Құдайға деген жеккөрушілік немесе құдайларды жек көру

Кіріспе

Құдайды немесе құдайларды жек көру

Мизотеизм – «Құдайды жек көру» немесе «құдайларды жек көру» (грекше misotheos (μισόθεος) – «құдайларды жек көру» немесе «Құдайды жек көру» деген мағынаны білдіретін құрама сөз, «көршілдік» және «құдай» сөздерінен тұрады). Бұған қатысты ұғым – дистеизм (δύσ θεος, «жаман құдай»), құдайдың толыққанды жақсы емес, керісінше, жаман екеніне сенім. Политейстік сенім жүйелеріндегі алдаушы құдайлар көбінесе дистеистік сипатқа ие. Мысалы, Ёруба дінінен шыққан алдаушы құдай Эшу, өз мақсаты үшін адамдар арасында зорлық-зомбылықты қасақана тудырып, «ашу тудыру – менің ең үлкен бақытым» деген. Көптеген политейстік құдайлар ежелгі заманнан бері жақсы да, жаман да емес (немесе екеуі де бар) деп есептелген. Сондай-ақ, ежелгі гностицизмнің кейбір түсіндірмелерінде демиург көбінесе жаман тұлға ретінде бейнеленеді. Егер Құдайды ең жоғары жақсылық (summum bonum) деп қарастырсақ, Құдайдың толыққанды жақсы емес екені туралы пікір оксюморон болар еді. Дегенмен, монотеизмде бұл сезім теодиция (жамандық мәселесі, Эутифро дилеммасы) немесе нақты сенім жүйелеріндегі монотеистік Құдайдың белгілі бір бейнелерін немесе атрибуттарын қабылдамау немесе сынау контекстінде туындауы мүмкін (мысалы, деист болған Томас Пэйн сияқты). Мизотеистік сезімнің көрнекті әдеби мысалы – Гётенің 1770 жылдары жазылған «Прометей» туындысы. Дистеизмге жақын тарихи ұғым – Рене Декарттың «Бірінші философия туралы медитацияларындағы» deus deceptor, «жаман демон» (dieu trompeur). Протестант сыншылары оны Құдайдың зұлым ниет танытуы туралы құдайды қорлаушы пікір ретінде түсіндірді. Бірақ Ричард Кеннингтон Декарттың «жаман дарынының» құдіретті екенін жарияламағанын, оның тек алдаудан кем емес екенін, сондықтан жалғыз құдіретті Құдайға тең емес екенін айтады. Осылайша, 10 ғасырдағы «Храфнкелл сағасының» басты кейіпкері Храфнкелл, оның Фрейрге арналған ғибадатханасы өртеліп, құлдыққа түскен кезде: «Менің ойымша, құдайларға сену ақымақтық», – деп мәлімдейді және енді ешқандай құрбандық (blót) шалмайды. Бұл сағаларда goðlauss, «құдайсыз» деп сипатталады. Якоб Гримм «Тевтон мифологиясында» былай деп жазады:

Misotheism is the "hatred of God" or "hatred of the gods" (from the Greek adjective misotheos (μισόθεος) "hating the gods" or "God hating" – a compound of, [[wikt:μῖσος, "hatred" and, [[wikt:θεός, "god"). A related concept is dystheism (δύσ θεος, "bad god"), the belief that a god is not wholly good, and is evil. Trickster gods found in polytheistic belief systems often have a dystheistic nature. One example is Eshu, a trickster god from Yoruba religion who deliberately fostered violence between groups of people for his own deeds, saying that "causing ire is my greatest happiness." Many polytheistic deities since prehistoric times have been assumed to be neither good nor evil (or to have both qualities). Likewise, the concept of the demiurge in some versions of ancient Gnosticism is often portrayed as a generally evil entity. In conceptions of God as the summum bonum (the highest good), the proposition of God not being wholly good would be an oxymoron. Nevertheless, in monotheism, the sentiment may arise in the context of theodicy (the problem of evil, the Euthyphro dilemma) or as a rejection or criticism of particular depictions or attributions of the monotheistic god in certain belief systems (as expressed by Thomas Paine, a deist). A famous literary expression of misotheistic sentiment is Goethe's Prometheus, composed in the 1770s. A historical proposition close to dystheism is the deus deceptor, "evil demon" (dieu trompeur) of René Descartes' Meditations on First Philosophy, which has been interpreted by Protestant critics as the blasphemous proposition that God exhibits malevolent intent. But Richard Kennington states that Descartes never declared his "evil genius" to be omnipotent, but merely no less powerful than he is deceitful, and thus not explicitly an equivalent to God, the singular omnipotent deity. Thus, Hrafnkell, protagonist of the eponymous Hrafnkels saga set in the 10th century, as his temple to Freyr is burnt and he is enslaved, states that "I think it is folly to have faith in gods", never performing another blót (sacrifice), a position described in the sagas as goðlauss, "godless". Jacob Grimm in his Teutonic Mythology observes that:

Ежелгі скандинавиялық аңыздарда кейде өз дінінен толыққанды жиреніп, күмәнмен қараған, өз күштері мен қадір-қасиеттеріне сенген адамдар туралы айтылады. «Солтүстік әлемнің» 17-ші тарауында Vêbogi және Râdey туралы «Vêbogi og Râdey á sjálf sig þau trûðu» («Олар бір-біріне сенді») деген сөздер кездеседі.

Терминология

Мизотеизм алғаш рет 1907 жылы Чемберс сөздігінде кездеседі. Грек тіліндегі μισόθεος (мизотеос) Эсхилдің (Агамемнон 1090) шығармасында табылады. Ағылшын тіліндегі сөз 1846 жылы Томас Де Квинси қолданған жаңадан жасалған сөз ретінде пайда болады. Бұл грек тіліндегі түпнұсқа мағынасымен – «құдайларды қабылдамау, құдайлар тарапынан қабылдамау, құдайдан кездіккен» – салыстыруға болады. Қатаң айтқанда, бұл термин олардың мәнісі туралы мәлімдеме жасаудың орнына, құдайларға деген көзқарасқа (атап айтқанда, жек көруге) сипаттама береді. Бернард Швейцер (2002) «ағылшын лексикасында Құдайды тікелей жек көруді білдіретін сөз жоқ сияқты [дегенмен] тарихта бірнеше ашық мизотеисттер тіркелген», – деп мәлімдеді, сонымен қатар «мизотеизм» терминін өзінің жаңадан ойлап тапқан сөзі деп есептейді. Филип Пулманның (His Dark Materials) шығармаларына қатысты бұл терминді қолдана отырып, Швейцер бұл терминнің мизантропияға тән жағымсыз мағынасын білдірмейтінін нақтылайды: «Мен үшін бұл сөз гуманистік сенімді батыл түрде жақтауды және ғаламды басқаратын күштерге қарсы тұрудың қаһармандық батылдығын білдіреді». Дистеизм – Құдай бар, бірақ толыққанды жақсы емес, тіпті зұлым болуы мүмкін деген сенім. Ал, оның қарама-қарсысы – эвтеизм, яғни Құдай бар және толыққанды жақсы деген сенім. Эвтеизм мен дистеизм – грек тіліндегі eu және dys + теизм сөздерінен тікелей құрастырылған, атеизммен салыстырылады; δύσθεος сөзі «құдайсыз, дінсіз» мағынасында, мысалы, Эсхилде (Агамемнон 1590) қолданылады. Бұл терминдер 1998 жылы Остин қаласындағы Техас университетінің философия профессоры Роберт Кунс оқыған дәрісінде қолданылған жаңадан жасалған сөздер. Кунс былай деді: «Эвтеизм – Құдай бар және толыққанды жақсы деген тезис, ал дистеизм – Құдай бар, бірақ толыққанды жақсы емес деген тезис». Дегенмен, дистеистік идеяларды жақтаушылардың көпшілігі (соның ішінде Эли Визель мен Дэвид Блюменталь) бұл идеяларды Құдайды жек көру рухымен ұсынбайды. Олардың еңбектерінде Құдайдың жамандығы немесе кемінде адамзаттың әл-ауқатына немқұрайды қарауы айтылады, бірақ осы себепті оған жек көрушілік білдірілмейді. Құдайлардың адамзатқа бейжай немесе тікелей қарсы болуы туралы түсінік, әсіресе, Х.П. Лавкрафттың әдеби философиясындағы Космикалық бейтараптық тұжырымында кеңінен таралған, ол Ктулху мифологиясына енген. Мальтеизм – 1985 жылы Usenet желісінде пайда болған, Тим Маронидің «Киелі кітапта сипатталған Құдай бар болса да, оның төмен моральдық принциптеріне байланысты оған табынуға лайық емес» деген тезисінен шабыттанған Құдайдың зұлымдығына сенімді білдіретін жаңадан жасалған сөз. Бұл термин ойын-сауық индустриясындағы рөлдік ойындардың дизайнерлері мен ойыншылары арасында да қолданылады, олар зұлым құдайға ие әлемді сипаттау үшін пайдаланады. Антитеизм – теизмге тікелей қарсылық. Сондықтан, ол әдетте құдайларға емес, құдайға сенуге (теизмге) қарсылық ретінде көрінеді, бұл оны антирелигиямен байланысты етеді, бірақ буддизм, теизмге қатысты мәселелерге қарамастан, дін ретінде қарастырылады. Осы анықтама бойынша антитеизм міндетті түрде кез келген құдайға сенуді білдірмейді, ол теистік діннің идеясына ғана қарсы тұрады. Бұл анықтама бойынша, антитеизм – теизмді қабылдамау, ол антитеисттің құдайларға сенуін білдірмейді. Кейбіреулер антитеизмнің кез келген түрін Құдайға ашық қарсылықпен теңеуі мүмкін, өйткені бұл сенімдер Құдайға адалдықты өмірдегі басты міндет деп санауға қайшы келеді, бірақ бұл идеялар Құдайдың бар екенін және оған табынуды немесе сенуді қалағанын білдіреді. Дуализмнің кейбір түрлері осы әлемде Құдай ретінде табынылатын нәрсе шын мәнінде зұлым алдамшы екенін, бірақ осы әлемнен тыс жерде «Құдай» деп аталуға лайық шын ізгі құдай бар екенін мәлімдейді. Сондықтан гностиктер (Сетян, Офиттер) Құдайдың (иудейлер, грек пұтқа табынушы философтар мен христиандар құлшылық ететін құдай) шын мәнінде біз бен одан да үлкен, шынайы ізгі құдайдың арасында тұрған зұлым жаратушы немесе демиург екеніне сенді. Сол сияқты маркиониттер Құдайды Ескі Келісімде ашулы, зұлым демиург ретінде бейнеледі.

Misotheism first appears in the Chambers Dictionary in 1907. The Greek μισόθεος (misotheos) is found in Aeschylus (Agamemnon 1090). The English word appears as a nonce coinage, used by Thomas De Quincey in 1846. It is comparable to the original meaning of Greek [[:wikt:ἄθεος of "rejecting the gods, rejected by the gods, godforsaken". Strictly speaking, the term connotes an attitude towards the gods (one of hatred) rather than making a statement about their nature. Bernard Schweizer (2002) stated "that the English vocabulary seems to lack a suitable word for outright hatred of God [even though] history records a number of outspoken misotheists", believing "misotheism" to be his original coinage. Applying the term to the work of Philip Pullman (His Dark Materials), Schweizer clarifies that he does not mean the term to carry the negative connotations of misanthropy: "To me, the word connotes a heroic stance of humanistic affirmation and the courage to defy the powers that rule the universe." Dystheism is the belief that God exists but is not wholly good, or that he might even be evil. The opposite concept is eutheism, the belief that God exists and is wholly good. Eutheism and dystheism are straightforward Greek formations from eu and dys + theism, paralleling atheism; δύσθεος in the sense of "godless, ungodly" appearing e. g. in Aeschylus (Agamemnon 1590). The terms are nonce coinages, used by University of Texas at Austin philosophy professor Robert C. Koons in a 1998 lecture. According to Koons, "eutheism is the thesis that God exists and is wholly good, [ while] dystheism is the thesis that God exists but is not wholly good." However, many proponents of dystheistic ideas (including Elie Wiesel and David Blumenthal) do not offer those ideas in the spirit of hating God. Their work notes God's apparent evil or at least indifferent disinterest in the welfare of humanity, but does not express hatred towards him because of it. A notable usage of the concept that the gods are either indifferent or actively hostile towards humanity is expressed in H. P. Lovecraft's literary philosophy of Cosmic indifferentism, which pervades the Cthulhu Mythos. Maltheism is an ad hoc coining appearing on Usenet in 1985, referring to the belief in God's malevolence inspired by the thesis of Tim Maroney that "even if a God as described in the Bible does exist, he is not fit for worship due to his low moral standards." The same term has also seen use among designers and players of role playing games to describe a world with a malevolent deity. Antitheism is direct opposition to theism. As such, it is generally manifested more as an opposition to belief in a god (to theism per se) than as opposition to gods themselves, making it more associated with antireligion, although Buddhism is generally considered to be a religion despite its status with respect to theism being more nebulous. Antitheism by this definition does not necessarily imply belief in any sort of god at all, it simply stands in opposition to the idea of theistic religion. Under this definition, antitheism is a rejection of theism that does not necessarily imply belief in gods on the part of the antitheist. Some might equate any form of antitheism to an overt opposition to God, since these beliefs run contrary to the idea of making devotion to God the highest priority in life, although those ideas would imply that God exists, and that he wishes to be worshiped, or to be believed in. Certain forms of dualism make the assertion that the thing worshiped as God in this world is actually an evil impostor, but that a true benevolent deity worthy of being called "God" exists beyond this world. Thus, the Gnostics (see Sethian, Ophites) believed that God (the deity worshiped by Jews, Greek Pagan philosophers and Christians) was really an evil creator or demiurge that stood between us and some greater, more truly benevolent real deity. Similarly, Marcionites depicted God as represented in the Old Testament as a wrathful, malicious demiurge.

Теодиция

Дистеистік болжамдар зұлымдық мәселесін қарастырудан туындайды, — әлемде зұлымдыққа Құдайдың неге жол беретіні деген сұрақ. Кунс бұл мәселенің тек эутеист үшін теологиялық проблема екенін атап өтеді, себебі дистеист зұлымдықтың болуын (немесе оның авторы ретінде Құдайды) теистік сенімге кедергі деп санамайды. Шын мәнінде, дистеистік ұстаным зұлымдық мәселесіне логикалық тұрғыдан дәйекті жауап болар еді. Осылайша Кунс, теодиция мәселесі (зұлымдық мәселесіндегі көрінетін қайшылыққа қарамастан, Құдайдың қалай жақсы бола алатынын түсіндіру) теизмнің барлық мүмкін формаларына қарсылық тудырмайды деген қорытындыға келеді (яғни, зұлымдық мәселесі Құдайдың бар екеніне сене білетін, бірақ Ол міндетті түрде жақсы емес дегенге қарсылық тудырмайды). Бұл қорытынды Евфрон дилеммасының бірінші жағын қабылдайды, жақсылық пен жамандық моралінің Құдайдан тәуелсіз екенін көрсетеді (Құдай монотеистік сенімде анықталғандай). Тарихи тұрғыдан алғанда, «жақсылық» ұғымы абсолюттік концепт ретінде Құдай туралы ұғыммен бірге қалыптасқан. Осы тұрғыдан алғанда, дистеизм тарихи монотеизмнің маңызды ерекшелігінен бас тартуды білдіреді: Құдайдың summum bonum-мен де-факто байланысы. Артур Шопенгауэр былай деп жазды: «Бұл әлемді әбден сүйіспеншілікпен жаратқан емес, оның азаптарын тамашалау үшін жаратылыстарды жаратқан бір шайтанның туындысы болуы мүмкін». Кальвиннің алдын-ала белгілеу туралы доктринасын сынағандар жиі оның доктринасы Құдайды «жамандықтың авторы» ретінде сипаттаудан толығымен қашып құтыла алмайтынын айтты. Холокосттан кейінгі теологияның көп бөлігі, әсіресе яһуди теологиялық айналымдарында, Құдайдың жақсылығын қайта қарастыруға арналған. Мысалдарға Дэвид Р. Блюменталдың «Зұлымдыққа қарсы тұру» (1993) және Джон К. Роттың «Протест теодициясы» атты мақаласы, «Зұлымдықпен кездесу: Теодициядағы қолданыстағы нұсқалар» (1982) кітабында кірген.

Dystheistic speculation arises from consideration of the problem of evil — the question of why God, who is supposedly omnipotent, omniscient, and omnibenevolent, would allow evil to exist in the world. Koons notes that this is a theological problem only for a eutheist, since a dystheist would not find the existence of evil (or God's authorship of it) to be an obstacle to theistic belief. In fact, the dystheistic option would be a consistent non contradictory response to the problem of evil. Thus Koons concludes that the problem of theodicy (explaining how God can be good despite the apparent contradiction presented in the problem of evil) does not pose a challenge to all possible forms of theism (i. e., that the problem of evil does not present a contradiction to someone who would believe that God exists but that he is not necessarily good). This conclusion implicitly takes the first horn of the Euthyphro dilemma, asserting the independence of good and evil morality from God (as God is defined in monotheistic belief). Historically, the notion of "good" as an absolute concept has emerged in parallel with the notion of God being the singular entity identified with good. In this sense, dystheism amounts to the abandonment of a central feature of historical monotheism: the de facto association of God with the summum bonum. Arthur Schopenhauer wrote: "This world could not have been the work of an all loving being, but that of a devil, who had brought creatures into existence in order to delight in the sight of their sufferings." Critics of Calvin's doctrines of predestination frequently argued that Calvin's doctrines did not successfully avoid describing God as "the author of evil". Much of post Holocaust theology, especially in Judaic theological circles, is devoted to a rethinking of God's goodness. Examples include the work of David R. Blumenthal, author of Facing the Abusing God (1993) and John K. Roth, whose essay "A Theodicy of Protest" is included in Encountering Evil: Live Options in Theodicy (1982):

Барлық нәрсе Құдайдың кез келген сәтте тарих бағытын аз ысырапты ету үшін шешуші түрде араласуға жеткілікті күші бар екені, бірақ оны тиімді пайдаланбайтыны туралы ұсынысқа байланысты. Осылайша, Оның егемендігіне қарамастан және оның нәтижесінде, бұл Құдай мәңгілікке кінәлі, және кінәнің дәрежесі салғылықсыздықтан жаппай кісі өлтіруге дейін жетеді. [Адамдардың] зұлымдық жасауға бейімділік және күшпен тууының еңбегі басқа біреуге тиесілі. «Басқа біреу» — Құдайдың мекенжайы.

Поэзия және драма

Теннеси Уильямстың бірнеше пьесасындағы кейіпкерлер дистеистік көзқарас білдіреді, соның ішінде «Игуана түні» пьесасындағы Rev. Т. Лоуренс Шеннон. Роберт Фросттың «Дизайн» атты өлеңінде, егер Құдай мейірімді болса, өлімді қалай жаратуға болатыны туралы сұрақ қойылады. Питер Шаффердің «Амадей» (1979) пьесасында Сальери кейіпкері өзіне немқұрайдылық пен қорлық көрсеткен Құдайға қарсы шығады. Еврей жазушысы Эли Визельдің «Құдайдың сынағы» (1979) пьесасында 17 ғасырдағы еврей ауылының көптеген тұрғындары қырғынға ұшырағаннан кейін аман қалғандары, Құдайды олардың қайғы-қасіретіне көрсеткен қатыгездігі мен бейжайдығы үшін соттайды. Пьеса Визельдің нацистік Холокост кезінде Аушвиц концлагерінің тұтқындары өткізген нақты сот процесіне қатысуына негізделген, бірақ еврей тарихындағы басқа да оқиғаларға, соның ішінде Бердичевтің хасид раввині Леви Йосеф Ицхак өткізген ұқсас сот процесіне де сілтеме жасайды.

Алан Паркердің 1980 жылы Оскар сыйлығын алған «Слава» (Fame) фильміндегі басты кейіпкерлердің бірі (Барри Миллер ойнайды) Құдайға қарсы ашық мәлімдеме жасайды. Актерлік шеберлігін арттыру үшін өмірдегі қатты әсер еткен оқиға туралы айтуға шақырылған болашақ стендап-комиктің рөлін ойнап, ол (сол кездегі Голливудтың негізгі ағымындағы фильмдер үшін сирек кездесетін) кеңейтілген, кесілмеген монолог айтады. Ол заманауи капитализмді де, дінді де қатты сынға алады, соңында: «Сосын бәріміз әуел бастан бәрін бұзып жіберген арыздық Құдайға дұға етейік» деген сөздермен аяқтайды.

Фикциялық фантастика

Бірқатар болжамды көркем шығармалар дистеистік көзқарас ұсынады, кем дегенде Х.П. Лавкрафт пен Олаф Степлдонның "Жұлдыз жасаушы" атты философиялық повесінен бастап. 1970 жылдары Харлан Эллисон тіпті дистеизмді ғылыми фантастиканың клишесі деп атады. Эллисон өзі бұл тақырыпты "Өлім құсы" атты туындысында қарастырған. Лестер дель Рейдің "Евенсон" (Харлан Эллисонның жоғары бағаланған "Қауіпті көріністер" антологиясындағы алғашқы әңгіме) әлемді аңшылыққа тартып, өшпенділікпен "орнына қоюға" тырысатын адамзатпен қуылған, қашқан Құдай туралы айтады. Филип К. Диктің сол антологиядан алынған "Біздің аталарымыздың сенімі" атты туындысында барлық нәрсені жұтатын және аморальды, мүмкін Құдай сияқты қорқынышты бейне бар. Филип Пуллманның бұрын айтылған "Оның қараңғы әлемі" трилогиясы, оның бірінші кітабы негізінде түсірілген 2007 жылғы "Алтын компас" фильмінде бейжай немесе зұлым Құдай тақырыбын кең аудиторияға ұсынды. "Жұлдыз жолының" түпнұсқалық сериясында дистеистік тақырыптарды қамтитын эпизодтар болды, олардың ішінде "Готтың шақырушысы", "Адонай үшін кім аза тұрады?", "Әлем қуыс, мен аспанға тидім" және "Архонттардың оралуы" бар. "Жұлдыз жолы: Келесі буын" сериалының пилоттық эпизоды "Фарпойнтта кездесуде" капитан Жан-Люк Пикард 24-ші ғасыр адамдарының енді Құдайларға тәуелді болуға немесе оларға табынуға қажеті жоқ екенін, құдайға ұқсас күші бар алаяқ Кьюге хабарлайды. Бұл "Адонай үшін кім аза тұрады?" эпизодындағы баяу антитеистік көзқарасты күшейтеді, онда капитан Джеймс Т. Кирк Аполлонға "Адамзатқа құдайлардың қажеті жоқ, біз біреуін жеткілікті деп санаймыз" дейді. Кейінгі "Кім күзетшілерді қадағалайды?" эпизодында теистік сенімнің жабайы түрдегі халық арасында жағымсыз нәрсе ретінде бейнеленеді, оны тоқтату қажет. "Жұлдыз жолы: Терең ғарыш тоғызы" сериалында клингондардың жаратылыс мифінде алғашқы клингондар өздерін жаратқан құдайларды өлтіргені айтылады, себебі "Олар пайдасынан гөрі көп қиындық тудырды". "Қараңғылықтағы шайқас" фильмінде анти-батыр Ричард Б. Риддик оны атеист деп айыптаған имамнан кейін өзінің сенімін былай білдірді: "Кімде-кім жартылай өмірін аузында жылқының тістеуімен өткізе алады деп ойлайсыз ба? Ол бір шарап дүкенінің қоқыс жәшігінде, мойнына оралған кіндік бауымен басталып, сенбейтін шығар? Барлығын қате түсіндің, қасиетті адам. Мен Құдайға толық сенемін және оны жек көремін". Роберт А. Хайнлайнның "Иов: Әділдіктің комедиясы" атты кітабы, көбінесе діни институттар туралы, Яхвемен аяқталады, ол мақтаудан алыс. D&D-нің Planescape кампаниясынан шыққан ойдан туған ұйым Атар, осы әлемнің құдайларының құдайлығын жоққа шығарады. Алайда олар оның орнына "Ұлы Белгісіздікке" табынады. Pathfinder әлемінде Рахадум мемлекеті жергілікті құдайларға табынуға тыйым салады. Олар құдайлардың күшін немесе құдайлығын жоққа шығармайды, бірақ құдайға табыну өзін құлдыққа салуға ұқсас және өлімдіктердің проблемаларын жоғары күштердің араласуынсыз шешуге болады деп санайды. 2013 жылғы "Тұтқындар" фильмінде Холли Джонс пен оның күйеуі Исаак ұлының қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін Құдайға деген сенімінен айырылды. Содан бері олар балаларды ұрлап, өлтіріп, басқа ата-аналарды Құдайға деген сенімінен айыру үшін, оларды бұрынғы өздерінің қаһарлы, бос қабықтарына айналдыру үшін, яғни өздерінің мизотеизмін басқа адамдарға тарату үшін әрекет етеді. Холли Джонс фильмнің соңында Келлер Доверге былай дейді: "Балаларды жоғалту - бұл Құдаймен соғыс. Адамдарды сенімінен айырады, оларды сен сияқты жынға айналдырады". DC Extended Universe фильмінде "Бэтмен Суперменге қарсы: Әділдіктің таңында" Лекс Лютор Құдайға деген мизотеистік көзқарасқа ие, егер Құдай құдіретті болса, онда ол логикалық түрде барлық нәрсеге мейірімді бола алмайды және керісінше (зұлымдықтың теологиялық мәселесі), осылайша билік кінәсіз бола алмайды деген сенімін нығайтады. Ол өз ойын ежелгі және Киелі кітаптағы теологиялық тұлғаларға үнемі сілтеме жасауға бейім, өзін Прометейге, генерал Зодты Икарға, ал Суперменді Зевске, Горуске, Аполлонға, Ехобаға және Шайтанға теңейді. Ол тіпті өзін Киелі кітаптағы Құдаймен салыстырады, "күнәні емес, күнәні жек көретінімді" айтады және Құдіретті Сот күні деген жәндікті жаратып, Құдайды ойнайды. "Люк Кейдж" сериалының 1-ші маусымында Уиллис Стрикердің мизотеизмі өзінің өш алу миссиясын өзінің жартылай ағасы Люк Кейджге қарсы күшейтеді, ол Люктің Стрикерге жасаған деп саналатын опасыздығына тікелей сілтеме жасайтын бірнеше Киелі кітап аяттарын келтіреді. "Иуданың оғы" бұл опасыздық символы ретінде жасалған; Люктің ішкі ағзасына оқ тигізер алдында "бір Иуда екінші Иудаға" деп айтады және Люкті өлтіргенде Қаин әкесіне айтқан сөздерді қайталауға уәде береді.

A number of speculative fiction works present a dystheistic perspective, at least as far back as the works of H. P. Lovecraft and Olaf Stapledon's influential philosophical short novel Star Maker. By the 1970s, Harlan Ellison even described dystheism as a bit of a science fiction cliché. Ellison himself has dealt with the theme in his "The Deathbird", the title story of Deathbird Stories, a collection based on the theme of (for the most part) malevolent modern day gods. Lester del Rey's "Evensong" (the first story in Harlan Ellison's much acclaimed Dangerous Visions anthology), tells the story of a fugitive God hunted down across the universe by a vengeful humanity which seeks to "put him in his place". "Faith of Our Fathers" by Philip K. Dick, also from the same anthology, features a horrifying vision of a being, possibly God, who is all devouring and amoral. Philip Pullman's previously mentioned trilogy, His Dark Materials, presented the theme of a negligent or evil God to a wider audience, as depicted in the 2007 film The Golden Compass based on the first book of this trilogy. The original series of Star Trek featured episodes with dystheistic themes, amongst them "The Squire of Gothos", "Who Mourns for Adonais? ", "For the World Is Hollow and I Have Touched the Sky", and "The Return of the Archons". In "Encounter at Farpoint", the pilot episode of Star Trek: The Next Generation, Captain Jean Luc Picard informs Q, a trickster with god like powers similar to the antagonist in the aforementioned "Squire of Gothos" episode, that 24th century humans no longer had any need to depend upon or worship god figures. This is an amplification of the tempered anti theistic sentiment from "Who Mourns for Adonais? ", in which Captain James T. Kirk tells Apollo that "Mankind has no need for gods, we find the one quite adequate." A later episode, "Who Watches the Watchers", depicts accidentally reviving theistic belief in a more primitive species as a negative thing which must be stopped. In Star Trek: Deep Space Nine it is revealed that the Klingon creation myth involves the first Klingons killing the gods that created them because, "They were more trouble than they were worth." In the film Pitch Black, anti hero protagonist Richard B. Riddick stated his own belief, after an imam accuses him of atheism: "Think someone could spend half their life in a slam with a horse bit in their mouth and not believe? Think he could start out in some liquor store trash bin with an umbilical cord wrapped around his neck and not believe? Got it all wrong, holy man. I absolutely believe in God and I absolutely hate the fucker." Robert A. Heinlein's book Job: A Comedy of Justice, which is mostly about religious institutions, ends with an appearance by Yahweh which is far from complimentary. The Athar, a fictional organization from the D&D's Planescape Campaign Setting denies the divinity of the setting's deities. They do, however, tend to worship "The Great Unknown" in their place. In the Pathfinder universe, the nation of Rahadoum bans the worship of the setting's deities. They do not deny the deities' power or divinity, but instead believe that worshiping a deity is akin to enslaving ones' self and that mortals' problems are best solved without the interference of higher powers. In the 2013 film Prisoners, Holly Jones and her husband Isaac lost their faith in God after their son died of cancer. Since then, they have been kidnapping and murdering children in order to make other parents lose faith in God and turning them into revenge driven hollow shells of their former selves, i. e. spreading their misotheism to other people. As Holly Jones states to Keller Dover near the end of the film: "Making children disappear is the war we wage with God. Makes people lose their faith, turns them into demons like you." In the DC Extended Universe film Batman v Superman: Dawn of Justice, Lex Luthor has a misotheistic view of God, believing that if God was omnipotent, then he logically could not be omnibenevolent and vice versa (the theological problem of evil), thereby solidifying his belief that power cannot be innocent. He has a penchant for constantly implementing allusions to major figures of both pagan and biblical theology, with him notably comparing himself to Prometheus, General Zod to Icarus, and Superman to Zeus, Horus, Apollo, Jehovah and Satan. He even compares himself to the biblical God in one way, claiming to hate "the sin, not the sinner", and plays God by creating the monster Doomsday. In the season 1 of Luke Cage, Willis Stryker's misotheism seemed to enforce his revenge mission against his half brother Luke Cage, quoting several Bible verses that directly link to Lukes's supposed betrayal against Stryker. The Judas Bullet was designed to symbolize this act of treachery; stating "one Judas to another" before shooting Luke in the abdomen and vowing to repeat the same words that Cain said to his father after killing Abel when he finally did kill Cage.

Халықтық музыка

Мизотеизм – 2008 жылы бельгиялық Gorath Black Metal тобының шығарған альбомы. Дистеистік сезім де танымал музыкаға жол ашып, XTC тобының "Dear God" (кейін Сара МакЛахлан қайта орындаған) және Depeche Mode тобының "Blasphemous Rumours" сияқты даулы әндерінде көрініс тапты. Бұл ән өлімге таяп, аман қалған және өмірін Құдайға арнаған жасөспірім қыздың оқиғасын баяндайды, бірақ соңынан көлік қағып, жансақтау бөліміне түсіп, көз жұмады. Гари Нуманның көптеген шығармалары, әсіресе "Exile" альбомы, мизотеистік тақырыптармен толы. Оскар жүлдегері әнші-композитор Рэнди Ньюманның шығармашылығында дистеистік сезімді білдіретін бірнеше әндер бар, соның ішінде "He Gives Us All His Love" және "God's Song (That's Why I Love Mankind)" сияқты ашықтан-ашық мальтеистикалық әндері бар. Соңғы әнінде Ньюман Құдаймен сөйлесудің нәтижесіздігін айтады, оның адамзатқа деген көзқарасы жеккөрушілік пен қатыгездікке толы деп санайды. Эндрю Джексон Джихадтың "God Made" әнінде дистеизм ұсынылады және Құдайға деген жеккөрушілік сезімі бар. Олардың "Be Afraid of Jesus" әнінде өшпеншіл Мәсіх туралы айтылған, бірақ бұл фундаменталистік жеккөрушілік сөздерін сынау болуы мүмкін. Alice in Chains тобының аттас альбомынан шыққан "God Am" әнінде Құдайдың осы дүниедегі зұлымдыққа деген бейжайлығы туралы көптеген мизотеистикалық тақырыптар бар. Steely Dan тобының "Everything Must Go" альбомынан шыққан "Godwhacker" әнін лирикалық фронтмен Дональд Фейген анасы Альцгеймер ауруынан қайтыс болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң жазған. "Бұл – аспанға жол тауып, Құдайды өлтіруге міндеттелген, таңдаулы қаскөйлер тобы", – деп түсіндірді ол кейін. "Егер Құдай шын мәнінде бар болса, ақыл-есі дұрыс адам мұны ақталарлық кісі өлтіру деп қарастырмас еді". Nine Inch Nails тобының "Terrible Lie" әнінде Трент Резнор Құдайға және оның жаратқан әлеміне деген ашуын, шатастығын және қайғысын білдіреді. A Perfect Circle тобының "Judith" әні сатиралық сипатта, әншінің анасы Джудиттің ауруы үшін Құдайды кінәлайды. Ауруы нашарлап бара жатқан күйіне қарамастан, Джудит неге осындай жағдайға түскенін сұрамайды, керісінше, Құдайға мадақ айтып, ғибадат етуді жалғастырады. Оның ұлы ашуланып, Құдайды мазақтап, оның азап шегуінің қажеті жоқ екенін дәлелдейді. Мэрилин Мэнсонның "Fight Song", "Say 10" және басқа да әндерінде мизотеистік тақырыптар тікелей және жанама түрде көрінеді. Америкалық Deicide және Morbid Angel дед-метал топтары өздерінің көптеген өлеңдерін мизотеизм негізінде жазады. Black metal жанрындағы Mayhem, Emperor, Gorgoroth және Darkthrone сияқты топтар өздерінің лирикасында экстремалды мизотеизмді көрсетеді.

Misotheism is a 2008 album by Belgian black metal band Gorath. Dystheistic sentiment has also made its way into popular music, evincing itself in controversial songs like "Dear God" by the band XTC (later covered by Sarah McLachlan) and "Blasphemous Rumours" by Depeche Mode, which tells the story of a teenage girl who attempted suicide, survived, and turned her life over to God, only to be hit by a car, wind up on life support, and eventually die. A good deal of Gary Numan's work, specifically the album Exile, is laden with misotheistic themes. The output of Oscar winning songwriter/composer Randy Newman also includes several songs expressing dystheistic sentiment, including the ironic "He Gives Us All His Love" and the more overtly maltheistic "God's Song (That's Why I Love Mankind)", both from his acclaimed 1972 album Sail Away. In the latter song, Newman bemoans the futility of dealing with God whose attitude towards humanity he sees as one of contempt and cruelty. The song "God Made" by Andrew Jackson Jihad proposes dystheism and has an implied hatred for God. More specifically, their song "Be Afraid of Jesus" is about a vengeful Christ although this could be a critique of fundamentalist hate speech. "God Am" by Alice in Chains from their self titled album has many misotheistic themes about the perceived apathy of God towards the evil in this world. "Godwhacker" by Steely Dan from their Everything Must Go album developed from a lyric frontman Donald Fagen wrote a few days after his mother died of Alzheimer's. "It's about an elite squad of assassins whose sole assignment is to find a way into heaven and take out God", he later explained. "If the Deity actually existed, what sane person wouldn't consider this to be justifiable homicide?" In the song "Terrible Lie" by Nine Inch Nails, Trent Reznor expresses anger, confusion, and sadness towards God and the world he created. "Judith" by A Perfect Circle is a satirical song that places blame on God for the illness of the lead singer's mother, Judith. Despite her deteriorating condition, Judith never questions why she has been placed in her predicament but instead continues to praise and worship God. Her son angrily mocks god and presents arguments as to why she shouldn't have to suffer. Marilyn Manson's "Fight Song," "Say 10," and others have direct and indirect misotheistic themes. American death metal bands Deicide and Morbid Angel base much of their lyrics around misotheism in name and in concept. Many bands in the black metal genre, such as Mayhem, Emperor, Gorgoroth and Darkthrone express extreme misotheism in their lyrics.

Қазіргі заманғы өнер

2006 жылы австралиялық суретші Арчи Мур "Мальтеизм" деп аталатын қағаздан жасалған мүсінді жасады, ол 2006 жылы Telstra Art Award сыйлығына ұсынылды. Бұл туынды Естер кітабының беттерінен жасалған шіркеудің бейнесі ретінде көрінеді: оның мәтінінде басқа елдерді басып алуға Мұсаға Құдайдың берген рұхсаты жазылған. Онда басқа елдерге шабуыл жасауға, барлық байлықтарын тартып алуға, сенбеген еркектердің барлығын өлтіруге және олармен ешқандай шарт жасаспауға құқығыңыз бар делінген.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Мирабелло, Марк, "Иегованың қылмыстары" (1997), .