Кіріспе

Кез келген тарапты негіссіз жағымсыз қарым-қатынасқа немесе кінәлауға бөліп көрсету амалы.

Кінәлаудың ешкісін таңдау – бұл адамды немесе топты негіссіз кінәлау және одан туындайтын жағымсыз қарым-қатынас жасау. Кінәлау ешкісін таңдау жеке адамдардың жеке адамдарға қарсы (мысалы, "оның ісі емес, менікі!"), жеке адамдардың топтарға қарсы (мысалы, "Мен барлық бойы ұзын адамдардың кесірінен ештеңе көре алмадым"), топтардың жеке адамдарға қарсы (мысалы, "Біздің команданың жеңіске жете алмауының себебі ол болды") және топтардың топтарға қарсы жасауы мүмкін. Кінәлау ешкісі ересек адам, бала, туыс, қызметкер, әріптес, этникалық, саяси немесе діни топ немесе мемлекет болуы мүмкін. "Жалған кінәлі", анықталған науқас немесе "құрбан" – бұл кінәлау ешкісінің түрлері. Кінәлау ешкісін таңдаудың бастауы Киелі кітаптағы Леуіліктер кітабының 16-тарауында сипатталған, күнәні өтеу үшін ешкіні құрбандыққа шалу рәсімінен басталады, онда ешкінің (немесе есектің) басына қоғамның барлық күнәлары салынып, ол далаға жіберіледі.

Оның архетипі

Юнгиандық талдаушы Сильвия Бринтон Перера оның көлеңке және кінә мифологиясын қарастырады. Адамдар оны архетиптік деңгейде бастан кешіреді. Қоғамды өткен зұлымдықтарынан тазартатын және оны қасиетті әлеммен қайта байланыстыратын ежелгі әлеуметтік процестің бір бөлігі ретінде, күнә тартушы екі ешкіні және яһудилікке дейінгі, құдай Азазелді қамтитын Киелі кітаптағы рәсімде пайда болды. Бірақ, қазіргі күнә тартушылық комплексінде "энергиялық өріс түбегейлі бұзылып", либидо "саннан бөлініп кеткен". Азазелдің рөлі күнә тартушылық құрбанын айыптаушыға айналды. Мысалы, жоғары стандартты моральдық кодексті бұзғаны үшін айыптау, агрессивті күнә тартушылар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Өзі де көп жарақат алған күнә тартушылар садистік, супер-эго айыптаушылар болуы мүмкін, олардың сыртқы бейнесі нашарлаған, өз көлеңкелерін ішке тығып, оларды құрбанға проекциялайды. Күнә тартушылық құрбаны өзін лайықсыз сезініп, санасынан шегініп, көлеңке мен трансперсоналдық кінәнің салмағымен жүреп, өзін-өзі түсінудің ауыртпалығынан жасырынып өмір сүруі мүмкін. Терапия құрбанның қорғаныш дағдыларын дамытуға көмектеседі, ішкі тұтастықты іздеуде жетекшілік етеді және құрбанның өз даусын табуына қолдау көрсетеді.

Жобалау

Кездейсоқ ойлар мен сезімдердің адам санасынан тыс, екінші бір адамға көшірілуі мүмкін, ол өз мәселелерінің кінәлісіне айналады. Бұл тұжырым топтық проекцияға дейін кеңейтілуі мүмкін. Осы жағдайда таңдалған жеке тұлға немесе топ, топтың мәселелері үшін кінә тартатын болады. "Барлық елдердегі саяси қозғалыстар мұндай проекцияларға толы, сондай-ақ кішкентай топтар мен жеке адамдардың сыбырлаған сөздері де осыған жатады". Швейцариялық психиатр Карл Юнг шындығында, "кейбір адамдардың қате мінез-құлық танытуы керек, олар қалыпты адамдардың қызығушылығын тудыратын кінәлілерге айналады" деп есептеді.

Топтар арасындағы қақтығыстың күнәлі қозы теориясы

Топтар арасындағы қақтығыстың "күнәнің құрбаны" теориясы салыстырмалы экономикалық қиындық кезеңдері мен сыртқы топтарға деген көзқарастың нашарлауы және зорлық-зомбылықтың күшеюі арасындағы байланысты түсіндіреді. 1882-1930 жылдар аралығында АҚШ-тың оңтүстігінде қара нәсілділерге қарсы зорлық-зомбылық (расистік зорлық-зомбылық) бойынша жүргізілген зерттеулер, нашар экономикалық жағдай мен қара нәсілділерге қарсы зорлық-зомбылықтың (мысалы, дарға асу) арасындағы байланысты көрсетті. Мақта бағасының (сол кездегі аймақтың басты өнімі) және ақ нәсілділердің қара нәсілділерді дарға асу санының арасындағы байланыс -0,63-тен -0,72-ге дейін болды, бұл нашар экономикалық жағдай ақ нәсілділерді өздерінің наразылықтарын сыртқы топқа бағыттауға итермелегенін көрсетеді. Топтық "күнәнің құрбаны" жасау үшін топ мүшелері өздерінің проблемалары үшін кінәлауға бір нақты мақсатты таңдауы керек. Менеджментте "күнәнің құрбаны" болу – жоғары лауазымдағы басшылардың қателіктері үшін төменгі лауазымдағы қызметкерді кінәлау болып табылады. Мұның себебі көбінесе жоғары басшылықтың жауапкершіліктен қашуында.

Қылмысты өтеуші теке механизмі

Әдеби сыншы және философ Кеннет Берк өзінің "Тұрақтылық және өзгеріс" (1935) және "Мотивтер грамматикасы" (1945) кітаптарында "күнә тартушы" механизмін алғаш рет қолданды және сипаттады. Бұл еңбектер Эрнест Бекер және Рене Жирар сияқты кейбір философиялық антропологтарға әсер етті. Жирар бұл ұғымды адам мәдениетін түсіндіру ретінде одан әлдеқайда кеңінен дамытты. Жирардтың пікірінше, Құдай емес, адамзаттың өзі әртүрлі жазалаушы зорлыққа мұқтаж. Адамдар басқа біреудің иеленгені немесе қалағанына ие болуға ұмтылады (миметикалық құштарлық). Бұл құштарлықтың үшбұрышқа айналуына және құштарлық тасыған тараптар арасында қақтығысқа әкеледі. Бұл миметикалық жұқпа қоғамға қауіп төндіретін деңгейге жетеді. Осы сәтте күнә тартушы механизмі іске қосылады. Бұл жерде бір адам проблеманың себебі деп танылып, топ оны қуғынға түсіреді немесе өлтіреді. Осы адам – күнә тартушы. Адамдар өздерінің мәселелерінің себебін шешіп, күнә тартушыны жойғанын қанағат тұтқанда әлеуметтік тәртіп қайта орнатылады, және цикл қайта басталады. Күнә тарту – адамдар тобы үшін психологиялық жеңілдік береді. Жирардың сөзіне қарағанда, осы оқиға христиан дінінің орталық тұлғасы Назареттен шыққан Исаның баянында болған. Жирардың пікірінше, Исаны күнә тартушы етудің басқалардан айырмашылығы – Исаның қайта тірілуінде ол кінәсіз құрбандық екені көрінеді; осы арқылы адамзат өзінің зорлыққа бейімділігін біліп, цикл үзіледі. Осылайша Жирардың еңбегі Кристос Виктордың құн төлеу теориясын қайта құру ретінде маңызды болып табылады.