Кіріспе

17 ғасырдағы Франциядағы улану оқиғасы – король Людовик XIV билік құрған кезде Францияда болған үлкен қылмыстық дау. 1677 және 1682 жылдар аралығында аристократияның көптеген белгілі өкілдері улану және колдовство айыптары бойынша айыпталып, сотталды. Оқиға патшаның жақын айналысына дейін жетті. Нәтижесінде 36 адам атқыланды.

Контекст және шығу тегі

Бұл іс 1675 жылы мадам де Бринвильердің сотынан кейін басталды, ол 1666 жылы әкесі Антуан Дрю д'Обрайды, ал 1670 жылы екі ағасы Антуан д'Обрай мен Франсуа д'Обрайды өз сүйіктісі, армия капитанымен бірге улап өлтіргені үшін айыпталды, мұның бәрі олардың мүлігін иемдену мақсатында жасалған. Ауруханаларға бару кезінде кедей адамдарды да улағандығы туралы әңгімелер тарады. Айыпталып, ол қашып кетті, бірақ Льеж қаласында ұсталды. Мадам де Бринвильерге азап шектірді, ол кінәсін мойындады, өлім жазасына кесілді. 17 шілдеде оған сумен азаптау (күшпен он алты пинт су ішуге мәжбүр ету) жазасы берілді, содан кейін басы кесілді, ал денесі өртеліп жойылды. Оның күдікті серігі Сент-Кроис 1672 жылы табиғи себептермен қайтыс болғандықтан, оған ешқандай айып тағылмады. Бұл сенсациялық сот процесі басқа да түсініксіз өлімдерге назар аударды және қызу пікірталас тудырды. Соның салдарынан, Людовик XIV сияқты көрнекті тұлғалар уланудан қорқуға түсті.

Салдары мен тергеу

Іс 1677 жылдың ақпанында Магдалена де Ла Гранждың жалған жасау және кісі өлтіру айыптарымен тұтқындалғаннан кейін басталды. Ла Гранж Лувуа графы Франсуа Мишель Ле Теллиеге жүгініп, оның басқа да маңызды қылмыстар туралы ақпаратқа ие екенін мәлімдеді. Лувуа патшаға хабарласты, ол Габриэль Николас де ла Рейниеге, Париж полициясының бастығы болғанға қоса, уландырушыларды тауып шығуды тапсырды. Ла Рейние патшаны тыныштандыруға тырысты. Уландырушылардың болуы мүмкін деген күдікпен жүргізілген келесі тергеулер сиқыршылық, кісі өлтіру және басқа да қылмыстарға алып келді. Билік бақсылар мен алхимиктерді ұстады, олардың тек бақсылық, сеанстар мен құмарлық тудыратын заттарды ғана емес, сонымен қатар "мұра ұнтақтарын" (уытты білдіретін эвфемизм) сатқандары күдік тудырды. Олардың кейбіреулері азаптау арқылы мойындады және билік органдарына клиенттерінің тізімін берді, олар күйеулерін немесе патша сарайындағы бәсекелестерін жою үшін у сатып алған деген күдік болды. Ең танымал жағдай – 1679 жылы уландырушы Мари Боссе кінәлағаннан кейін тұтқындалған фельдшер Кэтрин Дешей Монвоазин, немесе Ла Воазин. Ла Воазин бірнеше маңызды сарайлықтарды кінәлады. Олардың ішінде Олимпия Манчини, Сойсонс графының әйелі, оның қарындасы Буйон герцогинясы, Люксембург герцогы Франсуа Анри де Монтморенси және ең бастысы, корольдің сүйіктісі мадам де Монтеспан болды. Мас күйде сұраққа жауап берген Ла Воазин Монтеспанның құмарлықты арттыратын дәрі-дәрмектер сатып алғанын және патшаның құрметіне ие болу үшін онымен бірге қара жұмыс атқарғанын мәлімдеді. Ол Этьен Гибур есімді дін қызметкерімен жұмыс істеген. Оның мойындауынан басқа ешқандай дәлел болған жоқ, бірақ бұл адамдар кейін жаман атқа ие болды. Элеонора Херманның "Патшалармен секс" (2009) кітабында полиция "бала сүйектері" туралы хабарлама алғаннан кейін Ла Воазиннің бағынан 2500 нәрестенің сүйектері табылғанын айтады. Алайда, Энн Сомерсет өзінің "Уландыру ісі" (2003) кітабында бұл туралы дау көтеріп, бақта адам сүйектерін іздегені туралы ешқандай мәлімет жоқ деді. Бұл оқиғаға танымал ақсүйек отбасының ең үлкен ұлы Эсташ Догер де Кавой да қатысты. Кавой отбасымен мұрадан айырылды, өйткені ол жамандыққа беріліп, Ұлы жұма күні қара жұмыс атқаруды шешті. Мұрадан айырылғаннан кейін ол "мұра ұнтақтарымен" және құмарлық тудыратын заттармен табысты сауда жасады. 1678 жылы Людовик жүргізген ресми тергеу күрт тоқтатылғаннан кейін ол таңқаларлық түрде жоғалып кетті. Осы және оның атының себебінен ол бір кезде Темір маскадағы адам деп күдіктелді. Алайда, бұл теория қолдау таппады, өйткені ол 1679 жылы өзінің отбасымен Сент-Лазар түрмесінде тұтқындалғаны белгілі болды.

Соттың аяқталуы

Ла Воазинді сиқыршылық пен улану қылмысы үшін өлім жазасына кесіп, 1680 жылғы 22 ақпанда тірідей өртеді. Маршал Монморенси Бутевилл 1680 жылы қысқа мерзімге түрмеге қамалды, бірақ кейін босатылып, гвардия капитаны болды. Министр Жан Батист Колбер бұл істі жасыруға көмектесті. Де Ла Рейнье улану және сиқыршылық істерін қарау үшін арнайы сот – Chambre Ardente ("жанды соты") құрды. Сот король сарайындағы ақсүйектер мен сарай қызметкерлеріне қатысты көптеген істерді тергеді. Соты жылдар бойы 34 адамды улану немесе сиқыршылық жасады деген айыппен өлім жазасына кесті. Екеуі азаптаудан қайтыс болды, ал бірнеше сарай қызметкерлері елден қуылды. 1682 жылы сот таратылды, себебі король мұндай жанжалдың жария болу қаупіне бармады. Полиция бастығы Рейни: "Олардың жасаған қылмыстарының зорлығы олардың қауіпсіздігін қамтамасыз етті" деді.

Салдары

Мүмкін, бұл жанжалдың және одан кейінгі қуғын-сүргіннің ең маңызды салдары Франциядан Сойсонс графинясының қуылғандығы болды. Оның ұлы Евгений Францияда қалды, бірақ анасының үлкен дауға қалуы оның жеке амбицияларын іске асыруына кедергі келтірді, себебі ол, іс жүзінде, әскери мансапты қуып жүруден шеттетілді. Соңынан ол Францияны тастап, Людовик XIV-ке терең ашу сезімін ұстады және Францияның ант берген жауы – Габсбургтардың қызметіне кірді. Савой князі Евгений, немесе Принц Евгений, уақыт өте келе сол заманның ең ұлы генералдарының бірі ретінде танылды және Людовиктің Еуропадағы гегемонияға ұмтылуының сәтсіздігіне себеп болған факторлардың бірі атанды.

Күдіктілер мен жазалар

Улы заттар ісіне 442 күдікті тартылды: 367 тұтқындау бұйрығы шығарылды, оның 218-і орындалды. Сотталғандардың 36-сы атылды, бесеуі галереяға жіберілді, 23-і жер аударылды. Бұл қамауда азаптау немесе өз-өзіне қол жұмсау салдарынан қайтыс болғандарды қамтымайды. Сонымен қатар, көптеген айыпталушылар сотқа келтірілмеді, бірақ заң жүйесінен тыс қалдырылып, өмір бойына қамауға алынды. Өмір бойына бас бостандығынан айырылғандардың арасында алты әйел Вильфранш сарайында, 18 ер адам – аталмаған жерде; 12 әйел Белль-Иль-ан-Мерде; он ер адам Бесансон сарайында; 14 әйел Сент-Андре бекінісінде (Салинс-ле-Бен); және бес әйел – фр. орналастырылды.

Клиенттер еместер

Бұл - қылмыстық әрекетке қатысқандығы үшін, уландырушы немесе оккультист ретінде немесе басқа да жолдармен La Voisin ұйымымен байланысты болғандығы үшін сотталған немесе үкімсіз жазаланған Уландыру ісіне қатысушы адамдардың тізімі. Олардың есімдерінен және атқаратын рөлінен кейін жазалары көрсетілген. + Уландыру ісінде клиент емес адамдардың тағдыры

Аты-жөні Рөлі Жазасы/Тағдыры

Роджер, Башимонт графы алхимик, Луи де Ваненнің серіктесі Сент-Андре-де-Салиндегі кашета арқылы өмір бойына қамау

Мари де Башимонт алхимик, Луи де Ваненнің серіктесі, Роджер де Башимонттың әйелі Сент-Андре-де-Салиндегі кашета арқылы өмір бойына қамау

Матюрен Барентон уландырушы 1681 жылдың қыркүйегінде өлім жазасына кесілді

Ла Беллиер болжаушы кашета арқылы өмір бойына қамау

Франсуа Бело Ла Воазиннің серіктесі 1679 жылдың маусымында өлім жазасына кесілді

Мартин Бержеро болжаушы

Бетран уландырушы, Ла Воазиннің серіктесі кашета арқылы Château de Salces-те өмір бойына қамау

Денис Покуло, Блесси мырзасы алхимик, Ла Воазиннің сүйіктісі галераға сотталды

Мари Босс болжаушы, уландырушы 1679 жылдың 8 мамырында өртеуге берілді

Мари Буффе түсік жасаушы, Маргерит Жолидің серіктесі 1681 жылдың желтоқсанында асылды

Пьер Каделан Ваненнің серіктесі кашета арқылы өмір бойына қамау (1684 жылдың қыркүйегінде қайтыс болды)

Жанна Шанфрен Гибурдың сүйіктісі

Магдалена Шапелен болжаушы, Филастрдың серіктесі кашета арқылы Belle Île en Mer-де өмір бойына қамау (1658 ж., 1724 жылдың маусымында қайтыс болды); өлімі белгілі болғандардың арасында соңғы сотталған

Анна Шерон (жеміс сатушы) сиқырлы ритуалдар үшін заттарды ұсынған 1679 жылдың маусымында өлім жазасына кесілді

Жак Коттон қара миссаларда қызмет ететін, Ла Воазиннің серіктесі 1680 жылы өртеуге берілді

П. Дальмас Ла Шабуазьердің серіктесі жұмыс үйіне жіберілді

Жил Даво қара миссаларда қызмет ететін, Ла Воазиннің серіктесі 1681 жылы өлім жазасына кесілді

Этьен Дебрей Дешоның серіктесі 1681 жылдың қыркүйегінде өлім жазасына кесілді

Маргерит Делапорт уландырушы, Ла Воазиннің серіктесі Belle Île en Mer-де кашета арқылы өмір бойына қамау

Жак Дешо (қойшы) сиқыршы 1681 жылы өлім жазасына кесілді

Луизон Деслож Маргерит Жолидің серіктесі 1681 жылдың желтоқсанында асылды

Ла Доде уландырушы түрмеде өзіне-өзі қол жұмсады

Луиза Дускульсье Дальмастың сүйіктісі, уландырушы

Франсуаза Филастр уландырушы 1680 жылы өлім жазасына кесілді

Луи Гале уландырушы Бесансон замкісінде кашета арқылы өмір бойына қамау

Мм Гюсдон уландырушы кашета арқылы өмір бойына қамау (1640–1717 жылдың тамызында қайтыс болды)

Этьен Гибур қара миссаларда қызмет ететін, Ла Воазиннің серіктесі Бесансон замкісінде кашета арқылы өмір бойына қамау

Маргерит Жоли болжаушы, уландырушы 1681 жылдың желтоқсанында өртеуге берілді

Латур (тас қалаушы) Ла Воазиннің серіктесі кашета арқылы Château de Salces-те өмір бойына қамау

Катерина Лепер түсік жасаушы 1679 жылдың маусымында өлім жазасына кесілді

Адам Лесаж сиқыршы, қара миссаларда қызмет ететін, Ла Воазиннің серіктесі Бесансон замкісінде кашета арқылы өмір бойына қамау

Катерина Лерой Ла Воазиннің және Ла Шабуазьердің серіктесі Belle Île en Mer-де кашета арқылы өмір бойына қамау

Жанна Леру Ла Воазиннің серіктесі 1680 жылдың сәуірінде өлім жазасына кесілді

Марго (Ла Воазиннің қызметшісі) Сент-Андре-де-Салиндегі кашета арқылы өмір бойына қамау

Франсуа Мариотт (аббат) Ла Воазиннің және Лесаждың серіктесі 1682 жылы түрмеде қайтыс болды

Анна Мелин уландырушы, Маргерит Жолидің серіктесі 1681 жылдың желтоқсанында асылды

Франсуа Буше, Монмайор виконты Люксембургтен келген жорамалшы Château de Salces-те кашета арқылы өмір бойына қамау

Маргерит Монвуазин Ла Воазиннің қызы Belle Île en Mer-де кашета арқылы өмір бойына қамау

Кристоф Моро (қойшы) сиқыршы, уландырушы 1681 жылдың қыркүйегінде өлім жазасына кесілді

Романи уландырушы, Ла Воазиннің серіктесі Бесансон замкісінде кашета арқылы өмір бойына қамау

Ла Пельтье болжаушы, қара миссаларға балалар ұсынатын, Ла Воазиннің серіктесі Belle Île en Mer-де кашета арқылы өмір бойына қамау

Мэтр Пьер уландырушы кашета арқылы өмір бойына қамау

Анна Полиньи уландырушы 1681 жылдың шілдесінде өлім жазасына кесілді

Ла Пуаньяр қара миссаларды ұйымдастыруға қатысқан кашета арқылы өмір бойына қамау

Ла Пулен Ла Воазиннің серіктесі Belle Île en Mer-де кашета арқылы өмір бойына қамау

Катерина Трианон уландырушы, Ла Воазиннің серіктесі 1681 жылдың басында түрмеде өзіне-өзі қол жұмсады

Ла Саломонд уландырушы кашета арқылы өмір бойына қамау

Дениза Сандосм уландырушы 1681 жылдың шілдесінде асылды

Луи де Ванен алхимик Сент-Андре-де-Салиндегі кашета арқылы өмір бойына қамау (1691 жылдың желтоқсанында қайтыс болды)

Вотье уландырушы және Ла Воазиннің серіктесі кашета арқылы өмір бойына қамау

Мари Вигоро Мари Босспен байланысты түрмеде азаптаудан қайтыс болды

Ла Воазин болжаушы, уландырушы 1680 жылдың 22 ақпанында өртеуге берілді

Жан Бартоломинат Ла Шабуазьер Луи де Ваненнің жеке күзетшісі Уландыру ісінде соңғы өлім жазасын алған 16 шілде 1682 жыл.

Клиенттер

Бұл у ісіне қатысқан адамдардың тізімі, олар жоғарыда аталған мамандардың клиенттері болған. Олардың есімдері мен лауазымдарынан кейін алған жазалары көрсетілген. + У ісіндегі клиенттердің тағдыры

Аты-жөні Тағайындалған адам Жазасы/Тағдыры
Бенинье, Аллюй маркграфинясі Лавуазен соттан қашу үшін елден шығып кетті; кейін оралуға рұқсат берілді
Пьер Боннар, Люксембург герцогінің хатшысы Лесаж 1680 жылдың мамырында галераға сотталды
Мари Бриссар Лавуазен және Лесаж айыппұл төлеп, елден қуылды
Мари де Броглио, Канильяк маркграфинясы Лавуазен сотқа тартылмады
Анн Карада Дешо және Дебрэ 1681 жылдың 25 маусымында өлім жазасына кесілді
Луи де Гилем де Кастельно, Сессак маркизі Лесаж соттан қашу үшін елден шығып кетті; 1691 жылы оралды
Мм. Коттар Лесаж сөгіс алды және айыппұл төледі
Мм. Десмаре Лесаж айыппұл төледі
Франсуаза де Дрё Лавуазеннен астанадан қуылды, бірақ қуғын орындалмады
Мадлен де ла Ферте, Марешал (1720 ж. қайтыс болды) Лавуазен босатылды
Антуан де Па, Фёйкьер маркизі (1711 ж. қайтыс болды) Лавуазен сотқа тартылмады
Мадам Ферри Лавуазен 1679 жылдың мамырында өлім жазасына кесілді
Маргарита Леферон Лавуазен астанадан қуылды және айыппұл төледі
Мм. Лескалопье Полиньи және Сандосм соттан қашу үшін елден шығып кетті
Жан Майяр Моро 1682 жылдың ақпанында өлім жазасына кесілді
Олимп Манчини, Суассон графынясы Лавуазеннен қуылды
Мари Анн Манчини, Буйон герцогинясы Лавуазен провинцияға қуылды
Франсуа Анри де Монморенси Бутевиль, Люксембург герцогі Лавуазен босатылды
Маркиза де Монтеспан Лавуазен сотқа тартылмады
Мадам Фильбер, бұрынғы Брюне (Филипп Ребиль Фильбердің әйелі) Лавуазен дарға асылды
Жаклин дю Рур, Полиньяк виконтессасы (1720 ж. қайтыс болды) Лавуазен және Лесаж соттан қашу үшін елден шығып кетті; 1686 жылы оралды, бірақ астанадан қуылды
Маргарита де Пуайон Мари Босс монастырьға қамалды
Клод Мари дю Рур Лавуазен және Лесаж 1680 жылдың наурызында босатылды, бірақ астанадан қуылды
Мари Луиза Шарлотта, Тенгри принцессасы Лавуазен босатылды
Мари Вертемарт Лавуазен жұмыс үйіне сотталды
Антуанетта, Вивон герцогинясы Лавуазен және Филастр сотқа тартылмады

Ұқсас оқиғалар

1702 жылдың қазан айында Мари Энн де Ла Виль "La Voisin" ұйымына ұқсас жаңа ұйым құрғаны үшін тұтқындалды. Бірақ "У ісі" салдарынан ол және оның әріптестері сотқа тартылмады, керісінше, сот шешімісіз, қамауға алынды.

Көркем шығармаларда

1907 жылы француз жазушысы Викториен Сарду «У ісі» атты пьесасын жазды. Бұл кейіннен Анри Декойн режиссерлік еткен 1955 жылғы осы аттас фильмнің негізі болды. Марджори Боуэннің 1936 жылғы «Улаушылар» романы да осы оқиға айналасында өрбиді. La Voisin ұйымы мен «У ісі» Джудит Меркл Райлидің «Көріспейтін айна» (1994) романында бейнеленген. «У ісі» француз-канадтық «Версаль» телесериалының екінші маусымындағы басты желі болып табылады. Сериалда сарайдағылар ұнтақтар мен эликсирлердің әсерімен уланғандай көрінеді, тіпті Мадам де Монтеспан да улауға белсенді қатысқан кейіпкер ретінде көрсетіледі. Оқиғаны көркемдеу барысында Ла Воазин кейіпкері Агатқа айналдырылды. Шотландтық спид-метал орындаушысы Hellripper-дің 2020 жылғы «The Affair of The Poisons» альбомында осы дауға негізделген лирикалық тақырыптар бар. Мелисса Бонни Ad Infinitum тобының 2020 жылғы «I тарау: Монархия» альбомы үшін осы оқиғадан шабыттанған «See You in Hell» әнін жазды.