Кіріспе

Бактерия түрлері

Borrelia burgdorferi – Borrelia туысына жататын спирохеталар класының бактериялық түрі және адамдарда Лайм ауруын қоздыратын негізгі себептердің бірі. Лайм ауруын тудыратын бірнеше ұқсас генотиптермен бірге, ол Borrelia burgdorferi sensu lato түрлер кешенін құрайды. Қазіргі кезде кешенге 20 бекітілген және 3 ұсынылған генотип кіреді.

Метаболизм

B. burgdorferi – 24-48 сағат ішінде екі есе көбейетін, баяу өсетін, микроаэрофильді спирохета.

Түрлендіру

Зерттеушілер Borrelia burgdorferi арасындағы белгілі бір патогендік гендерді оқшаулау мақсатында бактериялық трансформацияны пайдаланған. B. burgdorferi штаммдары трансформация үшін қажетті ДНК-ның көп мөлшеріне, сенімді трансформацияланған бактерияларды алуға кететін уақытқа және шектеу-модификация жүйелерінің әсеріне байланысты бактериялық трансформацияға қолдану үшін жеткіліксіз болып көрінеді. Шындығында, B. burgdorferi-нің инфекциялық қабілеті көбінесе pncA генін қажет етеді, ол трансформация кезінде жоғары селекцияға ұшырайтын bbe02 генін қамтитын бактериялық плазмидада кездеседі. Осы гендер көбінесе жұптасқандықтан, инфекциялық қабілет трансформация кезінде жоғалып, Borrelia burgdorferi патогендігіне қатысты белгілі бір гендерді анықтауға бағытталған зерттеулерге кедерес келтіреді. Бұл тұрғысынан, B. burgdorferi-нің құпиясын ашуда белгілі бір прогрессқа қол жеткізілді, мысалы, сүтқоректілерді инфекциялау үшін маңызды cyaB генінің табылуы.

Өмірлік цикл

B. burgdorferi Ixodes құйрықтары мен омыртқалы жануарлар арасында энзоотиялық циклмен айналысады. Алайда, транс-овулярлық берілудің сирек жағдайлары кездеседі. Құйрық инфекцияланғаннан кейін, B. burgdorferi-ді басқа омыртқалы жануарға қоректену арқылы таратады, осылай цикл аяқталады. Нимфалар ересек құйрықтарға айналады, олар көбінесе B. burgdorferi-дің тіршілігін сақтауға қабілетсіз үлкен сүтқоректілермен қоректенеді.

Ауру

B. burgdorferi Лайм ауруын қоздыратын агент болып табылады және осы бактерияның маңыздылығы мен зерттелу себебі де осы. Көбінесе ол құйрықтардан адамға жұғады. Адамдар осы бактерия үшін құйрықтың иесі ретінде қызмет етеді. Лайм ауруы – Ixodes құйрығы арқылы жұғатын зооноздық, векторлық ауру (сонымен қатар Babesia және Anaplasma үшін де вектор болып табылады). Жұққан нимфалық құйрық адамға қан сорғанда сілекейі арқылы B. burgdorferi жұқтырады. Жұқпаның сатысына байланысты. B. burgdorferi жұқпасы бастапқы теріде таралған ірі B-клеткалы лимфомалармен (PCDLBCL) байланысты болуы мүмкін, және 2010 жылға дейінгі әдебиеттерді қарап шығу нәтижесінде тексерілген көптеген PCDLBCL антибиотиктерге «жауап бермейтін» болып табылған; бөртпе басылғаннан кейін алғашқы симптомдар «гриппке ұқсас» белгілер ретінде көрінеді. Осы кезеңде антибиотиктер аурудың одан әрі дамуын және аурудың негізгі симптомдары пайда болмас бұрын оның белгілерін болдырмау үшін ең тиімді. Сәйкесінше, Ixodes құйрығы бір иеге екі немесе басқа барлық ауруларды бірдей жұқтыруы мүмкін. Ие бірнеше ауруға жұққанда, аурулардың біріккен әсері синергиялық болып келеді, көбінесе жеке инфекцияға қарағанда нашар симптомдарға әкеледі. Жұққан кезде B. burgdorferi эндотелиялық жасушалармен, тромбоциттермен, хондроциттермен және жасушадан тыс матрицамен өзара әрекеттесетін ақуыздарды өндіреді. Сонымен қатар, Borrelia burgdorferi комплемент жүйесінің классикалық жолын тікелей тежеуге қабілетті стратегияға ие. Borrelia burgdorferi бетінде экспрессияланатын BBK32 боррелиалдық липопротеин классикалық жолдың бастаушы протеаза кешені C1-ге байланысады. Нақтырақ айтқанда, BBK32 C1 кешенінің C1r суббөлімшесімен өзара әрекеттеседі. BBK32 белоктың C терминалды домені байланысуды қамтамасыз етеді. Нәтижесінде C1 белсенді емес күйде тұрақтап қалады.

Геном

B. burgdorferi (B31 штамы) 1995 жылы Haemophilus influenzae және Mycoplasma genitalium геномдары секвенирленгеннен кейін екінші секвенирленген микробалық геном болды. Оның сызықтық хромосомасында 910 725 негіз жұптары және 853 ген бар. Қолданылған секвенирлеу әдісі – геномдық толық секвенирлеу. 1997 жылы Nature журналында және 2000 жылы Molecular Microbiology журналында жарияланған секвенирлеу жобасы Геномдық зерттеулер институтында жүргізілді. Жалпы, B. burgdorferi геномы бір мегабазалық хромосомадан және 9-дан 62 килобазаға дейінгі көлемдегі түрлі шеңберлі және сызықтық плазмидтерден тұрады. Көптеген басқа эубактериялардан айырмашылығы, мегабазалық хромосома бактерияның вируленттілігіне немесе иесі мен паразит арасындағы өзара әрекеттесуге ешқандай қатысы жоқ. Әрбір геномдық топтың мембраналық рецепторларында иесінің инфекциясына тән әртүрлі антигендер болады. Мұндай мембраналық рецепторлардың бірі – беттік белок OspC.

Бактериофаг

Бактериофагтардың салыстырмалы түрде аз саны B. burgdorferi-ге жұқтыратыны белгілі. Бірнеше фаг бөлшектері оқшауланды және кейбір деректер олардың 8 кб екі тізбекті ДНК (dsDNA) геномға ие екенін көрсетті. Ең жақсы зерттелген Боррелия фагтарының бірі – φBB 1, полиэдрлі бас және 90 нм ұзындығындағы жирылатын құйрығы бар фаг. φBB 1 Лайм ауруын тудыратын Боррелия түрлеріндегі гендердің көлденең берілуі үшін трансдукцияны дәлелдеген алғашқы бактериофаг болды. Қазіргі зерттеулер бактериофагтарды Лайм ауруына әкелетін спирохеталардың вируленттілік факторларын анықтау жолы ретінде пайдалануға бағытталған.

Эволюция

ОСПК тізбегімен анықталған генетикалық түрлі B. burgdorferi штаммдары АҚШ-тың Солтүстік-Шығысында кездеседі. Теңгерімді таңдау B. burgdorferi-нің генетикалық әртүрлілігін сақтау үшін ospC немесе оған жақын тізбекке әсер етуі мүмкін. Теңгерімді таңдау – геннің бірнеше нұсқасының гендік қорында күтпегендей жоғары жиілікте сақталу процесі. B. burgdorferi-нің таңдау тепе-теңдігін анықтайтын екі негізгі модель – жиілікке кері тәуелді таңдау және көп нишалы полиморфизм. Бұл модельдер B. burgdorferi-нің қалай түрленгенін және таңдаудың B. burgdorferi түрлерінің таралуына немесе белгілі бір ортадағы түрлердің нақты белгілерінің өзгеруіне қалай әсер еткенін түсіндіруге болады.

Теріс жиілікке тәуелді таңдау

Теріс жиілікке тәуелді таңдауда, сирек және аз кездесетін варианттар, ортада өте көп таралған варианттарға қарағанда таңдау артықшылығына ие болады. B. burgdorferi үшін, төмен жиілікті варианттар артықшылықты болады, себебі потенциалдық жануарлардың осы вариантқа тән OspC сыртқы ақуызына қарсы иммундық жауап беру мүмкіндігі азаяды.

Көпше нишалы полиморфизм

Экологиялық нишалар – қоршаған ортадағы организмнің тіршілікке бейімділігіне әсер ететін ресурстар, бәсекелестер және реакциялар сияқты барлық факторлардың жиынтығы. Көп нишалы полиморфизм тұжырымы бойынша, популяция ішіндегі әртүрлілік мүмкін болатын нишалар мен орталардың сан алуандығының нәтижесінде сақталады. Демек, нишалардың қаншалықты әртүрлі болса, полиморфизм мен әртүрлілік мүмкіндігі де соншалықты жоғары. B. burgdorferi үшін бұғы және тышқан сияқты әртүрлі омыртқалы жануарлардың нишалары, варианттарға қатысты тепе-теңдік таңдауға әсер етуі мүмкін.