спорт кешені мен конгресс орталығы Бұл концерттер, конгрестер, баскетбол ойындары, сұлулық сайыстары және басқа да спорттық іс-шаралар үшін жабдықталған көп мақсатты кешен. Кешен ішіндегі 3000 орындық, кондиционерлі конгресс орталығы Пампанганың мақтанышы болып табылады. Архиепископтық мұражай және мұрағат Университет Аспенсия ғимаратында орналасқан. Мұнда Пампанганың бай мәдени мұрасын бейнелейтін антикварлық заттар мен көркем туындылар жинақталған. Онда үлкен шіркеу қоңырауынан бастап суреттерге дейін, түрлі пішіндегі және өлшемдегі пил сүйегінен және ағаштан жасалған мүсіндер, дін қызметкерлерінің мисса кезінде киетін киімдері, тостағандар, монстрандар, реликвиарлар және алтын, күміс пен асыл тастардан жасалған кибориумдар бар, олардың кейбіреулері 17 ғасырға дейін сақталып келген. Everybody's Cafe Пампанга провинциясы "Филиппиннің асханалық астанасы" ретінде танылғандықтан, Сан-Фернандо қаласында провинцияның ең көне мейрамханаларының бірі – Everybody's Cafe орналасқан. Барнай Дель Пилардағы МакАртур тас жолының бойында орналасқан бұл әйгілі мейрамхана 1946 жылы Жоролан отбасымен салынған және бетут (толтырылған бақалар), камару (крикеттер) және Пинданг Дамулаг (кербуыл еті) сияқты экзотикалық Капампан тағамдарымен танымал. Everybody's Cafe халықаралық телешоуларда, мысалы, Discovery Travel and Living's Bizarre Foods (Эндрю Зиммернмен) және Bobby Chin's World Cafe Asia секілді бағдарламаларда көрсетілген.

Сайланған лауазымды адамдар

+ Сан-Фернандо, Пампанга кеңесінің мүшелері (2022–2025) Лауазым аты Аудандық өкіл (Пампанга провинциясының 3-ші заңнамалық округі) Аурелио Гонсалес кіші Сан-Фернандо, Пампанга қаласының басшысы Вильма Б. Калуаг Сан-Фернандо, Пампанга қалалық кеңесінің төрағасы Бенедикт Джаспер Саймон Р. Лагман Қалалық кеңес мүшелері Аурелио Бренц П. Гонсалес Розалие Мендоза Энрико Мария О. Хизон Регинальдо Б. Дэвид Кристина Д. Лагман Ато Агустин Ангел М. Вижангко Айзель Мари Грейс Н. Макалино Редтор Р. Халили Розмари Г. Калимлим

Медиа

Сан-Фернандо қаласында төрт телеарна бар: UBC Channel 12, Infomax Channel 44, Central Luzon Television Channel 36 (CLTV36) және ABS CBN TV 46 Pampanga. Үш радиостанция бар, олардың ішінде Филиппиннің RadioWorld Broadcasting Corporation компаниясына тиесілі 5 киловаттық RW 95.1 FM, Сан-Фернандо архиепископтығының меншігіндегі және басқарымындағы 91.9 Bright FM, сондай-ақ Brigada Mass Media Corporation компаниясына тиесілі 2,5 киловаттық 92.7 Brigada News FM Central Luzon.

Газет

Қалада SunStar Pampanga, The Probe, Coffee Punch, Pampanga Times және Observer газеттері сияқты бірнеше жергілікті газеттер шығарылады.