Кіріспе

Фатимид билеушісі 946-953 жылдар аралығында және 13-ші исмаили имам Әбу Тахир Исмаиль (أبو طاهر إسماعيل; 914 жылғы қаңтар – 953 жылғы 18 наурыз), өзінің таққа отыру атымен әл-Мансур Билла (المنصور بالله) деп кеңінен танымал, 946 жылдан өліміне дейін Ифрикиядағы Фатимид халифалығының үшінші халифасы болды. Ол Абу Язидтің ірі харижит көтерілісіне тап болған қиын кезеңде билік етті. Ол көтерілісті жеңіп, Фатимид режимінің тұрақтылығын қалпына келтірді.

Ерте өмір және билікке кіру

Болашақ әл-Мансур 914 жылдың қаңтар айының басында Каирван қаласына жақын Раққада сарайында Исмаил болып дүниеге келді. Ол сол кездегі мұрагер және болашақ екінші Фатимид имамы-халифасы Мұхаммед әл-Қайым би Амр Алланың және жергілікті құл қызы Кариманың ұлы еді. Карима бұрын Ифрикияның соңғы Ағлабид әмірі Зиядат Алла III-ге тиесілі болған. Исмаил әл-Қайымның үлкен ұлы емес еді, бірақ тұңғыш ұлы әл-Қасым, әкесінен бұрын қайтыс болған деседі. Оқиғаның ресми нұсқасына сәйкес, 12 сәуірде 946 жылы әл-Қайым Исмаилды өзінің мұрагері деп жариялады, оған әл-Мансур Билла патшалық есімі берілді. 17 мамырда ол қайтыс болғанда, әл-Мансур имам және халифа атанды. Фатимид дәуірінің қазіргі заманғы тарихшылары, мысалы, Хайнц Халм мен Майкл Бретт, әл-Мансурдың билікке келуі ықпалды құл-камералайн Джаудхар бастаған сарайлық интриганың нәтижесі болды деп күдіктенеді, онда әл-Қайымның гаремінен басқа да тұлғалар қатысқан. Оның анасы Карима және оның күтушісі Салаф оған өзінің жарты бауырларына қарсы билік күресінде көмектескені мәлім, және олар саяси істерге қатысқан сирек әйелдердің бірі ретінде сипатталады. Мұның бірнеше себебі бар: әл-Қайымның денсаулығының нашарлауын ескере отырып, оның мұрагерді жариялауға қабілетті болмауы мүмкін; жаңа халифтің алғашқы әрекеті – оның ағалары мен туыстарын Джаудхардың қадағалауымен сарайда үй қамауына алу болды; Джаудхар өзінің естеліктерінде Исмаилдің 934 жылы әл-Қайым таққа отырған кезде әкесінің мұрагері ретінде жасырын тағайындалғанын, ал оның құпиясын өзі ғана білгенін айтады; сондай-ақ, әл-Мансур өзінің мұрагерлігін қорғау үшін трактат жазуға мәжбүр болды, бұл оның билікке келуінің даулы екенін көрсетеді.

Әбу Язидтің көтерілісін басу

Оның билікке келген кезінде Фатимид халифаты өте қиын кезеңнің біріне тап болды: харижиттік бербер уағыздаушысы Әбу Язид басқарған кең ауқымды көтеріліс Ифрикияны басып алды және астана әл-Махдияға тікелей қауіп төндірді. Нәтижесінде, тарихшы Фархат Дахрауидің сөзімен айтқанда, "әл-Мансур билікке келген бойда, тәжірибесіз, бірден ең ауыр жауапкершіліктерге тап болды". Әл-Мансур осы міндеттің орындалатынын көрсетті: исмаили (Фатимидтерді қолдаған) және сунни (Фатимидтерге қарсы) деректері әл-Мансурдың үлгілі билеуші болғанын куәландырады, оның классикалық араб тіліндегі білімі мен шешендігін, сондай-ақ шайқастағы батылдығы мен белсенді басшылығын жоғары бағалады. Әбу Язидтің көтерілісі барысында әл-Мансур мен оның үкіметі әкесінің қайтысын құпия ұстады. Барлық мемлекеттік істер мен рәсімдер әл-Қайымның атынан жүргізілді, ал Исмаил тек оның тағайындалған мұрагері ретінде әрекет етті. Шындығында, әл-Мансурдың патшалық атауы көтеріліс толыққанды басылғаннан кейін ғана ресми түрде жарияланды. Дегенмен, жаңа билеуші өзінің қабілетін тез көрсетті. Әкесінің қайтысынан бұрын, 16 мамырда, ол қоршаудағы Сус қаласына теңіз арқылы қару-жарақ және жабдықтар жіберді, ал бірнеше күн ішінде қаланы азат ету үшін координацияланған шабуылды бастады: 26 мамырда Сус гарнизоны, оңтүстіктен келген Кутама бербер атты әскерінің және теңіз арқылы солтүстіктен келген әскерлердің көмегімен қоршауды бұзып, Әбу Язидті күштерін құрлыққа қарай, Каируанға қарай кері шегінуге мәжбүр етті.

Кайруан үшін шайқас

Әбу Язид Қайыранның өзіне қарсы көтерілгенін және қала қақпалары жабық екенін білді, сондықтан ол қаладан екі күндік жолмен лагерь құрды. Осы уақытта әл-Мансур Суссада Қайыранның көрнекті тұлғаларымен кездесіп, олардың қайтадан адалдығын мойындағандары үшін толық кешірім жасады. 28 мамырда қалада халифаның жарлығы оқылды, және сол күні халифаның өзі бастаған Фатимид әскері қаланың оңтүстігіне орналасты. Фатимид әмірі, тәртіпсіз Кутаманы лагерьді ормен және қабырғамен нығайтуға көндіруге мәжбүр болды, себебі берберлер мұны әлсіздіктің белгісі деп есептейтін және қазуды құлдың жұмысы деп санайтын. Тек әл-Мансур өзі қазып бастағаннан кейін ғана олар көмектесуге келісті. Бұл сәтті болып шықты, өйткені 5 маусым күні таңертең Әбу Язид лагерьге шабуыл жасады, бірақ оны үлкен қиындықпен кері шегіндіруге мүмкін болды. Көзі куәгер болғандардың айтуынша, әл-Мансур шабуылды тойтаруда жетекші рөл атқарды, оның салтанатты шатыры айқын көзге түсіп, жиналу ортасы болды, бірақ оның рөлі оның өкіметін нығайту үшін көрікпен суреттелген болуы мүмкін. Екі әскер келесі екі ай бойы Қайыран төңірегінде бекініп, жиі шайқастарға қатысты. Әбу Язид бірнеше рет қала қақпаларын күшпен басып алуға тырысты, бірақ әл-Мансур оларды қорғау үшін кішкентай бекіністі лагерьлер құрды. Әбу Язид Фатимидтерді шегінуге мәжбүрлеу үшін ұлын әл-Махдия төңірегіне шабуыл жасауға жіберді, онда көптеген Кутама отбасыларын қоныстандырған еді; бірақ әл-Мансур оларды қорғау үшін бірнеше әскер жіберсе де, өзінің негізгі әскерін жылжытудан бас тартты. Әл-Мансур Фатимид империясының алыс провинцияларынан жасақтармен өзінің сандық артықшылығын баяу толықтырып жатқанда, Әбу Язидтің қолдауы азайды, және оның жақтастары оның лагерін тастап кетті. Тек Хавара және Бану Камлан берберлері оған берілгендігін сақтады. Әл-Мансур өзінің күшін арттырып, шешуші шайқасқа шақырып, әскерін шығарды, бірақ Әбу Язид бұл шақыруды қабылдамады. Соңында, 13 тамызда Фатимидтер көтерілісшілердің лагеріне шабуыл жасады, және Әбу Язидтің әскері ыдырап, қашқа құтылды. Бұл жеңіс әл-Мансур үшін екі есе бақытты болды. Фатимидтерге қарсы қолдау іздеп, Әбу Язид испан Омейядтарымен байланысқа шығып, Омейяд халифасы Абд әл-Рахман III-нің билігін мойындады. Омейяд флоты оған көмекке жіберілді, бірақ оның командирі Фатимидтердің Қайырандағы жеңісі туралы хабарды естігенде, кері қайтты. Тіпті, Жаудар оқыған, астанаға жіберген жеңіс туралы хабарламасында әл-Мансур өзін "Имамның қылышы" деп атап, әлі де тірі әл-Қайым туралы ойды сақтады. Фатимид билеушісі Қайыран азаматтарымен келісуге кірісті: ол қалаға қайтадан исмаилилерді тағайындамады, оның орнына ескі және құрметті Малики заңгері Мұхаммед ибн Әби'л Манзурды таңдады; ол губернатор ретінде Кутаманы емес, славян текті әскери офицер Қудам әл-Фатаны тағайындады; ол екі жыл бойы барлық салықтарды жойды; және қолға түскен олжаның көп бөлігін қаланың кедейлеріне садақа ретінде берді. Сонымен қатар, әл-Мансур қаланың оңтүстігіндегі лагерінің орнында ресми түрде әл-Мансурия деп, ал жергілікті тұрғындар Сабра деп аталатын жаңа сарай қаласын салуға бұйырды. Осылайша оның жеңісін мәңгі есте қалдырудан басқа, халифаның резиденциясының Ифрикияның ескі астанасы Қайыранға жақын орналасуы халифаның Қайыран халқына деген құрметінің тағы бір белгісі болды. Қайыранда болған кезде, 18 қазан күні әл-Мансур Византия империясының елшісін қабылдады. Елшінің халифамен қандай мәселелерді талқылағаны белгісіз, бірақ бұл сол кездегі екі державаға да пайдалы болған Оңтүстік Италиядағы бітім шартын жаңаруға қатысты болуы мүмкін.

Әбу Язидті қуып шығу

Әл-Мансур Каируанда қалғанда, солтүстікте әл-Хасан ибн Әли әл-Калби Константин қаласында Кутама күштерін қайта жинап, Бежа мен Тунисті қайтарып алды, соның арқасында халифаның солтүстік жағы қорғалды. Киренаикадан мың атты әскермен нығайтылған Әл-Мансур 24 қазан күні Каируаннан Сбиба бағытына аттанды. Одан Фатимид әскері Баджаяға жол тартты, ол көтерілісшілердің шабуылына тойтарыс беріп, Фатимид әскерін азат етушілердей қарсы алды. Зената берберлерінің басшысы Ибн Хазар Әл-Мансурға адалдығын білдіру үшін елші жіберді. Бұл Әбу Язидті оңтүстікке қашуға және шөл арқылы Зената жерлерін айналып өтуге мәжбүр етті. Әл-Мансур оны Бискраға дейін қуды, бірақ жергілікті жетекшілер көшбасшыны қумай, тоқтауға кеңес берді, себебі жол әскер үшін қауіпті еді. Бискрада Мсила және Заб аймағының әкімі Джафар ибн Али ибн Хамдун халифаға бағынып, Аурес аймағында пайғамбар деп есептелген жас жігітті әкелді. Әл-Мансур оны лагерь ішінде көрсеткен соң, жас жігіттің терісін тірідей сызып, ішін толтырды. Халифа Әбу Язидтің Шотт-эль-Ходна көлінің батысындағы Джабал-Салат тауларында жасырынғанын білгенде, әскерін солтүстікке қарай Тюбнаға, содан кейін батысқа қарай Шотт-эль-Ходнаның солтүстік жағалауына жетеледі. Әбу Язид 9 желтоқсан күні Магра қаласында Фатимид әскерімен кездесті, бірақ жеңіліске ұшырады. Жеңістен кейін аймақтың тайпалары мен елді мекендерінің өкілдері Мсилаға келіп, Әл-Мансурға адалдығын жариялады, соның ішінде Ибн Хазардың ұлы Яғұб та болды. Бірақ Әбу Язид көп ұзамай Мсила маңындағы Әл-Мансур лагеріне шабуыл жасады, бірақ қайтадан жеңіліске ұшырады. Әл-Мансур әскерін Ходна тауларына көтерілісшілерді қууға жіберді, бірақ Әбу Язид тағы да Джабал-Салатқа қашты. Фатимид әскері оны сонда қуғанда, ол тағы да шөлге қашып кетті, ал Әл-Мансур оны қууға бел буды. Он бір күндік қатал сапардан кейін ол кері қайтуға мәжбүр болды, бірақ қысқы суық әскеріне одан әрі зиян келтірді. Әбу Язидді қууға мүмкіндік болмаған Әл-Мансур солтүстікке, Санхаджа берберлерінің жеріне бет бұрды, олардың басшысы Зири ибн Манад бұрын халифа әл-Қайымға бағынған еді. Зири жеке өзі келіп, Фатимид билеушісіне өзін таныстырды және сыйлықтар алды. Әл-Мансур шығысқа қайтуға бұйрық бергеннен кейін, 10 қаңтарда қатты қызбаға шалдығып, екі апта төсекте жатты. Сауыққаннан кейін ол Мсилаға жол тартты. Әбу Язид енді Мсила маңындағы Азбих (Византия дәуіріндегі Заби Иустиниана) қираған қамалын басып алған еді. Әл-Мансур Кіші Кабилиядағы өздерінің туған жерлерінде Кутама жасақтарын жинауға бұйрық берді, ал Ибн Хазар адалдығын қайта білдіріп, жұма намазында және монеталарда қолданылатын дұға тілеу формуласын сұрады. Бұл сұраныс Зенатаның Фатимидтер билігін толық қабылдағанын көрсетті. Зенатаның қолдауы Әбу Язидтің жабдықталуын тоқтатты. 6 наурызда Әл-Мансур 4 мың атты әскерімен және 500 Санхаджамен Азбихке аттанды. Олар қамалды тастап кеткенін көрді, бірақ кері қайтып келе жатқанда, артқы күз Әбу Язид пен оның адамдарынан шабуылға ұшырады. Соңғы шайқаста Фатимид билеушісі тағы да жеңіске жетті, ал Әбу Язид жараланып, қашып құтылуға асықты. Жеңісін хабарлаған хатымен бірге Әл-Мансур Каируанға 1070 көтерілісшінің кесілген басын жіберді.

Кияна қоршауы және Әбу Язидтің өлімі

Әбу Язид тағы да Ходна тауларына қашып кетті, ал Мансур оны сонда қуа жетті. Фатимид әскерлері көтерілісшілердің басшысын таулы жолдармен қажырлы қуып шықты. Әбу Язидтің лагері басып алынып, өртеліп тасталды, бірақ ол Кияна бекінісінде пана табуға тырысты (кейіннен Бени Хаммад бекінісі салынған жерге жақын). Әл-Мансур оған дереу шабуыл жасамады, бірақ алдымен Кутамадан қосымша күштерді күтті. Содан кейін ол Әбу Язид тағы да қашып кетуіне мүмкіндік бермеу үшін тауларды жүйелі түрде бағындыруға кірісті. Рамазан айы бітіскен соң ғана, 26 сәуірде, ол бекініске қарсы шабуыл жасады. Таулы үстіндегі тік жартасқа орналасқан Кияна қоршауға алынды, қоршау машиналарын Ифрикиядан теңіз арқылы жеткізіп, таулармен көшірді. Қорғаушылар бірнеше рет қоршауды бұзуға тырысты, бірақ әрқашан кері шегінді. Маусымның басында көтерілісшілер бақылап тұрған Шакир және Аққар бекіністері де тапсырылды, ал 14 тамызда Киянаға соңғы шабуыл жасалды. Алтынмен тігілген қызыл киім киіп, әл-Мансур жеке өзі ат үстінде соғысқа қатысты. Аса қатал шайқастан кейін, шамамен түскі уақытта бекініс бұзылды, ал соңғы қорғаушылар ішкі қамалға шегінді. Әл-Мансур олар Әбу Язидті тапсырса, кешірім ететінін ұсынды, бірақ олар бас тартты. Келесі күні таңертең қоршауға алынғандар қауіпсіз жерге қашуға тырысты, бірақ тағы да жеңіліске ұшырады. Әбу Язид қашып құтыла алды, бірақ жарға қалып, тұтқындалды. Ауыр жарақат алғаннан кейін, оны халифа сұраққа алып, төрт күннен кейін, 19 тамызда, жарақаттарынан қайтыс болды. Оның терісі тұздалып, салынды, жеңімпаз халифа қайтып келе жатқанда барлық қалаларда көрсету үшін қойылды. Әбу Язидтің жеңілісі Фатимид әулеті үшін шешуші сәт болды. Тарихшы Майкл Бретттің айтуынша, "өмірде Әбу Язид [Фатимид] әулетін құлдыраудың алдына жеткізді; ал өлімде ол құдайдан келген сый болды", себебі ол әл-Қаим билігінің сәтсіздіктерінен кейін әулетті қайта жандандыруға мүмкіндік берді. Осы мақсатта Әбу Язид Фатимид тарихнамасында "Жалған Мәсіх" ретінде бейнеленді, ал оның көтерілісі әл-Махди болжаған апокалиптикалық оқиға ретінде қарастырылды, осы мақсатта ол әл-Махдияны "әулетті үлкен жаудан қорғайтын пана және бүкіл әлемді жаулап алуға арналған бекініс ретінде" салған еді. Осылайша, көтеріліске қарсы жеңіс – әулеттің нағыз қайта өркендеуі ретінде бейнеленді. Әбу Язидтің қайтыс болған күні әл-Мансур өзін имам және халифа деп жариялап, "Құдайдың көмегімен жеңімпаз" деген атағын алды.

Мағрибте Фатимидтер билігінің нығаюы

Әскердің Мсилаға оралғанда, оларға өздерінің басшысы Ибн Хазармен бірге бағынудан бас тартқан Зената тайпасының шабуылы тиді. Хайнц Халмның айтуынша, бұл "Орталық Магрибте Фатимидтер билігіне қарсы соңғы көтеріліс болды". Тіпті Әбу Язидтің ең адал жақтастары, Бану Камлан тайпасы да, кешірім алу үшін Фатимидтерге мойынсұнды. Әл-Мансур енді шығысқа қарай жол тартпақ болған, бірақ Тахерт қаласының жаулануы туралы хабар жеткен соң жолы тоқталды. Фатимидтер бұл қаланы 909 жылы бағындырған еді, бірақ оны бербердің Микнаса тайпасының жартылай тәуелсіз билеушілері шала ұстап тұрған. Олардың бірі, Хамид ибн Ясал, әл-Махдияда әл-Қаиммен түрмеге қамалған, бірақ Омейядтер сарайына қашып құтылуға үлкерді. Олардың көмегімен ол Магрибке қайта оралып, Абдул Рахман III атынан Тахертті басып алды. Фатимид халифасы 7 қыркүйекте Мсиладан қаланы қайтарып алу үшін аттанды, бірақ 20-сы күні Тахертке келгенде Хамидтің кетіп қалғанын көрді: ол және оның ізбасарлары Испанияға қайтып кеткен еді. Жаза ретінде халифа туыстарының сүйектерін қазып шығарды және оларды, сондай-ақ Омейяд қарсыласының атынан жұма намазы оқылған мешіттің қиындыларын өртеді. Тахертте болғанда, әл-Мансур қайтадан ауыр сырқатқа шалдығып, өлімге жуықтады, тіпті өсиетнамасын жаздыруға мәжбүр болды. Сауыққаннан кейін ол Лувата берберлеріне қарсы жорыққа шықты, бірақ олар шөлге шегініп кеткендіктен, жорық сәтсіз аяқталды. Халифа сондай-ақ, көрікті жерлерді аралап, Уэд Тигест сарқырамасын және Уэд Минаның ежелгі обаларын – Джедарсты көрді. Ол соңғы жерде Византия императоры Юстиниан I-нің генералы Соломон салған жазуды аудардырды. Тахертте сарайдың евнухы Масрурды губернатор етіп тағайындап, 948 жылдың 2 қаңтарында шығысқа қайтып келе жатты. Он бір күннен кейін ол өзінің жаңа астанасы әл-Мансурияға "Жеңіс қақпасы" арқылы жеңіспен кірді. 14 ақпанда ол Әбу Язидтің ұлы Фадлға қарсы күресу үшін әл-Махдиядан шықты, ол әлі де Аурес тауларында Фатимидтерге қарсылық көрсетіп жатқан еді. Халифа әскері Сбейтла арқылы Гафсаға қарай жорық жасады, ал көтерілісшілер олармен шайқаспай, Аурес тауларындағы өздерінің бекіністеріне шегінді. Бұл жорық негізінен әл-Мансурдың тағайындалған мұрагері Мааддтың (болашақтағы әл-Муизз ли-Дин Алла) беделін арттыру мақсатымен жасалған еді. Сондықтан Мидес бекінісін тонап, оның айналасын қиратқаннан кейін, онда Фатимид әмірі өзін ерекше көзге түсірді, армия 28 наурызда әл-Мансурияға тағы бір жеңіспен кірді. Одан кейін жаңа астана, әлі толыққан толық аяқталмаған, әл-Махдияға көшірілді, онда әл-Мансур 13 сәуірде халифа ретінде алғаш рет айт-фитр мерекесін зор қызығушылықпен атап өтті. Мәсжидте уағыз айтқанда, әл-Мансур "Жалған Мәсіхке" қарсы жеңісін Құдайдың нығметінің белгісі деп түсіндірді, сондай-ақ Құдай "біздің әулетімізді жаңартып, нығайтуды қалайды" деді. Жаңа сенімділігінің белгісі ретінде әл-Мансур 909 жылдан бері тұтқында ұсталған Аглабид әулетінің жиырма мүшесін босатты. Оларға мол сыйлықтар берілді және Мысырға баруға рұқсат етілді. Осы уақытта Әбу Язидтің ұлы Фадл Мдиланың губернаторының опасыздығынан қаза тапты. Оның кесілген басы халифаға жіберілді, ол оны әкесінің денесімен бірге Сицилияға жіберді. Кеме суға батып, бірақ Әбу Язидтің денесі әл-Махдия жағасында табылды, онда ол айқышқа шегеленіп, көпшілікке көрсетілді. Әбу Язидтің басқа ұлдары, Язид пен Әйюб, Аурес тауларында қарсылықты жалғастыруға тырысты, бірақ олар да көп ұзамай қаза тапты.

Сицилиядағы көтеріліс және Византия мен Омейядтармен қарым-қатынастар

947 жылдың 25 сәуірінде Палермода Бану әл-Табари әулеті бастаған көтеріліс Сицилияның Фатимид әкімі Ибн Аттафты құлатты. Көтерілісшілер Ибн Аттафты Оңтүстік Италиядағы Византияға қарсы тым әлсіз және бейтарап деп есептеді, бұл византиялықтарға келісім бойынша төленетін салықты төлеуден бас тартуға мүмкіндік берді. Бұл Сицилияның белгілі араб рулары үшін үлкен наразылық болды, олар қарақшылық арқылы олжа алу мүмкіндігі болмағанда салыққа тәуелді болды. Көтеріліске қарсы күресу үшін әл-Мансур Әбу Язидтің көтерілісін басуда өзін көрсеткен Тунис әкімі әл-Хасан ибн Әли әл-Калбиді таңдады, ол Сицилияның жаңа әкімі болып тағайындалды. 948 жылдың қаңтар айында әл-Мансурияға келгенде ол өзімен бірге Калабрияның византиялық стратегосын алып келді. Оның миссиясы белгісіз, бірақ византиялықтар Сицилиядағы оқиғалар бітім шартын бұзу қаупін тудырғандықтан, оны жаңалауға асыққан болуы мүмкін, онда жаңа үстемдік еткен топ джихад атынан оларға қарсы шабуылдарды қайта бастауы мүмкін, олжа іздеумен. 948 жылдың көктемінде әл-Хасан әл-Калби флоты мен әскерімен Мазараға келді, ал ол білмейтін жағдайда көтерілісшілер әл-Мансурдан жаңа әкімді сұрап делегация жіберді. Әл-Калби Сицилияға келгеннен кейін делегацияның миссиясы туралы хабардар болды, бірақ бәрібір Палермоға бет бұрды. Көтерілісшілер тез қолдауын жоғалтты, ал қаланың көрнекті тұлғалары оған қарсылықсыз қаланы тапсырды. Әл-Калби көтерілісшілердің басшыларын түрмеге қамады, әл-Мансур да Ифрикиядағы көтерілісшілер делегациясымен бірге. Фатимидтердің Сицилияны тез қайта бақылауға алуы византиямен үш жылға бітім шартын жаңартты және салықтың қарызын төлеуге мүмкіндік берді. Әл-Хасан әл-Калби аралдың Калби әкімдерінің біріншісі болды, олар 1053 жылға дейін Фатимид вице-корольдері ретінде биледі. 948 жылдың қыркүйек айының басында Фатимид сарайы әл-Мансурияға көшіп, енді халифаның ресми резиденциясы болды. Мемлекеттік монета, қазына және киім фабрикалары Джаудхардың бақылауында әл-Махиджада қалды. Жаңа астананың мешіті аяқталмағандықтан, әл-Мансур жалғыз Фатимид халифасы болды, ол Қайрауанның Ұлы мешітінде жұма намазын оқыды және өткізді. Византиямен жасалған бітім ұзаққа созылмады. 949 жылы византиялықтар мен Омейядтар өздерінің сарайларына елшілік алмастырды және, көрінеу, Фатимидтерге қарсы лигаға келісті: келесі жазда византиялықтар Оңтүстік Италиядағы Фатимидтердің бекіністеріне шабуыл жасады, ал 951 жылы Омейяд флоты Танжерді басып алды, бұл Омейяд сарайына Батыс Магриб тайпалары мен билеушілеріне ықпал ету үшін (Сеутамен бірге) тағы бір база берді және олардың арасында Фатимидтерге қарсы коалицияны ілгерілетті. Италияға жаңа византиялық әскерлердің келгенін естіген әл-Хасал әл-Калби Ифрикиядан күш сұрады. Әл-Мансур Тунистегі дайындықтарды жеке бақылады, 10 500 адамнан тұратын экспедициялық күшті славян евнухы Фарадж (немесе Фарах) басқаруына берді. 951 жылдың мамыр айында Фатимидтер Регионға жақын жерге келіп, Герацеге сәтсіз шабуыл жасады, византиялық әскерлер қалаға жеткен соң ол жерден кетіп қалды. Осы жағдай Кассанода да қайталанды, содан кейін әл-Хасан әл-Калби мен Фараж өздерінің әскерлерін Сицилияға, Мессинадағы қыстық жайға қайтарды. Византиялықтар да өздерінің әскерлерін Апулияға қайтарғанмен, бұл әл-Мансурды ашуландырды, ол өзінің қолбасшыларын қорқыныштылығы үшін сөкпеді. Халифаның бұйрығымен келесі көктемде екі Фатимид қолбасшысы Калабрияға қайтадан қоныс аударды. 7 мамырда Фатимидтер Гераце маңында Малакенос пен Пашалис басқаратын византиялық әскерді ауыр жеңіске ұшыратты және оны, сондай-ақ Петракукканы тонады. Нәтижесінде византиялықтар салық төлесе, бітімді жаңалауды ұсынды. Өзінің табысының белгісі ретінде әл-Хасан әл-Калби Реджиода мешіт салдырды және византиялықтарды мұсылмандарға оны пайдалануға және онда пана табуға рұқсат бермеуге міндеттеді.

Өлім және мұра

Ал Мансур өмірінің көп бөлігін қайта-қайта ауыр науқасқа шалдығып өткізді, кейде оны өлімге жуық жағдайға жеткізді. Дегенмен, ол өмірінің соңына дейін үкімет ісіне белсенді қатысып, әкесінен өзгеше, қоғамдық шаралар мен мерекелерде өзін көрсетіп тұрды. Соңғы рет 953 жылдың 19 ақпанында Қайруанда Рамазан айтының (Айт-фитр) рәсімдерін басқарып, өзі жеке намаз оқыды. Ол 19 наурызда дүниеден өтті, патшалығын ұлы Маадқа мирас қалдырды, ол әл-Муизз ли Диниллах атауымен халифа болды. Ал Мансурдың өмірі, бастапқыда әлсіз мұрагер ретінде, кейін қайырымдылықпен шыдаған билеуші ретінде, кейінгі исмаилилік үйретімдерде үлгі және адалдарды құтқаратын құрбандық ретінде жоғары бағаланды. Сонымен қатар, оның қыршын өмірі мен ерте қайтысы халықтың қиялын оятты. Тарихшы Хайнц Халмнің айтуынша, "егер әл-Мансур басқа Фатимидтер сияқты қатаң Маликилердің кітаптарында жаман жағдайда болса да, Әбу Язидтің қатыгез әскерлерін жеңген жас жеңімпаз Қайруан халқының арасында танымал болған және алғаш рет өз әулетіне деген адалдықты тудырған секілді".