Кіріспе

Левиафан (/l//ɪ/'/v//aɪ//.//ə//θ//ən/ livEYEəthən; לִוְיָתָן; ) – теология мен мифологияда белгілі теңіз жыланы. Ол Еврей Киелі кітаптарының бірнеше кітабында айтылады, оның ішінде Забур, Әйүп кітабы, Ишая кітабы және Енох кітабы бар. Левиафан көбінесе хаостың символы ретінде бейнеленеді, сондай-ақ өмірден өткен күнәһарларды жеп қояды деп қорқытады. Соңында ол жойылған. Христиан дінтанушылары Левиафанды қызғанушылық деген өлімдік күнәнің шайтанымен байланыстырды. Офиттердің схемаларында Левиафан материалдық әлемнің кеңістігін қамтиды. Әйүп кітабындағы Левиафан – Баал-Хадад құдайы жеңген ежелгі ханаандық Лоттанның көрінісі. Салыстырмалы мифологияда Месопотамиялық Тиаматтың Мардукпен жеңілуімен ұзақ жылдар бойы салыстырулар жасалды, сондай-ақ Индраның Вртраны немесе Тордың Жормунгандрды өлтіруі сияқты айдаһарлар мен әлем жыландары туралы оқиғалармен де кеңінен салыстырылды. Левиафан Еврей Киелі кітабында күшті жаудың, әсіресе Вавилонның (Ишая 27:1) метафорасы ретінде де қолданылады. 19 ғасырдың ғалымдары оны үлкен су жануарларына, мысалы, қолтырауынға қатысты деп түсіндірді. Кейін бұл сөз үлкен киттерді және жалпы теңіз монстрларын атау үшін қолданыла бастады.

Этимологиясы мен шығу тегі

Гесениус (басқалармен бірге) לִוְיָתָן есімінің түбірінен туындағанын айтты [[:wikt:לוה lwh "тоқу; біріктіру"], ן жұрнағымен, "өрімделген, бұралып жатқан" деген мағынада. Үшінші мектеп оны есім деп санайды. Бауэр "жыланның гүлдестесі" үшін לוית+תן дегенді ұсынды. Атауы да, мифологиялық кейіпкері де Баал циклында Хадад жеңген теңіз құдайы Яммудың қызметшілерінің бірі – угарит теңіз монстры Лотанның тікелей жалғасы болып табылады. Угарит мәтініндегі кейбір сипаттамалар оған, немесе Яммудың басқа да құбыжықтарына, мысалы Тунаннуға (библиялық Таннинге) қатысты екені нақты емес. Көптеген ғалымдар Лотанды "қашқан жылан" (bṯn brḥ) деп сипаттауға келіседі, бірақ ол "қимылдаған жылан" (bṯn ʿqltn) немесе "жеті басы бар күшті" (šlyṭ d.šbʿt rašm) болуы да мүмкін. Оның рөлі бұрынғы Темтум жыланымен көрініс бергендей, оның Хададтың қолынан қаза табуы б.з.б. 18-16 ғасырлардағы Сирия мөрлерінде бейнеленген. Теңіз жыландары ежелгі Таяу Шығыстың мифологиясында маңызды орын алады. Бабылдық жаратылыс мифінде Мардуктың аспан мен жерді жасау үшін денесі пайдаланылған жылан құдайы Тиаматты жеңгені айтылады.

Танах

Левиафан Танахта алты рет айтылады, және оны егжей-тегжейлі сипаттауға арналған екі тарау бар: «Міне, оған деген үміт бекер, оны көргенде әркім қорқа қоймай ма?» Құдайдың бағынбайтын жаратылысын ұзақ сипаттағанда Левиафанның отты демдеу қабілеті, оның өткір қабықтары және оның жалпы бағынбайтындығы жазылған. Жаратылыс кітабында (Құдайдың Киелі кітабында «ұлы киттер» деп аударылған), Әйүп кітабында және Забурларда айтылған таннин жайлы мәліметтер оларды зиянды емес, Құдайдың жаратылысының бір бөлігі – теңіз жануарлары ретінде көрсетеді. Құдай мен теңіз құбыжығы арасындағы бәсекелестік және Левиафанның Израильдің күшті жауларын сипаттауда қолданылуы Месопотамия және Ханаан мифтерінің, немесе Мысыр мифологиясындағы Апеп жыланы мен күн құдайы Ра арасындағы күрес әсерін көрсетеді. Балама ретінде, мұндай бәсекелестіктің жойылғаны Левиафанды құдайдан демонға, демоннан құбыжыққа дейін төмендету арқылы табиғиландыруға жасалған әрекет болуы мүмкін.

Иудаизм

Кейінгі еврей деректемелерінде Левиафан тереңдіктердің бастауында тұратын айдаһар ретінде сипатталады, ал еркек құрлықтағы Бегемотпен бірге әділдерге соңғы заманда тамақ ретінде ұсынылады. Енох кітабында (60:7–9) Левиафан сулы тұңғиықта (Тиаматтай) мекендейтін әйел құбыжық ретінде, ал Бегемот – Дунайдин ("Еденнен шығысқа қарай") шөлінде тұратын еркек құбыжық ретінде суреттеледі. Талмудтағы Баба Батра 75-те Левиафанның өлтірілетіні және етінің әділдерге соңғы күні тойға берілетіні, ал терісі той өткізілетін шатырды жабу үшін пайдаланылатыны айтылады. Оның етін шатыр астында жеуге лайық емес болғандар Левиафанның түрлі киімдерін ала алады – лайықтырақтарына жамылғы, ал лайық емес болғандарына амулет. Левиафанның қалған терісі Иерусалим қабырғаларына жайылып, жарығымен әлемді нұрландырады. Сондықтан Суккот (Шатырлар мерекесі) мерекесі суқпадан (шатырдан) шығар кезде оқылатын дұғамен аяқталады: «Раббым, біздің Құдайымыз және ата-бабаларымыздың Құдайы, мен осы суқпада болғандай, келесі жылы Левиафан терісінен жасалған суқпада болуға лайық болсам еді. Келесі жыл Иерусалимде болсын». Левиафанның зор өлшемі туралы Йоханан бар Наппаха айтқан, одан осы құбыжыққа қатысты барлық әңгімелер тарады: «Бір күні біз кемемен жүргенде, судан басын шығарған балықты көрдік. Оның мүйіздерінде: «Мен теңізде мекендейтін ең нашар жаратылыстардың бірімін. Мен үш жүз шақырымдықмын және бүгін Левиафанның аузына кіремін» деп жазылған еді». Оның мекені – Жерорта теңізі, ал Иордан суы оның аузына құйылады. Левиафанның денесі, әсіресе оның көздері, зор жарық шығару қабілетіне ие. Бұл пікірді Рабби Элиезер де қолдады, ол Рабби Иешуамен бірге сапар барысында, кенеттен жарқыраған жарықтан қорқып, оның Левиафанның көзінен шыққан жарық болуы мүмкін екенін түсіндірді. Ол серігіне Айу 41:18-дегі сөздерді еске салды: «Оның демінен жарық шығады, ал оның көздері таңғы жарыққа ұқсайды». Дегенмен, Левиафанның табиғаттан тыс күшіне қарамастан, ол кішкентай құрттан – «килбиттен» қорқады, ол ірі балықтардың жеңірлеріне жабысып, оларды өлтіреді. Он бірінші ғасырдың пійют (діни өлеңі) Ақдамуты, Шавуот (Пентекост) күні оқылатын өлеңде, соңында Құдай Левиафанды өлтіретіні, оның «қуатты қанаттары» бар екені (демек, кошер балық, жеуге болмайтын жылан немесе крокодил емес) және ол көктегі барлық әділдерге той ретінде ұсынылатыны көрінеді. «Зохарда» Левиафан – ағартудың метафорасы. «Зохар» әділдердің соңғы күндерде Левиафанның терісін жеу туралы аңыздың сөзбе-сөз емес, ағарту үшін ғана метафора екенін айтады. Сондай-ақ, «Зохарда» Левиафанның жұбайы бар екені де егжей-тегжейлі сипатталған. «Зохар» 2:11b және 3:58a-да Левиафан метафорасын «цэддикпен» немесе әділмен байланыстырады. «Зохар» оны «бриахпен» байланыстырады, ол киелі шатырдың тақтайларының ортасындағы бағана, «Зохар» 2:20a. Екеуі де Есод Сефирасымен байланысты. Авраам Исаак Куктың айтуынша, Левиафан – жұбайы жоқ ерекше жаратылыс, «оның құйрығы аузында» («Зохар») «бұрынғы әлемді айналып, бүкіл әлемді қамтиды» (Баба Батра 74б-дегі Раши) – ғаламның жасырын бірлігі үшін көрнекті метафора. Бұл бірлік тек болашақта, әділдер Левиафаннан дәм татқанда ғана ашылады.

Христиандық

Левиафанды шайтанның бейнесі ретінде де қолдануға болады, ол Құдайдың жаратылыстарына қауіп төндіреді – оларды жеуге тырысу арқылы – және Құдайдың жаратылысына – Хаос суларында дүрбелең тудыру арқылы. "Септуагинтада" Левиафанның әдеттегі аудармасы болып табылатын "Аждаһа" (Drakon) "Аян кітабында" кездеседі. Ескі өсиетте Левиафан ешқашан шайтанмен теңестірілмегенімен, "Аян кітабындағы" жеті басты аждаһа шайтанмен теңестіріледі. Осылайша, Құдай мен бастапқы хаос монстрлары арасындағы шайқас Құдай мен шайтан арасындағы шайқасқа айналады. Бір рет қана, "Әйүп кітабында" Левиафан "теңіз жыртқышы" (кетос) деп аударылады. Осыған сәйкес, аждаһа соңғы күні Құдай тарапынан өлтіріліп, тұңғиыққа тасталады. Томас Аквинский Левиафанды қызғаныш жындысы деп сипаттаған, ең алдымен осы күнәні жасағандарды жазалауда ("Expositio super Iob ad litteram"). Питер Бинсфельд те Левиафанды қызғаныш жындысы деп санады, ол жеті өлімдік күнәларға сәйкес келетін тозақтың жеті ханзадасының бірі. Левиафан көрнекі мотивпен байланысты болды және бастапқыда "Hellmouth" деп аталған, соңғы сот кезінде кінәлілер жоғалып кететін, шамамен 800 жылдық ағылшын-саксон өнерінде және кейіннен бүкіл Еуропада кездесетін үлкен жануар ретінде белгілі болған. Киелі кітаптың "Түзетілген стандартты нұсқасы" ("Revised Standard Version") "Әйүп 41:1" тақырыбына жасаған түсіндірмесінде Левиафанның крокодилдің есімі болуы мүмкін екенін, ал "Әйүп 40:15" тақырыбына жасаған түсіндірмесінде Бегемоттың бегемоттың есімі болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Сатанисттік

Антон ЛаВейдің "Сатаникалық Киелі кітабында" (1969) Левиафан Су элементін және батыс бағытын көрсетеді, оны тозақтың төрт бас ханзадасының бірі деп атайды. Бұл байланыс "Абра Мелиннің қасиетті магия кітабынан" алынған демондық иерархиядан шабыттанды. Шайтан шіркеуі Левиафанды бейнелеу үшін Бафомет белгісінің әр нүктесінде еврей әріптерін пайдаланады. Пентаграмманың ең төменгі нүктесінен бастап, сағат тіліне қарсы оқығанда, сөз "לויתן": (Нун, Тав, Йод, Вав, Ламед) деп жазылады, еврей тілінде "Левиафан" деген мағынаны білдіреді.

Гностицизм

Ориген есімді шіркеу атасы гностиктердің Едем бағындағы жыланға табынуын айыптады. Сондықтан ол оларды Офиттер деп атады, олардың құдай санаған жыланымен байланыстырып. Бұл сенім жүйесінде Левиафан материалдық әлемді жауып немесе сіңіріп, құдайлық әлемді адамзаттан бөліп тұратын Уроборос нысанында көрінеді. Офиттердің Едем бағындағы жыланды Левиафанмен теңегені белгісіз. Бұл гностикалық сектаның космологиясына сәйкес, әлемді өз құйрығын тістейтін айдаһар тәрізді архонт түріндегі Левиафан қоршап алады. Бүкіл ғаламдағы жамандықтың бастауын білдіретін Левиафан, Архонттар билейтін төменгі әлемді Құдайдың әлемінен ажыратады. Өлгеннен кейін жан жеті аспан шарларынан өтуі керек. Егер жан сәттілікке жете алмаса, Левиафан оны жұтып қояды, ол әлемді тұтқынға алып, жанды жануар денесіне қайтарады. Мандейліктерде Левиафан Ур деп аталатын демонмен біртекті саналады. Манихейлікте, гностикалық идеялардың ықпалында болған ежелгі дінде, Левиафан құлаған періште Шемиязаның ұлдарымен өлтіріледі. Бұл іс батырлық емес, ақымақтық ретінде бейнеленеді, себебі ең үлкен жеңістердің уақытша екенін көрсетеді, өйткені олар екеуі де жеңісімен мақтанғаннан кейін бас періштелермен жойылды. Бұл манихейлердің патша билігін сынауын және аскетизмді қолдауын көрсетеді.

Дүниежүзілік пайдалану

Левиафан сөзі кез келген теңіз құбыжығын білдіреді, ал 17 ғасырдың басынан бері ең зор күшті адамдар немесе нәрселерді (Библиялық термин Бегемотпен салыстырылады) атау үшін де қолданылып келеді, бұл Хоббстың (1651) кітабы арқылы кеңінен танылды. Теңіз құбыжығы ретінде, ол әсіресе ірі киттерге қатысты қолданылған, мысалы, Герман Мелвиллдің «Моби Дик» романында. Романның алғашқы еврей тіліне аудармасында аудармашы Элияху Бертинкер «Whale» сөзін «Таннин» деп аударуды ұсынды (қазіргі еврей тілінде «Таннин» көбінесе «крокодил» деп аударылса да, басқа теңіз құбыжығын білдіру мақсатында), ал «Левиафан» сөзін өзгеріссіз қалдырды, осылайша қазіргі еврей тіліндегі «לויתן» сөзінің мағыналық екіұштылығына ишара жасады – онда бұл сөз қазір тек «кит» дегенді білдіреді. Жоқ болған сперма киттерінің бір туысы Ливиатан деп аталды. Нептунның ең ірі серігі Тритондағы маңызды криовулкандық құрылым Левиафан Патера деп аталды.