Кіріспе

Мәскеу мемлекеттік еврей (идиш) театры (орысша: Московский Государственный Еврейский Театр; идишше: Moskver melukhnisher yidisher teater), сондай-ақ оның GOSET (ГОСЕТ) деген аббревиатурасымен белгілі, 1919 жылы құрылған және 1948 жылы Кеңес билігімен жабылған идиш театры болды. Ол жұмыс істеген кезеңде Иосиф Сталин тұсындағы Ресейдегі еврей мәдениетінің маңызды көрінісі болды. Театрдың алғашқы көркемдік директоры Александр Грановский басшылығымен қойылымдар Еуропаның авангардтық бағыттарының күшті ықпалында болды және көптегені экспрессионистік стильде салынды. Жазғы маусымдағы ауылдық штетлдерге гастрольдік сапарлар өте танымал болды. 1928 жылы Германиядағы гастрольдер аяқталғаннан кейін Грановский Батысқа қашып кетті, ал оның орнына Соломон Михоэлс көркемдік директор болды. Михоэлс басқарған кезде театр классикалық идиш театры қойылымдарынан асып, Кеңес идиш жазушыларының және Уильям Шекспирдің шығармаларын қоса бастады. Театр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мәскеуде, ал 1943 жылы қала эвакуацияланғаннан кейін Ташкентте жұмысын жалғастырды. Михоэлс 1948 жылы Ішкі істер министрлігі (МВД) қызметкерлерімен өлтірілді, ал оның ізбасары Бенджамин Зюскин көп ұзамай тұтқындалды. 1948 жылы Кеңес билігі театрды, сондай-ақ Кеңес Одағындағы барлық идиш театрларын жабуға бұйырды.

Құрылтай және алғашқы жылдары

Ол 1916 жылы жоспарланып, 1919 жылы Александр Грановский Санкт-Петербургте Еврей театр шеберханасы ретінде құрылған. Алғашқы қойылымдар 80 орындық шағын Малый театрында көрсетілді. 1920 жылдың 1 сәуірінде, елорда Мәскеуге көшірілгеннен кейін, Анатолий Луначарскийдің өтінішімен компания көшіріліп, Мәскеу мемлекеттік еврей театры болды. Мәскеуге келгеннен кейін компания, Ресей революциясы кезінде қаладан қашуға шешім қабылдаған Л. И. Гуревич атындағы еврей саудагерінен тәркіленген үйді пайдаланды. 1902 жылы салынған үй үш қабаттан тұрды. Екінші қабатта 90 орындық залға айналған кең қонақ бөлмесі болды. Жаңа залдың тікелей жанындағы ас үй сахнаға айналдырылды. Бірінші және үшінші қабаттар актерлер мен олардың отбасыларына бөлінді. Фойе дизайны, сондай-ақ алғашқы қойылымына арналған декорациялар, көріністер мен костюмдерді Шагал жасады. Жазда компания ауылдық облыстарға гастрольдік сапарлар ұйымдастырды, онда идиш театры ірі қалаларға қарағанда танымал болды. Штетл тұрғындары жыл сайын өздерінің шағын қалаларының жанында өткізілетін GOSET қойылымдарын күтіп отырды. Гастрольдік сапарлардағы аудитория саны бір түніне орта есеппен 1250 адамды құрады, ал Мәскеудегі кешкі қойылымдардағы орташа көрсеткіш 300-ден аспады. 1924 жылдың жазында Киев, Гомель, Одесса және Харьков қалаларына жасалған ең жақсы құжатталған гастрольдік сапарлардың бірінде «Еврей комедиясының карнавалы» деп аталатын түрлі қысқа эскиздермен қатар «Сорқыратқыш», «200 000», «Кек алу құдайы» сияқты толық көлемді қойылымдар ұсынылды. 1928 жылдың көп бөлігінде өткен GOSET-тің Еуропалық гастрольдік сапары аяқталғаннан кейін Грановский Германияда қалуды шешті және ешқашан Кеңес Одағына оралмады. Бұл шешім компания үшін Грановский жасаған көркемдік және қаржылық шешімдер бойынша ресейлік билікпен бірнеше жылдық келіспеушіліктерден кейін қабылданды. Театр құрылғаннан кейін көп ұзамай, GOSET Соломон Михоэлстің қызығушылығын тудырды, ол ақырында басты актер болды; Грановский Батысқа кеткеннен кейін Михоелс көркемдік директор болып тағайындалды. Михоелс басшылығымен компания Шмуэль Халкин, Перец Маркиш және Давид Бергельсон сияқты қазіргі советтік идиш жазушыларының шығармаларын қоюға кірісті. Қойылымның халықаралық сәттілігі Михоелс театр труппасының негізгі мақсатына қол жеткізді: идишті әлем елдері үшін өнер тіліне айналдыру.

Жабылу

1936-1938 жылдардағы Мәскеу сот процестерінде Михоэльс қызы отбасының көптеген достары мен әріптестерінің қамауға алынуын көргенде үреймен өмір сүргенін айтты. Михоэльс қайтыс болғаннан кейін Бенджамин Зюскин театрдың көркемдік жетекшісі болды. Бірнеше ай өткен соң Зюскин қамауға алынды және театр Кеңес Одағындағы барлық басқа идиш театрларымен бірге жабылуға бұйрық берілді. Сонымен қатар, Еврей антифашистік комитетінің (бұрын Михоэльс басқарған) барлық мүшелері де қамауға алынды. Зюскин 1952 жылдың 12 тамызында "Ақындардың қырғыны түні" ("Ночь казненных поэтов") деп белгілі болған оқиғада, кем дегенде он үш көрнекті советтік идиш өнер шеберімен бірге атқыланды. ГОСЕТ бүгінде Мәскеу мемлекеттік еврей театры, Мәскеу мемлекеттік идиш театры, Мемлекеттік идиш театры, Идиш камералық театры, Идиш жұмысшы театры, Еврей мемлекеттік камералық театры, Мемлекеттік идиш камералық театры немесе Идиш театр студиясы деп аталуы мүмкін.