Кіріспе
Лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендерлік (ЛГБТ) құқықтары Финляндияда әлемдегі ең дамығандардың қатарында. Финляндияда ер және әйел арасындағы бір жынысты жыныстық қатынас 1971 жылдан бері заңды, ал оның "насағаттауы" 1999 жылы қылмыстан босатылды және келісім жасы теңестірілді. Гомосексуализм 1981 жылы ауру ретінде жіктемеден шығарылды. Жұмыспен қамту, тауарлар мен қызметтер көрсету сияқты салалардағы сексуалдық бағдарға негізделген кемсітушілік 1995 жылы қылмыстық жазаға тартылатын қылмыс ретінде қарастырылды, ал гендерлік идентитіге негізделген кемсітушілік 2005 жылы қылмыстық жазаға тартылатын қылмыс ретінде қарастырылды. Бір жынысты неке және бір жынысты жұптардың бірлесіп бала асырап алуы 2014 жылы Финляндия Парламентімен мақұлданды және заң 2017 жылдың 1 наурызынан бастап күшіне енді. Бұрын Финляндия 2002-2017 жылдар аралығында тіркелген серіктестіктерге рұқсат берген, бұл бір жынысты жұптарға бала асырап алу және ортақ тегі бар жұптар сияқты құқықтар берді. Лесбиян жұптары 2007 жылдан бері экстракорпоралды ұрықтандыру (ЭКО) процедурасын алуға мүмкіндік алды, ал 2009 жылы бір жынысты жұптар үшін өгей бала асырап алу мүмкіндігі пайда болды. Финляндияда тұратын және 18 жасқа толған трансгендер адамдар өздерінің жынысын өздігінен анықтау арқылы құжаттарда (мысалы, туу туралы куәлікте) заңды түрде өзгерте алады, бұл 2023 жылдың 3 сәуірінен бастап Парламент және Президент ресми түрде қабылдаған және қол қойған заңмен күшіне енді. Финляндия көбінесе ЛГБТ-ға ең бейімді елдердің бірі ретінде танылады және ЛГБТ адамдар мен бір жынысты қарым-қатынастарға қоғамның қабылдауы жоғары. 2019 жылғы Eurobarometer сауалнамасы көрсеткендей, финдердің 80% гейлер, лесбиянкалар және бисексуалдар гетеросексуалдармен бірдей құқықтарға ие болуы керек деп санайды, ал 76% бір жынысты некелерді қолдайды.
Lesbian, gay, bisexual, and transgender (LGBT) rights in Finland are among the most advanced in the world. Both male and female same sex sexual activity have been legal in Finland since 1971 with "promotion" thereof decriminalized and the age of consent equalized in 1999. Homosexuality was declassified as an illness in 1981. Discrimination based on sexual orientation in areas such as employment, the provision of goods and services, etc., was criminalized in 1995 and discrimination based on gender identity in 2005. Same sex marriage and joint adoption by same sex couples were approved by the Finnish Parliament in 2014, and the law took effect on 1 March 2017. Previously, Finland had allowed registered partnerships between 2002 and 2017, which gave same sex couples the same rights as married couples except for adoption and a joint surname. Lesbian couples have been able to access in vitro fertilization (IVF) since 2007, and stepchild adoption became possible for same sex couples in 2009. Transgender individuals who are residents of Finland and also over the age of 18 years old, can legally change sex on documents and forms (i. e. on a birth certificate) by way of self determination, effective from April 3, 2023, with enacted legislation passed and signed formally both by the Parliament and the President respectively. Finland is often referred to as one of the world's most LGBT friendly countries and public acceptance of LGBT people and same sex relationships is high. 2019 polling from the Eurobarometer showed that 80% of Finns believed gay, lesbian and bisexual people should enjoy the same rights as heterosexual people, and 76% supported same sex marriage.
Бір жынысты жыныстық қатынастың заңдылығы
Гомосексуализм 1971 жылдан бері қылмыстық жазадан босатылды және 1981 жылы, басқа еуропалық елдердегідей, ауру ретінде қарастырылуы тоқтатылды. 1999 жылы жыныстық келісімге қол жеткізу жасы 16-ға теңестірілді. Трансвестизм 2011 жылы аурулар тізімінен алынып тасталды.
2000 жылдар
Финляндияда бір жынысты жұптар үшін 2002 жылы тіркелген серіктестік (registrerat partnerskap) құрылды. Бір жынысты жұптарға, әйел мен еркек арасындағы некедегі жұптарға ұқсас құқықтар мен міндеттер беретін заң 2001 жылдың қыркүйек айында Парламентте 99–84 дауыспен қабылданды. 2009 жылдың мамыр айында Парламент заңды қайта қарастырып, жұптарға өз серіктерінің биологиялық баласын асырап алуға мүмкіндік берді. Тек бір жынысты жұптар ғана тіркей алатын тіркелген серіктестік азаматтық некеге ұқсас тәртіппен тіркеліп, таратылды. Заң сондай-ақ фин азаматының бір жынысты шетелдік серігіне көшіп келу құқығын берді. Бір жынысты неке заңы күшіне енгеннен кейін, 2017 жылдың 1 наурызында тіркелген серіктестік туралы заң жойылды. 2010 жылдың 11 наурызында «Котимаа» газеті жүргізген сауалнамаға сәйкес, 2007 жылғы парламент сайлауы бір жынысты неке мәселесінде жарылысқа әкелді, депутаттардың 54% жыныстық бейтарап неке заңына қарсы болды, ал 46% қолдады. Дегенмен, Парламенттегі сегіз партияның төртеуі – Социал-демократтар, Орталық партия бір жынысты некеге қатысты нақты ұстаным білдірмеді, ал Христиан-демократтар мен «Шынайы финдер» партиялары сайлау бағдарламаларында бір жынысты некеге қарсы позицияны қабылдады.
Заңдық жынысты өзгерту құқығы
2023 жылға дейін ресми құжаттарда – паспорттарда, туу туралы куәліктерде және жеке куәліктерде – заңды жынысын өзгертуді қалаған адамдар стерильденуден өтуі немесе "басқа себептермен бедеу болуы" қажет болды. 2012 жылы Финляндияның әлеуметтік қорғау және денсаулық сақтау министрлігі заңға өзгеріс енгізу мүмкіндігін қарастырды. 2017 жылы БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі кеңесінен стерилизация талабын жою туралы ұсыныс Финляндия үкіметі тарапынан қабылданбады. 2017 жылдың қазан айында заңға түзетулер енгізуге бағытталған заң жобасы жеткілікті депутаттың қолдауына ие болмағандықтан қабылданбады. Комитет төрағасы Туула Хаатайнен 17 комитет мүшесінің тек 8-і ғана заң жобасын қолдағанын мәлімдеді. Заң жобасын 2016 жылы Солшыл альянс депутаты Сильвия Модиг енгізді және Финляндия Парламентінен 85 депутаттың қолдауын алды. 2017 жылы трансгендер белсендісі және медицина студенті Сакрис Купила осы процедурадан өтуден бас тартып, заңға өзгеріс енгізуді талаппен Amnesty International ұйымымен бірге науқан жүргізді, нәтижесінде оның заңды жынысын өзгертуден бас тартты. Трансгендер адамдар заңды жынысын өзгерту үшін психикалық ауру диагнозын алуы керек. 2019 жылы жаңадан сайланған Ринне үкіметі келесі 4 жылға арналған заңнамалық жоспарларын жариялады. Оған жынысты өзгерту үшін стерилизация талабын жою және интерсекс сәбилерге операция жасауға тыйым салу кірді. Алайда, Ринне үкіметі бұл заң парламентке ұсынылғанға дейін отставкаға кетті. 2021 жылдың 6 сәуірінде трансгендер заңын өзгертуді ұсынатын азаматтық бастама ұсынылды, мысалы, стерилизация талабын жою және кемінде 15 жастағы трансгендерлерге қамқоршының рұқсатымен заңды жынысын өзгерту құқығын беру. Ол ұсынылғаннан кейін бір күн өткен соң 50 000 қол жинап, 24 қыркүйекте парламентке 68 374 қол қойылған күйінде жіберілді. Заң 2023 жылдың 1 ақпанында 113–69 дауыспен түзетулермен қабылданды. Көптеген үкіметтік партиялар «жақсы» деп, көптеген оппозициялық партиялар «қарсы» деп дауыс берді; үкіметтік Орталық партия және оппозициялық Ұлттық коалиция партиясы бөлінді. Түзетулерде жынысты өзгерту жасы 18 жасқа дейін көтерілді және ерекше жағдайлар болмаса, жылына бір реттен артық өзгертуге тыйым салынды. Заңда сондай-ақ 30 күндік «ойлану кезеңі» де қарастырылды. Бұл мәселе даулы болды, себебі Әлеуметтік демократтардың мәлімдемесіне сәйкес, Орталық партия комитетте заңға дауыс беруге уәде бергенімен, Әлеуметтік істер және денсаулық сақтау комитетінде оған қарсы дауыс берді. Орталық партияның пікірінше, заң олардың өкілдеріне ар-ожданына сәйкес еркін дауыс беруге рұқсат беретін мәселеге қатысты. 2023 жылдың наурызында Финляндия Президенті заң жобасына ресми түрде қол қойды және ол 3 сәуірде күшіне енді.
Денсаулық сақтаумен қамтамасыз ету
2020 жылы Финляндиядағы денсаулық сақтау саласындағы таңдаулар жөніндегі кеңес трансгендер ересектерге арналған емдеу стандарттарында "психоәлеуметтік қолдауға" басымдық беруді және "жыныстық сәйкестікпен байланысты дисфория тұрақты (> 2 жыл) болған жағдайда медициналық өзгеріске рұқсат беруді" ұсынды. Бұл ретте, адам күнделікті жағдайларда дисфорияның оған қалай зиян келтіретінін тұрақты түрде сипаттай білуі керек, сондай-ақ дисфорияның оның әлеуметтік өміріне немесе кәсіби мансабына зиян келтіретіні немесе ауыр күйзеліс тудыратыны сенімді түрде анықталуы тиіс. Кеңес трансгендер жастарды емдеуге қатысты да ұсынымдар берді, оларды 25 жасқа дейін деп белгіледі. Ұсынымда "балалық және жасөспірім шағындағы жыныстық айырмашылықтарға алғашқы көмек психоәлеуметтік қолдау болып табылады, қажет болған жағдайда гендерлік зерттеу терапиясы және бір мезгілде болатын психикалық ауруларды емдеу" делінген. Медициналық араласу тек "жеке жағдайлар бойынша" ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Seta ұйымы жүргізген сауалнама көрсеткендей, респонденттердің 40%-дан астамы қажетті көмекке қол жеткізе алмаған, ал көпшілігі күту мерзімінің ұзақ екенін хабарлаған.
Қан тапсыру
Финляндияда, көптеген басқа елдердегідей, бұрын гомосексуал және бисексуал еркектерге қан тапсыруға рұқсат берілмеген. 2013 жылдың желтоқсан айында Финляндияның дәрі-дәрмек агенттігі қан тапсыру қағидаларын өзгертіп, еркектермен жыныстық қатынаста болып жатқан еркектерге (ЭЖЭ) қатысты тұрақты тыйымды жойды және бір жылдық шектеу мерзімін белгіледі. 2021 жылы шектеу мерзімі 4 айға дейін қысқартылды. 2023 жылдың желтоқсанынан бастап ЭЖЭ үшін қосымша шектеу мерзімі жоқ.
Қоғамдық пікір
Финляндияда бір жынысты некеге қолдау 2000 жылдардан бері бірте-бірте артып келеді. 2006 жылғы желтоқсанда өткен ЕО сауалнамасы бойынша финдердің 45%-ы бір жынысты некеге қолдау көрсеткен, ал 2010 жылғы тамызда Yle жүргізген сауалнамада бұл көрсеткіш 54%-ға жетті, қарсы дауыс бергендердің саны 35% болды. 2013 жылғы наурызда Taloustutkimus жүргізген сауалнама финдердің 58%-ы бір жынысты некелерді қолдайтынын көрсетті. 2014 жылғы наурызда Taloustutkimus жүргізген тағы бір сауалнамада финдердің 65%-ы бір жынысты некелерді қолдаса, 27%-ы қарсы болды. Сол 2014 жылғы наурызда өткен басқа сауалнамада 57% бір жынысты бала асырап алуды қолдаған, ал 36%-ы қарсы болған. 2010 жылғы 12 қазанда Yle TV2 телеарнасында өткен гомосексуалдық құқықтар тақырыбындағы пікірсайыс барысында Финляндияның евангелиялық лютеран шіркеуінен беспрецедентті түрде көп адам шығып кетті. 2014 жылы мыңдаған фин шіркеуден бас тартты, себебі шіркеу басшылары бір жынысты неке заңнамасын қолдады. 2019 жылғы маусымда архиепископ Тапио Луома бір жынысты жұптарды барлық шіркеу шараларына шақыруға болатынын мәлімдеді. 2015 жылғы Eurobarometer сауалнамасы көрсеткендей, финдердің 66%-ы бір жынысты некеге Еуропа бойынша рұқсат беру керек деп ойлады, ал 28%-ы қарсы болды. 2015 жылғы Finsex зерттеуінде фин еркектерінің 29%-ы гомосексуализмді «бұрмаланған» деп жауап берді, бұл көрсеткіш 2002 жылы 43% болған. 2015 жылы әйелдердің 15%-ы гомосексуализмді «бұрмаланған» деп санады, ал 2002 жылы бұл көрсеткіш 28% болған. 2015 жылы жас фин әйелдерінің шамамен 40%-ы, ал жас фин еркектерінің шамамен 20%-ы бір жынысты адамдарға тартылатынын айтты. 2019 жылғы Eurobarometer сауалнамасы бойынша финдердің 76%-ы бір жынысты некеге Еуропа бойынша рұқсат беру керек деп ойлады, ал 21%-ы қарсы болды. 80% гейлердің, лесбиянкалардың және бисексуалдардың гетеросексуалдармен бірдей құқықтарға ие болуы керек деп санайды, ал 79% бір жынысты сексуалдық қатынаста ештеңе дұрыс емес деп есептейді.
Тұрғын үй жағдайы
Финляндия көбінесе әлемдегі ЛГБТ-ға ең қолайлы елдердің бірі деп есептеледі және ЛГБТ адамдар мен бір жынысты қарым-қатынастарға қоғамдық қабылдау жоғары деңгейде. PlanetRomeo жүргізген сауалнамаға негізделген «Гей бақыты индексі» (GHI) Финляндияны ЛГБТ адамдар үшін он екінші бақытты ел ретінде көрсетеді, бұл көрсеткіш Жаңа Зеландия және Испания сияқты елдермен тең. 2019 жылдың наурызында Финляндия әлемдегі ЛГБТ-ға ең қолайлы төртінші саяхат бағыты деп танылды, Нидерланды, Австрия, Мальта және Исландия сияқты бірнеше еуропалық елдермен бірдей деңгейде. Финляндияның бірнеше қалаларында ЛГБТ құқықтары үшін күресетін ұйымдар бар. Олардың ішіндегі ең ірісі – 1974 жылы құрылған «Сэта». Басқаларына трансгендерлік және интерсекс құқықтарын қорғайтын Trasek және Rainbow Families (Sateenkaariperheet, Regnbågsfamiljer) кіреді. Бұл ұйымдар саяси лоббилеу, ақпарат тарату және әлеуметтік қолдау шараларын ұйымдастыру арқылы бір жынысты жұптар мен трансгендер адамдардың заңдық және тең құқықтарын қорғауға ұмтылады. Олар сонымен қатар, қарым-қатынастың ашық жариялануы, денсаулық, сексуалдық өмір және қарым-қатынастар туралы кеңес, нұсқау және көмек көрсетеді. Елорда Хельсинкиде түрлі гей-барлар, клубтар, кафелер және басқа да орындар мен іс-шаралар бар, гей өмірі жандануда. Финляндиядағы алғашқы ашық гей-демонстрация 1981 жылы Хельсинкиде «Азаттық күндері» (Vapautuspäivät, Befrielsedagen) деген атпен өтті. Финляндияның әртүрлі қалаларында, әсіресе Хельсинкиде, сондай-ақ Оулу, Юваскюля, Турку, Тампере, Рованиеми, Лаппеенранта, Ловиза, Пори, Рихимаки, Лахти, Кувола және Куусамо қалаларында мақтан парадтары өткізіледі. 2018 жылғы Хельсинкидегі мақтан парадына шамамен 100 000 адам қатысты. Сапми мақтанышы Солтүстікте жыл сайын Норвегия, Швеция және Финляндия қалалары арасында кезекпен өткізіледі. Ол алғаш рет 2017 жылы Финляндиядағы Инари қаласында ұйымдастырылды.
Саясат
2011 жылы Финляндия парламентінің ашық түрде гомосексуалдығын жариялаған мүшесі және бұрынғы Қоршаған орта министрі Пекка Хаависто 2012 жылғы Финляндия президенттік сайлауында «Жасыл лига» партиясынан кандидат ретінде ұсынылды. 2012 жылдың 22 қаңтарында өткен сайлаудың бірінші турында ол дауыстардың 18,8 пайызын алып, екінші орынды иеленді, бірақ 5 ақпандағы екінші турда Ұлттық коалиция партиясының кандидаты, бұрынғы қаржы министрі Саули Ниинистеге дауыстардың 37,4 пайызымен жеңілді. 2017 жылдың ақпан айында Хаависто 2018 жылғы президенттік сайлауға қайта қатысатынын мәлімдеді. Бұл шешімге «Жасыл лига» партиясының бірнеше рет шақыруы себеп болды. Сайлауда Хаависто дауыстардың 12,4 пайызын алып, екінші орынға табан тіреп, ал президент Ниинисте көпшілік дауыспен екінші мерзімге сайланды.
Жиынтық кесте
Бір жынысты жыныстық қатынас заңды (1971 жылдан бері) Келісімнің тең жасы (16) (1999 жылдан бері) Тек жұмыспен қамту саласында кемсітуге қарсы заңдар (1995 жылдан бері) Тауарлар мен қызметтер ұсынуда кемсітуге қарсы заңдар (2001 жылдан бері) Барлық басқа салалардағы кемсітуге қарсы заңдар (соның ішінде: жанама кемсітушілік, жеккөру сөздері) (2004 жылдан бері) Жыныстық идентификация бойынша кемсітуге қарсы заңдар (2005 жылдан бері) Бір жынысты жұптарды мойындау (2002 жылдан бері) Бір жынысты некелер (2017 жылдан бері) Бір жынысты жұптардың бала асырауы (2009 жылдан бері) Бір жынысты жұптардың бірлескен бала асырауы (2017 жылдан бері) ЛГБТ адамдарына әскери қызметте ашық түрде қызмет етуге рұқсат (Ешқашан тыйым салынбаған) Құжаттарда заңды жынысты өзгерту құқығы (мысалы, туу туралы куәлікте) (2023 жылдан бері, мәжбүрлі SRS және стерилизациясыз, өзін-өзі анықтау арқылы) Лесбиян жұптары үшін ЭКО-ға қол жеткізу (2006 жылдан бері) Бала туғаннан кейін екі жұбайдың да автоматты түрде ата-ана болуы (2019 жылдан бері) Кәмелетке толмағандарға конверсиялық терапияға тыйым салу (қолданыста) Гей-жұптарға арналған коммерциялық суррогаттық аналық (гетеросексуалды жұптар үшін де заңсыз) ЭЖҚҰ (эркектермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлерге) қан тапсыруға рұқсат етіледі (2013 жылдан бері заңды, 2023 жылдан бері кейінге қалдыру мерзімі жоқ).