Шайтанмен жасалған келісімшарт

Кіріспе

Адам мен шайтанның немесе басқа жынның арасындағы келісім.

Ібіліспен келісім (сонымен қатар, шайтанмен келісім, Фауст келісімі немесе Мефистофель келісімі) – Фауст туралы аңыз бен Мефистофель бейнесі арқылы бейнеленген мәдени мотив, сондай-ақ көптеген христиан дәстүрлерінің құрамдас бөлігі. Құдайға сыйынбау туралы дәстүрлі христиандық сенімдерге сәйкес, бұл келісім адам мен шайтан немесе басқа жын арасында жасалады, онда жан шайтандық игіліктерге сатылады. Бұл игіліктер әңгімеге байланысты өзгереді, бірақ көбінесе жастық, білім, байлық, даңқ және билік кіреді. Кейбір адамдар осындай келісімді тек жынды өздерінің бастығы деп мойындау белгісі ретінде жасады, оның орнына ештеңе алмады деп есептелді. Бұл келісім қауіпті, өйткені жынның қызметінің құны – келісімшінің жаны. Көптеген діндер үшін бұл аңыз жаман аяқталуы мүмкін, ақымақ ізденуші үшін мәңгілік құлдық. Алайда, кейде оның комедиялық аяқталуы да болуы мүмкін, онда айлакер шаруа шайтанды, әсіресе техникалық тұрғыдан, алдап өтеді. Келісім жасасқан адам кейде шайтанды алдауға тырысады, бірақ соңында сәтсіздікке ұшырайды (мысалы, адам мәңгілік өмір үшін жанын сатады, себебі ол келісімінің шартын орындау үшін ешқашан өлмейді. Өлім жазасынан қорғалғандықтан, ол кісі өлтіреді, бірақ өмір бойы түрмеге кесіледі). Шайтанмен жасалған келісімдер туралы көптеген танымал туындылар бар, мысалы, Еуропаның көптеген шайтандық көпірлерінен бастап Джузеппе Тартини мен Никколо Паганинидің скрипкадағы шеберлігіне және Роберт Джонсонмен байланысты "жол тоғысы" аңызына дейін. Стит Томпсонның халық әдебиетінің мотивтер тізілімінде «шайтанмен сауда» М210 мотивімен, ал «Адам шайтанға жанын сатады» М211 мотивімен белгіленеді.

Аданалық Теофил

Христиан дініндегі Фаусттың алдыңғы түрі – Теофил ("Құдайдың досы" немесе "Құдайдың жақсы көргені") – бақытсыз және күңкейген дін қызметкері, епископының өзіне деген көңілінің қалғандығынан дүниелік мансабында көңілі тоймай, жанын шайтанға сатады, бірақ оны Әзіре Мәриям құтқарады. Оның оқиғасы 6-шы ғасырдағы грек тілінде жазылған нұсқада кездеседі, авторы – "Евтихиан", ол осы үйдің құрамында болғанын айтады. 9-шы ғасырдағы Miraculum Sancte Marie de Theophilo penitente шығармасында Әзіре Мәриям шайтанмен, оның "қамқоршысымен" араласады, бұл Батыс латын әдебиетіндегі тығыз байланысты серияның прототипі болып табылады. 10-шы ғасырда Гандерсхаймдық Хрозвита ақын-кесіп, Пауль Диакон мәтінін Теофилдің ішкі жақсылығын көрсететін және жақсылық пен жамандықтың азғыруын іштей сезіндіретін, онда шайтан – маг, некромант болатын повесть өлеңі үшін бейімдеді. Оның үлгісіндегідей, Теофил шайтаннан шартын қайтарып алып, оны қауымға көрсетеді және көп ұзамай қайтыс болады. Готье де Коинсидің (1177/8–1236) осы тақырыптағы ұзақ өлеңі "Теофилдің кереметі: Теофилдің тәубеге келуі" деген атпен Рутебуфтың 13-шы ғасырдағы "Теофилдің кереметі" пьесасына материал берді, онда Теофил – бес кейіпкердің арасындағы орталық тұлға, Әзіре Мәриям мен епископ оны жақсылық жағынан, яһуди және шайтан – жамандық жағынан қоршап тұрады.

Тарихи мысалдар

Күнәлі келісім туралы кең таралған аңыз Рим папасы II Сильвестрдің (946–1003) тұлғасына байланысты, ол өмірінде математика мен астрологияны зерттеген, сол кездегі мұсылмандық Кордова мен Севилья қалаларында білім алған көрнекті ғалым және ғалым болған. Вильгельм Мальмсбери мен кардинал Бено таратып жүрген аңызға сәйкес, II Сильвестр араб философынан ұрланған сиқыр кітабын пайдаланып, сонымен қатар сиқыр өнерін де үйренген. Ол жердегі сүйгенінен бас тартылғаннан кейін пайда болған Меридиана атты әйел джинмен келісім жасады және оның көмегімен папалық таққа көтерілді (басқа бір аңыз бойынша, ол джинмен ойын ойнап папалыққа ие болды). Исландиялық дін қызметкері және ғалымы Сэмундур Сигфуссон (1056–1133) исландиялық халық әңгімелерінде джинмен келісім жасап, түрлі амалдармен келісімді өзіне тиімді етуге тырысқан. Мысалы, бір әйгілі әңгімеде Сэмундур джинмен келісім жасап, оны Еуропадан Исландияға мөрдің үстінде алып келуге міндеттейді. Сэмундур келген кезде мөрдің басына Киелі кітаппен соққы беріп, оны өлтіріп, аман-есен жағаға шығып құтылды. (Sæmundr fróði#Icelandic folklore қараңыз). Орта ғасырлардағы аңыз бойынша, "Codex Gigas" кітабын жазған монах монастырлық антына бұзып, тірідей қамауға үкім шығарылған. Осы қатал жазадан құтылу үшін ол бір түні монастырды мәңгілік даңққа бөлеу үшін, барлық адамзат білімін қамтитын кітап жазуға уәде берді. Түн ортасына таяп, ол бұл жұмысты жалғыз өзі аяқтай алмайтынын түсінді, сондықтан ол Құдайға емес, құлаған періште Люциферге арнап дұға етіп, кітапты аяқтауға көмектесуі үшін жанын беруге дайын екенін айтты. Джин қолжазбаны аяқтады, ал монах оған көмектескені үшін алғыс ретінде джиннің суретін қосты. Джинмен жасалған келісімдер 15-18 ғасырларда жиі кездесетін. Бұл мотив 20 ғасырға дейін музыканттар арасында сақталды: Иоганн Георг Фауст (1466/80–1541), оның өмірі Фауст аңызының бастауы болды. Джон Фиан (1591 жылдың 27 қаңтарында өлім жазасынан өтті), дәрігер және мектеп мұғалімі, қатыгез сиқыршы деп жарияланды. Ол Шотландиядағы Солтүстік Бервик сиқыршылық процесінде Шайтанмен келісім жасағанын мойындады, сот процесі кезінде король Джеймске мойындады, бірақ кейіннен Шайтанмен келісімінен бас тартып, христиандық өмір салтын ұстанғанын уәделеді. Келесі күні таңертең ол қара киім киіп, ақ таяқ ұстап отырған джиннің келгенін мойындады. Джин Фианнан алғашқы анты мен уәдесіне сәйкес, адал қызметін жалғастыруын талап етті. Фиан джиннен бас тартып, "Арттыңнан кет, шайтан, итеруді тоқтат, мен сені тыңдағандықтан, мені құрттың, енді сені құртамын" деді. Ол джиннің: "Өлмей тұрып, менікі боласың" деп жауап бергенін мойындады. Содан кейін джин ақ таяқты сындырып, бірден көзден жоқ болды. Ол уәде берген өмірді сүруге мүмкіндік алды, бірақ сол түні ол өзінің камерасының кілтін ұрлап, қашып кетті. Ақырында оны ұстап, өлім жазасына кесті. Урбан Грандье (1590–1634), 17 ғасыр француз дін қызметкері, сиқыршылық үшін сотталып, өртеуге үкім шығарылды. Сотта оның қолы қойылған деген шартты келісім қағазы ұсынылды, онда Шайтанның өзінің мөрімен қатар бірнеше джиннің мөрлері де болды. Кристоф Хайцманн (1651/2–1700), Бавариядан шыққан 17 ғасыр суретшісі, 1668 жылы джинге "байланған ұл" болу үшін екі келісімге қол қойды деп есептеледі. Бернард Фоке, 17 ғасыр Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының капитаны, Голландия Республикасынан Яваға дейінгі ерекше жылдамдығымен танымал болды, бұл оның джинмен одақтас екендігі туралы әңгімелерге әкелді. Сондай-ақ, ол "Ұшқан голландықтың" жұлдызды капитанының прототипі деп саналады. Джонатан Моултон (1726–1787), Нью-Гэмпшир милициясының 18 ғасыр бригадир-генералы, ай сайын каминнің жанында асылып, аяқкиімдерін алтын монеталармен толтыру үшін жанын джинге сатқан деген әңгіме бар. Джузеппе Тартини (1692 жылдың 8 сәуірі – 1770 жылдың 26 ақпаны), венециялық скрипкашы және композитор, өзінің "Джиннің трилл сонатасы" арманда джиннің өзіне көрінгенінен шабыттанды деп сенді. Николо Паганини (1782 жылдың 27 қазаны – 1840 жылдың 27 мамыры), итальяндық скрипкашы, бұл әңгімені бастамаған болса да, оған құлақ қосты. Филипп Мусар (1793–1859), француз композиторы және, ең бастысы, оркестр жетекшісі, оның айқын дирижерлеуі мен сезімтал концерттері 1830 жылдары Парижде әйгілі болған кезде аңыз тудырды. Томми Джонсон (1896–1956 жылдың 1 қарашасы), блюз музыканты. Роберт Джонсон (1911 жылдың 8 мамыры – 1938 жылдың 6 тамызы), блюз музыканты, аңыз бойынша ол джинмен жол тоғысында кездесіп, блюз ойнау және гитараны меңгеру үшін жанын сатқан. Инфернус та (Newsweek журналында) джинге табынатынын жариялаған. Чарли Дэниелс әні "Джин Грузияға түсті" әніндегі мәтін Фауст келісімін білдіреді, онда басты рөлдегі скрипкашы Джонни: "Менің атым Джонни, бұл күнә болуы мүмкін, бірақ мен саған тікелей келісім жасаймын, сен өкінесің, өйткені мен бұрынғыдан да жақсымын." Әннің соңы Джонни тікелей жеңіске жеткенін көрсетеді, бірақ бұған қандай құн төленді?

An extensive legend of a supposed devilish pact was focused on the character of Pope Sylvester II (946–1003), a prominent and skilled scholar and scientist in his lifetime, who had studied mathematics and astrology in the then Muslim cities of Córdoba and Seville. According to the legend, spread by William of Malmesbury and Cardinal Beno, Sylvester II had also learned sorcery, using a book of spells stolen from an Arab philosopher. He had a pact with a female demon called Meridiana, who appeared after he had been rejected by his earthly love, and with whose help he managed to ascend to the papal throne (another legend tells that he won the papacy by playing dice with the devil). The Icelandic priest and scholar Sæmundur Sigfússon (1056–1133) was credited in Icelandic folklore with having made pacts with the devil and managing by various tricks to get the better of the deal. For example, in one famous story, Sæmundur made a pact with the devil that the devil should bring him home to Iceland from Europe on the back of a seal. Sæmundur escaped a diabolical end when, on arrival, he hit the seal on the head with the Bible, killing it, and stepping safely ashore. (see Sæmundr fróði#Icelandic folklore). According to a medieval legend associated with the Codex Gigas, the scribe was a monk who broke his monastic vows and was sentenced to be walled up alive. In order to avoid this harsh penalty he promised to create in one night a book to glorify the monastery forever, including all human knowledge. Near midnight, he became sure that he could not complete this task alone so he made a special prayer, not addressed to God but to the fallen angel Lucifer, asking him to help him finish the book in exchange for his soul. The devil completed the manuscript and the monk added the devil's picture out of gratitude for his aid. Notable supposed deals with the devil were struck between the 15th and 18th centuries. The motif lives on among musicians until the 20th century:
Johann Georg Faust (1466/80–1541), whose life was the origin of the Faust legend. John Fian (executed on 27 January 1591), A doctor and school teacher who was declared as a notorious sorcerer. He confessed to have a compact with Satan during the North Berwick witch trials in Scotland which he confessed to King James as the trial proceedings were taking place but later promised that he would renounce his compact with Satan and vow to lead the life of a Christian. The next morning, he confessed that the devil came to him in his cell dressed all in black and holding a white wand, demanding Fian continue his faithful service, according to his first oath and promise that he made. Fian testified that he renounced Satan to his face saying "Get thee behind me, thou Satan, and start pushing, for I have listened too much to thee, and by the same thou hast undone me, in respect whereof I will utterly undo you." He confessed that the devil then answered "That once ere thou die thou shall be mine." The devil afterwards broke the white wand, and immediately vanished from his sight. He then was given a chance to lead the life he promised but the same night he stole a key to his cell and escaped. He was eventually captured and tortured until his execution. Urbain Grandier (1590–1634), a 17th century French priest, who was tried and burned at the stake for witchcraft. One of the documents presented at his trial was a diabolical pact he supposedly signed, which also bears what are supposed to be the seals of several demons, including that of Satan himself. Christoph Haizmann (1651/2–1700), a 17th century painter from Bavaria, allegedly signed two pacts to be a "bounden son" to the devil in 1668. Bernard Fokke, a 17th century captain for the Dutch East India Company, renowned for his uncanny speed from the Dutch Republic to Java, which led to legends that he was in league with the devil. He is also alleged to be the model for the ghostly captain of the Flying Dutchman. Jonathan Moulton (1726–1787), an 18th century brigadier general of the New Hampshire Militia, alleged to have sold his soul to the devil to have his boots filled with gold coins when hung by the fireplace every month. Giuseppe Tartini (8 April 1692–26 February 1770), Venetian violinist and composer, who believed that his Devil's Trill Sonata was inspired by the devil's appearance before him in a dream. Niccolò Paganini (27 October 1782–27 May 1840), an Italian violinist who may not have started the rumor but played along with it. Philippe Musard (1793–1859), French composer and, more importantly, orchestra leader, whose wild conducting and sensuous concerts generated the rumor while a celebrity in Paris in the 1830s. Tommy Johnson (1896–1 November 1956), blues musician. Robert Johnson (8 May 1911–6 August 1938), blues musician, who legend claims met Satan at a crossroads and signed over his soul to play the blues and gain mastery of the guitar. Infernus is also on record (including in Newsweek magazine) publicly stating that he worships Satan. The Charlie Daniels song "The Devil Went Down to Georgia" infers a Faustian bargain in the lyrics where the protagonist fiddle player Johnny states, “My name is Johnny and it might be a sin, but I’ll take your bet, you’re going to regret because I’m the best there has ever been. The ending implies Johnny won the bet, but was there a cost?

Метафора

"Ібіліспен келісім" (немесе "Фауст келісімі") деген термин жаман адам немесе ұйыммен ынтымақтасқан деп есептелетін адамдарды айыптау үшін метафоралық түрде де қолданылады. Мұның мысалы – Холокост кезіндегі нацистер мен еврейлер арасындағы келіссөздер, олардың жақсы және жаман жақтарын қамтиды.