Аббасид халифатына қарсы Занж көтерілісі

Кіріспе

Аббасид халифалығына қарсы көтеріліс

Занж көтерілісі (ثورة الزنج ) – 869 жылдан 883 жылға дейін Аббасид халифалығына қарсы болған ірі көтеріліс. Қазіргі Оңтүстік Ирактағы Басра қаласының жанында басталған және Әли ибн Мұхаммед басқарған бұл көтеріліс бастапқыда Оңтүстік-Шығыс Африка жағалауынан тұтқынға алынып, Таяу Шығысқа әкелінген, негізінен аймақтың тұзды батпақтарын кептіруге жұмылдырылған құл және азат болған банту халықтарынан (“Занж”) құралды. Көтеріліс Халифаттың әртүрлі аймақтарынан келген құлдар мен бостандыққа шыққандардың, соның ішінде Оңтүстік-Шығыс Африкалықтар мен арабтардың қатысуымен кеңейді. Жеңіліске ұшырағанға дейін ондаған мың адамның өмірін құрбан етті. Әл-Табари мен әл-Масуди сияқты бірнеше мұсылман тарихшылары Занж көтерілісін Аббасид орталық үкіметін мазалаған көптеген көтерілістердің арасындағы “ең қатыгез және қанды көтеріліс” деп санайды. Қазіргі ғалымдар бұл қақтығысты “Батыс Азия тарихындағы ең қанды және ең қиратушы көтерілістердің бірі” деп сипаттайды, сонымен бірге оның жазбаларын “алғашқы ислам тарихындағы ең толық және кеңінен сипатталған әскери науқандардың бірі” деп бағалайды. Көтерілісшілердің нақты құрамы, олардың кім екені және араларындағы құлдар мен бостандыққа шыққандардың үлесі әлі де талқылауда, себебі қолда бар тарихи деректер әртүрлі интерпретацияларға ашық.

Өмірбаян

Зандж – Банту тілінде сөйлейтін халық, олар Оңтүстік-Шығыс Африкадан күштеп әкелінді және негізінен Савадтың плантациялық экономикасының бір бөлігі ретінде ауыл шаруашылығы еңбегі үшін құлдыққа алынды (Оңтүстік Ирак). Бұл кезеңде құлдыққа деген сұранысқа айналадағы кең саздықтарды иеленген Басра портының бай тұрғындары себеп болды. Бұл жерлер шаруалардың көшіп-қонуы мен уақыт өте келе қайталамалы су тасқыны салдарынан тасталып кеткен, бірақ оларды қарқынды еңбекпен қайта өңдеуге болатын жағдайға келтіруге болады. Жергілікті магнаттар осы жерді егістікке жарамды етіп жасайтын болса, онда жер иелігін ала алатын. Нәтижесінде олар көптеген зандж және басқа құлдарды сатып алды, оларды жұмыс лагерлеріне орналастырды және мелиорация процесінің бір бөлігі ретінде азотты жердің беткі қабатын тазарту міндеті жүктелді. Басқа зандждар Савадтың тұздықтарында, әсіресе Басра маңындағы аймақта жұмыс істеді. Бұған дейін осы жағдайларға қарсы көтеріліс жасауға екі рет – 689/90 және 694 жылдары – тырысқан. Бұл екі көтеріліс те тез сәтсіз аяқталды және одан кейін олардың 869 жылға дейінгі тарихы туралы аз мәлімет бар. 861 жылдан бастап Аббасид халифаты Самарадағы Анархия деп аталатын ауыр тәртіпсіздік кезеңінен әлсіреп қалды, онда Аббасид Самарасындағы орталық үкімет халифалар мен әскери құрылымдар арасындағы мемлекеттің бақылауы үшін күреспен, соның ішінде үкіметтің төлемсіздігіне байланысты көптеген төлемақысыз әскерлердің көтерілістерімен салғыртқа ұшырады. Бұл кезеңде алты халифа бірінен кейін бірі тез арада билік үшін күрес сериясында Түрік әскерлерінің қолдауымен әл-Мутамид халифалық билікке ие болды. 860 жылдары бүкіл астанадағы түрлі топтар осы қақтығыстан алаңдады, нәтижесінде бірнеше халифалар, армия командирлері мен бюрократтар қаза тапты; бірнеше әскерлік тәртіпсіздіктер басталды; 865-866 жылдары зиянды азаматтық соғыс; 866 жылы хариджилердің үлкен көтерілісі; және үкіметтің іс жүзінде банкроттығы. Самарадағы анархия бірқатар провинциялардың көтерілісшілердің қолына түсуіне мүмкіндік берді, ал провинциялық губернаторлар өздеріне берілген аумақтарда тәуелсіз әрекет етуге еркін болды. Облыстардың жоғалуы орталық үкіметке түсетін салықтық түсімдердің азаюына әкелді, бұл астанадағы дағдарысты одан әрі күшейтіп, үкіметтің өз билігіне қарсы сын-қатерлерге тиімді жауап беру қабілетін құлдыратты. Бұл тұрақтылықтың бұзылуы Занж көтерілісінің алғашқы табысына ықпал етті, өйткені үкімет көтерілісшілерді бағындыру үшін жеткілікті әскер мен ресурстарды жұмсай алмады. Шығуына қарамастан, Әли жастық шағының кем дегенде бір бөлігін Рай ауданында өткізген көрінеді. Белгісіз бір уақытта ол Аббасидтердің астанасы Самараға көшіп барды. 863 жылы ол Самарадан Бахрейнге (Шығыс Арабия) жолға шықты, онда ол шиит болып көрінді және халықты халифатқа қарсы көтеріліске шақыра бастады. Оның ісіне қолдау көрсету тез өсті. Бахрейндіктердің көпшілігі оның билігіне мойынсұнды және харадж (жер салығы) оның атынан жиналды. Осыған қарамастан, оның көтерілісі жергілікті тұрғындардың қарсылығына байланысты сәтсіз аяқталды, содан кейін Әли аймақты тастап, 868 жылы Савадтағы Басра қаласына көшіп барды. Басрада Әли қаладағы бәсекелес топтар – Билалия мен Садияның қозғайтын тәртіпсіздіктерін пайдаланып, бір топтың қолдауына ие болуға тырысты. Ақырында ол жаңа көтеріліс жариялады, бірақ қалада ешкім оның жағына қосылмады және ол Месопотамия батпақтарына қашуға мәжбүр болды. Сол жерде оны провинциялық билік ұстап, Васитке жіберді. Ол тез арада бостандыққа шығып, Бағдадқа барып, келесі жылы сол жерде қалды. Бағдадта болған кезінде ол Зейд ибн Әлидің немересімен туыс бола отырып, өзін заид деп жариялады және өз қозғалысына қосымша ізбасарлар жинады. 869 жылы Басраның топтары арасындағы тағы бір шайқас туралы хабар естігенде, ол аймаққа оралды және "Басра батпақтарында жұмыс істейтін қара құлдарды іздестіре бастады және олардың жұмыс жағдайлары мен тамақтану стандарттарын білуге тырысты". Ол Занж пен басқа құлдарды босатып, жалдауға арналған науқанды бастады, оларға қолдау көрсету үшін байлық, байлық және өркендеуді уәде етті. Көптеген адамдар оның ісіне қосылды, көп ұзамай Әли "Занж" басшысы деген мағынаны білдіретін Сахиб аз Занж деген атақпен танылды. Алайда, Әлидің қозғалысы Занж ғана емес, басқа да әлеуметтік топтардағы көптеген адамдарды өзіне тартты. Олардың арасында "жартылай босатылған құлдар, беделді отбасылардың клиенттері, бірқатар шағын қолөнершілер мен қара жұмысшылар, кейбір шаруалар және Басра төңірегінде тұратын кейбір бедуиндер" болды. Ол өзінің туын және монеталарын харижиттік сөздермен жазды және жұма күнгі уағыздарын "Алла ұлы, Алла ұлы, Алладан басқа ешқандай құдай жоқ, және Алла ұлы; Алладан басқа төрешілік жоқ" (lā ḥakama illāllāh, walā ḥukma illā lillāh) деген ұранмен бастады, бұл "Саффин шайқасы кезінде Әли қатарынан шығып кеткен кезде харижиттер қолданған соғыс шақыруы" болды. Көтеріліс күшіне жеткенде, олар бекіністер де салды, аймақтың каналдары мен өзендерін кесіп өту үшін флот құрды, өздері бақылап отырған аумақтарда салық жинады және өз монеталарын шығарды. Бастапқы кезеңдерде көтеріліс Басра қаласы мен Соқыр Тигрис аймағымен шектелді. Аббасид үкіметінің көтерілісті басуға жасаған алғашқы тың әрекеттері тиімсіз болды және бірнеше қалалар мен ауылдар басып алынды немесе тоналанды, оның ішінде 870 жылы әл-Убулла және 871 жылы Суқ әл-Ахваз. Басра 871 жылдың қыркүйегінде ұзақ қоршаудан кейін түсті, нәтижесінде қала өртенді және оның тұрғындары қырғынға ұшырады. 872 жылы Аббасид халифасының регенті Әбу Әхмед ибн әл-Мутаваккіл (әл-Муваффақ деген құрметті атымен белгілі) көтерілісшілерге қарсы жасаған жазалау науқаны сәтсіз аяқталды және Занж келесі бірнеше жыл бойы шабуылдауды жалғастырды. Аббасид армиясының көтерілісті басуға кедергі келтірген себебі, оның Әхваз және Иракқа Яқуб ибн әл-Лайттың Саффари әскеріне қарсы күреске белсенді қатысуы болды, бұл Занжға солтүстікке қарай кеңейтуге мүмкіндік берді. 876 жылы Басра мен Васит арасындағы батпақтарды басып алуға жасалған көтерілісшілердің науқаны сәтті аяқталды және олар Кәскар ауданына жетті. 879 жылға қарай көтеріліс ең алыс шегіне жетті. Васит және Рамхурмуз тоналанды және көтерілісшілер Тигрис бойымен солтүстік-батысқа қарай жылжыды, Бағдаттан елу шақырым қашықтықта болды. Аббасид үкіметі 879 жылдың соңында соғыста бастаманы қайта алды, ал-Муваффақ өзінің ұлы Әбу әл-'Аббасты (болашақ халиф әл-Мутадид) көтерілісшілерге қарсы үлкен күшпен жіберді. Әл-Муваффақ келесі жылы шабуылға қосылды және келесі бірнеше айда үкімет күштері Ирак және Әхваз аудандарынан көтерілісшілерді тазартты және оларды Басраның оңтүстігіндегі "астанасы" әл-Мухтараға кері шегіндірді. Әл-Мухтара 881 жылдың ақпанында қоршауға алынды және келесі екі жарым жыл бойы әл-Муваффақтың ерікті түрде тапсырғандарға кең кешірім шарттарын ұсыну саясаты көтерілісшілердің көптеген бөлігін күрестен бас тартуға көндірді. 883 жылдың тамызында әл-Мухтараның құлауы, Әли ибн Мұхаммед пен көтерілісшілер командирлерінің көпшілігінің қаза тауып немесе тұтқынға алынуы көтерілістің аяқталуын білдірді, ал қалған көтерілісшілер үкіметке бағынды немесе өлтірілді. Көтеріліс экономикалық белсенділікті күйретіп, болған аудандарға кең ауқымды зиян келтірді. Көтерілістің көздері өртенген қалалар мен ауылдарды, шабуылдап келе жатқан армиялардың азық-түлік және басқа да ресурстарды тартып алуын, жерлерді тастап кетуді және ауыл шаруашылығының тоқтатылуын сипаттайды...

The Zanj were Bantu speaking people who had been forcibly taken from Southeast Africa and were enslaved primarily for agricultural labor as part of the plantation economy of the Sawad (southern Iraq). The demand for servile labor during this period was fueled by wealthy residents of the port city of Basra, who had acquired extensive marshlands in the surrounding region. These lands had been abandoned as a result of peasant migration and repeated flooding over time, but they could be converted back into cultivatable status through intensive labor. Local magnates were able to gain ownership of this land on the condition that they would make it arable. As a result, they acquired large numbers of Zanj and other slaves, who were placed into work camps and tasked with clearing away the nitrous topsoil as part of the reclamation process. Other Zanj were used to work in the salt flats of the Sawad, especially in the area around Basra. Two previous attempts to rebel against these circumstances are known to have occurred in 689–90 and in 694. Both of these revolts had quickly failed and thereafter little is known about their history prior to 869. Beginning in 861, the Abbasid Caliphate was weakened by a period of severe disorder known as the Anarchy at Samarra, during which the central government in Abbasid Samarra was paralyzed by a struggle between the caliphs and the military establishment for control of the state, including numerous mutinies of unpaid troops sparked by the government's insolvency. During this period, six caliphs swiftly succeeded one another in a series of power struggles until finally ending with al Mu'tamid gaining the caliphate with the support of Turkish troops. Throughout the 860s the various factions in the capital were distracted by this conflict, resulting in the deaths of several caliphs, army commanders and bureaucrats; the outbreak of multiple troop riots; a damaging civil war in 865–866; a great rebellion of the Kharijites in 866; and the virtual bankruptcy of the government. The anarchy in Samarra allowed a number of provinces to fall into the hands of rebels, while provincial governors were free to act in an independent manner in the territories assigned to them. The effective loss of provinces, in turn, resulted in a decrease in tax revenues received by the central government, further exacerbating the crisis in the capital and crippling the government's ability to effectively respond to challenges against its authority. This continuing instability greatly facilitated the initial success of the Zanj revolt, as the government proved incapable of committing sufficient troops and resources to subdue the rebels. Regardless of his origins, Ali appears to have spent at least a part of his youth living in the area of Rayy, and at an unspecified date he moved to the Abbasid capital of Samarra, where he mixed with some of the influential slaves of Caliph al Muntasir (r. 861–862). In 863, he made his way from Samarra to Bahrayn (Eastern Arabia), where he pretended to be Shia and started to rouse the people into rebellion against the caliphate. Support for his cause quickly grew. A large number of Bahranis submitted to his authority and the kharaj (land taxes) were collected in his name. Despite this, his rebellion eventually failed due to opposition from the local inhabitants, whereupon Ali abandoned the region and relocated to the city of Basra in the Sawad in 868. In Basra, Ali sought to take advantage of disturbances caused by the city's rival groups, the Bilaliyyah and Sa'diyyah, and attempted to secure the support of one of the factions. Eventually he proclaimed a new revolt, but no one in the city rallied to his side and he was forced to flee to the Mesopotamian Marshes. There he was arrested by the provincial authorities and sent to Wasit. He was quickly able to secure his freedom and went to Baghdad, where he remained for the next year. During his time in Baghdad he claimed to be a Zaydi by being related to the grandson of Zayd ibn Ali and won over additional followers for his movement. When Ali heard news about another scuffle between Basra's factions in 869, he returned to the region and "began to seek out black slaves working in the Basra marshes and to inquire into their working conditions and nutritional standards." He began a campaign to liberate and recruit Zanj and other slaves, promising them wealth, affluence and prosperity in exchange for their support. A trifling number of people quickly joined his cause, and Ali soon came to be known by the title Sāhib az Zanj, meaning "Chief of the Zanj". However, Ali's movement attracted not only Zanj but many other people of different social groups. These included "semi liberated slaves, clients of prestigious families, a number of small craftsmen and humble workers, some peasantry and some Bedouin peoples who lived around Basrah." He inscribed his banner and coins with Kharijite expressions and started off his Friday sermons with the slogan, "God is great, God is great, there is no God but God, and God is great; there is no arbitration except by God" (lā ḥakama illāllāh, walā ḥukma illā lillāh), which was "the war cry used by the Kharijites when they defected from the ranks of Ali during the Battle of Siffin". As the rebellion grew in strength, they also constructed fortresses, built up a navy for traversing the canals and rivers of the region, collected taxes in territories under their control, and minted their own coins. In its initial stages, the rebellion was limited to the region around the city of Basra and the Blind Tigris. Early efforts by the Abbasid government to crush the revolt proved ineffectual, and several towns and villages were occupied or sacked, including al Ubulla in 870 and Suq al Ahwaz in 871. Basra fell in September 871 following an extended blockade, resulting in the city being burned and its inhabitants massacred. A retaliatory campaign undertaken by the caliphal regent Abu Ahmad ibn al Mutawakkil (known by his honorific of al Muwaffaq) against the rebels in 872 ended in failure, and the Zanj remained on the offensive over the next several years. The continuing inability of the Abbasid army to suppress the revolt, caused in part by its preoccupation with fighting against the Saffarid Ya'qub ibn al Layth's advance into al Ahwaz and Iraq, eventually encouraged the Zanj to expand their activities to the north. A campaign by the rebels to occupy the marshlands between Basra and Wasit in 876 proved successful, and soon they made their way into the district of Kaskar. By 879, the rebellion reached its furthest extent. Wasit and Ramhurmuz were sacked and the rebels advanced northwest along the Tigris, coming to within fifty miles of Baghdad. The Abbasid government regained the initiative in the war in late 879, when al Muwaffaq sent his son Abu al 'Abbas (the future caliph al Mu'tadid) with a major force against the rebels. Al Muwaffaq himself joined the offensive in the following year, and over the next several months the government forces succeeded in clearing the rebels out of the districts of Iraq and al Ahwaz and driving them back toward their "capital" of al Mukhtarah, to the south of Basra. Al Mukhtarah was placed under siege in February 881, and over the next two and half years a policy by al Muwaffaq of offering generous terms to anyone that voluntarily submitted convinced many of the rebels to abandon the struggle. The fall of al Mukhtarah in August 883, combined with the death or capture of Ali ibn Muhammad and most of the rebel commanders, brought the revolt to an end, and the remaining rebels either surrendered to the government or were killed. The rebellion greatly disrupted economic activity and caused extensive damage to the districts it took place in. Sources of the revolt describe burnt cities and towns, the seizure of food and other resources by advancing armies, the abandonment of lands and the cessation of agricultural activity, disruptions in the regional trade, and the damaging of bridges and canals in the name of military exigency. Shortages of basic necessities, such as food and water, at times became severe, and instances of cannibalism are reported to have occurred. Both the rebels and their opponents engaged in looting, destroying supplies that were likely to fall into enemy hands, and massacring or executing captives. The long term effects of the revolt, on the other hand, are more difficult to ascertain and opinions by modern historians vary; some like Bernard Lewis believe that the rebellion resulted in no significant changes, while others such as Theodor Nöldeke argue that the regions devastated by the conflict never fully recovered afterward. The significant arms and resources that the Abbasid government was required to throw against the Zanj meant that it was forced to divert its attention from other fronts for the duration of the conflict, resulting in the effective loss of several provinces. Ahmad ibn Tulun, the Tulunid governor of Egypt, was able to take advantage of the Abbasids' preoccupation with the Zanj and forge a de facto independent state which would survive for more than three decades, while the Saffarids Ya'qub ibn al Layth and Amr ibn al Layth seized several of the eastern provinces and faced no serious opposition from the central government until Ya'qub's attempt to march on Iraq itself in 876. The revolt may have also affected the government's ability to defend against the Byzantines, who scored several successes on the Anatolian frontier during this period, and possibly even indirectly contributed to the rise of the Qarmatians of Bahrain a few years later.

Тарихнама

Гhada Hashem Talhami, Занж көтерілісін зерткен ғалым, қазіргі заманғы көзқарастардың Занждарды Шығыс Африкамен қате теңестіру арқылы бұрмаланғанын айтады. Аббасид жазушылары "Занж" терминін қатаң түрде Шығыс Африка жағалауын ғана білдіретіндей қолданғандықтан, олар "Занж" деп атаған адамдар осы аймақтың нақты бір бөлігінен шыққан деген пікір заманауи деректермен расталмайды. Осы кезеңде Шығыс Африкадағы құл саудасының бар екендігі туралы мәліметтердің жоқтығы, сондай-ақ олардың "Занж" терминін кейде "қаралар" немесе жалпы "Африка" деген мағынада қолдануы осыны көрсетеді. Талхами өз пікірін дәлелдеу үшін түрлі тарихшылардың еңбектеріне сілтеме жасайды, көтеріліс Басра аймағының әлеуметтік жағдайы төмен және қысымға ұшыраған азаматтары жасаған діни-әлеуметтік көтеріліс болғанын айтады. Бұл көтеріліске түрлі топтардың өкілдері қатысқан, оның ішінде тегі белгісіз құлдар да болған. Көздерде "Занж" деп аталған адамдар ғана емес, Бахранилер, бедуиндер және Басра аймағынан келген басқа да адамдар қатысқандығы айтылады; сонымен қатар, Занжтар көтерілісшілердің көпшілігін құрағаны туралы нақты деректер жоқ. Тарихшы М. А. Шабан бұл көтеріліс құлдардың емес, қара нәсілділердің көтерілісі болды деген пікірді келтіреді. Оның ойынша, көтеріліске бірқатар қашқан құлдар қосылса да, қатысушылардың көпшілігі арабтар мен еркін Шығыс Африкалықтар болған. Егер көтеріліс құлдардың басшылығымен жүрген болса, олар Аббасид үкіметімен осылай ұзаққа дейін күресуге қажетті ресурстарға ие болмас еді.

Ақпарат көздері

Занж көтерілісі туралы қазіргі білімнің көп бөлігі тарихшы әл-Табаридің "Пайғамбарлар мен патшалар тарихы" еңбегінен келген. Бұл еңбек Теодор Нольдеке ("Шығыс тарихынан эскиздер") және Луи Массиньон ("Аль-Халлаждың құмарлығы") сияқты белгілі шығыстанушылардың зерттеу нысаны болды. Александр Попович осы тақырыпта жақында монография жариялады.