Кіріспе

Малауидің ауыл шаруашылығында әр түрлі мағынаға ие термин – Тангата. Бұл Малауидің чева тілінен алынған сөз, мағынасы бірнеше рет өзгерген, бірақ барлық мағыналары ауыл шаруашылығымен байланысты. Алғашқы, отарлауға дейінгі қолданылуы көршілердің егістіктерінде көрсетілген өзара көмекке немесе қандай да бір игілік үшін тегін атқарылған ауыл шаруашылығы жұмысына қатысты. Отарлық кезеңде, 1891-1962 жылдар аралығында, Тангата еуропалықтарға тиесілі жерді жалға алған шаруалардың ақшалай жалдау орнына, әдетте еш төлемсіз атқаратын ауыл шаруашылығы еңбегін білдірді. Тангата жиі пайдаланылды, жалға алушылар өз егісін өсіруге мүмкіндік болғанда, жыл сайын төрттен алты айға дейін жер иесінің егісінде жұмыс істеуге мәжбүр болды. 1920 жылдардан бастап, Тангата атауы ақша немесе еңбек күші орнына белгілі бір дақылдардың белгіленген мөлшерін өсіру үшін тұқым берілген жағдайларға да қолданыла бастады. Тангатаның екі түрі де 1962 жылы жойылды, бірақ тәуелсіздікке дейін де, кейін де, қазірге дейін бұл термин қысқа мерзімді ауылдық маусымдық жұмысқа, көбінесе темекі шаруашылықтарында, қолданылады, ал жұмысшылар оны қанаушылық деп санайды.

Шығуы мен мәні

"Тхангата" термині соңғы 120 жылда Малавиде әртүрлі мағыналарға ие болды, ал оның дәстүрлі, отарлауға дейінгі қолданылуы отарлық және қазіргі заманғы қолданылудан мүлдем өзгеше болды. Бұл сөз чева және оған жақын манганджа тілдерінде кездеседі, ал оның ең алғашқы, отарлауға дейінгі мағынасы – "көмек" немесе "көмектесу" болған, яғни көршілер бір-біріне үй салуда немесе егістік далаларын тазалауда тегін, өзара көмек көрсету сияқты. Сондай-ақ, бұл термин ауылдық қауымдастықтың мүшесі басшысына атқаратын жұмысын да білдірген. Малавидің көп бөлігіндегі жерлер жеке тұлғаларға емес, қауымға тиесілі болған. Дәстүрлі басшылар қауымдық жерлерді сенімділер ретінде басқарып, өз қауымдастықтарындағы адамдарға оны пайдалану құқығын берген. Әдет бойынша, бұл басшылар өз қауымдастығынан пайда көргендерден сыйлықтар түрінде немесе еңбекпен сыйлық алған. Осы да "тхангата" деп аталған: бұл термин алғаш рет 1921 жылы осы мағынада тіркелгенімен, осы практика одан көп ғасырлар бұрыннан бар деп саналады. Қауымдық жерлер жеткілікті болған кезде, қауым басшылары "тхангата" талап ете алмайтын, бірақ отарлық кезеңде, әсіресе 1933 жылы тікелей емес басқару енгізілгеннен кейін, басшылар кез келген жер беру шартына "тхангата" жұмысын қосуға құқылы болды. Соңғы екі-үш онжылдықта басшылар қауымдық жерді пайдалануға рұқсат беру үшін ақшалай төлемдерді немесе жалдау ақысын талап ете бастады, бірақ бұл ақшалай төлемдер "тхангата" деп атамайды.

Бастапқы колониялық Ньясалендте

1870 және 1880 жылдары Малавиде жағдай тұрақсыз болды, ал жергілікті басшылар өз жауларынан еуропалықтардың қорғанысын алу үшін отаршыларға бос жерді өңдеу құқығы деп есептеген нәрсені беруге тырысты. 1891 жылы Британдық Орталық Африка протектораты жарияланғаннан кейін, бұл еуропалықтар протекторат әкімшілігінен осы жерге заңды иелік құқығын алды. Жаңа иелер дәстүрлі басшылардың барлық құқықтарын немесе олардың бар деп саналған құқықтарын талап етті, сондай-ақ, «тангата» жұмысының жалға алушыларға жүктелетін міндет екенін мәлімдеді. Отарлаудың алғашқы кезеңінде «тангата» жаңа мағынаға ие болды – жалдама төлемінің орнына еңбек ету. Протектораттың алғашқы жылдарында, сирек қоныстанған аймақтардағы еншіктерге плантациялар құру үшін жұмысшылар қажет болды. Еншік жерлерінде африкалықтар аз болды, ал қалғандары еңбек салығы енгізілген кезде кетіп қалды. Көбінесе Мозамбиктан келген жаңа жұмысшылар еншіктерге көшіп, өз егіндерін өсіруге шақырылды, бірақ олар жалға алу және үй салығын төлеуге міндетті болды, әдетте сол кезде жылына екі ай еңбек ету арқылы төленді. 1905 жылға дейін еншіктерде салыстырмалы түрде аз жер өңделді, өйткені иелері әртүрлі дақылдарды сынап көрді. Алайда, 1905 жылдан бастап мақта коммерциялық мақсатта сәтті өсіріле бастады. Мақтаның өсу маусымы 5 немесе 6 айға созылады, осы кезеңде жақсы нәтиже алу үшін көп еңбек, әсіресе арамшөптерді жою және жинау қажет. 1910-1925 жылдар аралығында плантацияларда темекі де өсірілді, және мақта сияқты, оны сәтті өсіру үшін көп еңбек күші қажет болды. Жалға алу шарты ауызша келісімдерге негізделгендіктен, жалға алушылардың шарттарды түсіндіруіне қарсы дау айту мүмкіндігі аз немесе мүлдем болмады. Кейбір еншіктерде жұмысшылардың еңбек міндеттемелері ұзартылды, кейде жылына төрт немесе бес айға дейін, «тангата» еңбегі мен үй салығы үшін. Бұл еңбектің көп бөлігі өсіп-өну маусымында талап етілді, бұл жалға алушыларға өздерінің тамағын өсіруге аз уақыт қалдырды. Еншіктерге жақын корольдік жерлер қажеттілікке байланысты тығыз болғандықтан, және еншіктердің көптеген жалға алушылары Мозамбиктан келген көшпенділер болғандықтан, олардың қалудан басқа амалы қалмады. Осы жағдайда «тангата» мәжбүрлі еңбекке айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, 1914 жылдың желтоқсанында Ньясаленд үкіметі Ньясаленд қорғаныс жарлығын қабылдады, ол ер адамдарды жергілікті қарулы күштерді қолдау үшін жүк тасушы ретінде қызмет етуге міндеттеді. Бұл қызмет «тангатамен» теңестірілді, өйткені әскерге шақырылғандар өздеріне пайда әкелмейтін жұмысты істеуге мәжбүр болды. «Тангатаның» қаталдығы, соның ішінде жүк тасушыларды әскери қызметке шақыру, 1915 жылы Джон Чилембве басқарған көтерілістің бір себебі болды. Бұл көтерілістен кейін, «тангатаны» ақшалай жалға алумен алмастыруға жаңа әрекет жасалды, бірақ бұл шараға қарсы болған еншік иелерінің саяси ықпалынан сәтсіз аяқталды. «Тангата» жүйесі прогреске кедергі келтірді және адамдарды кедейлендірді, өйткені олар өздері үшін жұмыс істей алатын уақытты шектеді. «Тангатада» қолөнерге немесе біліктілікке орын жоқ еді: ол барлық жалға алушыларды білікті емес жұмысқа дейін төмендетті және оны ішкі қанаушылыққа теңеді. Тіпті Чилембве көтерілісінен кейін де көптеген еншіктердегі еңбек міндеттемесі аздап өзгертілді, кейде «тангата» мен жалға алу үшін алты айға дейін созылды. 1924 жылы Ормсби Гордың Шығыс Африка комиссиясы Ньясалендке келгенде, жеке еншіктерде тұратын барлық африкалықтарға қарауы, олардың еңбегін қамтамасыз ететін жалға алушылар, бастапқы куәліктер берілген кезде, онда тұратын адамдарға берілетін салықтан босатылуға қарсы болды. Комиссия жаңадан келген иммигранттар бірдей қорғауға құқығы болмаса да, оларға бастапқы тұрғындармен бірдей қаралып, оларды осыдан босату керек деп ұсынды. Алайда жергілікті әкімшілер қоныс аударушылардың қысымына ұшырады және кейбір заң бұзушылықтар қысқартылғанымен, басқалары, мысалы, бір айлық «тангатаны» 30 күнге (немесе бес аптаға алты күндік жұмысқа) теңестіру және әдетке қайшы келетін көшіп-қонушы жұмысшылардың әйелдерін, жесірлер мен жалғызбасты әйелдерді жұмыс істеуге мәжбүрлеу жалғасты. Алайда 1918 жылы мақтаның көпшілігі, ал 1925 жылы темекінің көпшілігі еншіктерде тікелей еңбекпен емес, корольдік жерлердегі шағын фермерлер өсірді. 1920 жылдары еншіктерге жұмыс сұранысының төмендеуіне байланысты, иелер жалға алушыларға «тангата» міндеттемелерін орындауға жеткіліксіз жұмысы болғандықтан, олар жалға алу ақысын төлемейтін шаруаларға айналды деп мәлімдеді.

Кейінгі колониялық Ньясалендте

Кейбір шағын иеліктер құлдырап, ал басқалары Британдық Орталық Африка компаниясы Ltd қабылдаған схема арқылы құлдыраудан сақталды. Компания тікелей еңбек күшін пайдаланудың орнына, тұқымды жалдамалы шаруаларға берді, олар бақылау астында мақта мен темекі өсіріп, өнімдерін плантаторларға төмен бағамен сата алатын болды. Бұл жүйе 1928 жылғы Жеке иеліктердегі тума тайпалар туралы жарлықта заңдастырылды, ол жалдау ақысын қолма-қол ақшамен, белгілі бір мөлшерде қабылданатын өніммен немесе тікелей еңбекпен төлеуге мүмкіндік берді. Жалдау ақысының орнына берілген өнімнің (әдетте темекі) нақты құны белгіленген қолма-қол ақшадан әлдеқайда жоғары болды, тіпті кейбір жер иелері қолма-қол ақшаны ұсынғанда қабылдаудан бас тартты. Иеліктердің иелері сондай-ақ, Корольдік жерлерде темекі өсіруге шағын шаруалардың тыйым салынғандығынан пайда тапты, олар әйтпесе иеліктің жалдамалы шаруаларымен бәсекелесе алатын еді. Қазір иеліктер көбінесе жалдамалы шаруалардың өнімдері үшін делдалдық қызмет көрсетсе, ал "таңғата" атауы, оның ең көп таралған түрінен шыққан, кейде заттай жалдау ақысын білдіретін. Егер иесі тікелей еңбекпен өнім өндіргісі келсе, ескі еңбек таңғатасы шай плантацияларында және басқа жерлерде сақталды. 1911 жылы Малави халқының 9%-ы иеліктерде өмір сүрген деп есептелді, ал 1945 жылы бұл көрсеткіш шамамен 10%-ды құрады, 49 000 отбасыда 173 000 адам иеліктерде тұрды. 1940-шы және 1950-ші жылдарда иелік иелері мен жалдамалы шаруалар арасында шығарылымдар және жалдамалы шаруалардың өздері таңдаған өнімді жергілікті нарықтарда, иеліктің иесі арқылы емес, сату тілегі туралы шиеленіс туды. Шәй өсірудің кеңеюі африкалық еңбек күшінің жетіспеушілігіне әкелді, ол 1945 жылдан кейін өте күрделі болды. Британдық Орталық Африка компаниясы Ltd жұмыс күшінің көп бөлігін жалдамалы жұмысшыларға сүйенді, бірақ 1946 жылы жергілікті басқарушы компанияның көптеген жалдамалыларды шығарумен қорқытқанмен, жағымсыз таңғата келісімдерін немесе сенбі күнгі жұмысты орындауға шамасы келмегендігіне шағымданып айтты. 1952-1953 жылдары тағы бір дағдарыс болды, ол кезде Британдық Орталық Африка компаниясы Ньясаленд үкіметінің кеңесіне қайшы келіп, жалдамалы шаруалардың жалдау ақысын едәуір арттыруға тырысты. Кейбір жалдамалы шаруалар бұл арттыруға қарсылық көрсетті, ал компания оларға шығарылым туралы хабарлама жіберді. Жалдамалы шаруалардың қарсылығына компанияның пайдаланбаған жерлерін өңдеу және салық төлеуден немесе сотқа барудан бас тарту кірді. 1953 жылдың тамызында Чолода тәртіпсіздіктер басталды, ал тәртіпсіздіктерді басуға тырысу 11 адамның қаза табуына және 72 адамның жарақаттануына әкелді. Шиеленіс үкіметтің бұрынғы иеліктердің жерін сатып алып, қайта қоныстандыру арқылы азайтылды, сондықтан 1962 жылға қарай иеліктерде тұратын отбасылардың саны 9000-ға дейін азайды. 1962 жылы 1928 жылғы жарлық 1962 жылғы Жеке иеліктердегі африкалықтар туралы жарлықпен алмастырылды, ол жалдамалы шаруаларға иелік етудің қауіпсіздігін берді және оларды қолма-қол ақшамен ауыстыру арқылы еңбек немесе белгіленген өнімдердің көлемін өндіруді талап ететін таңғатаның барлық түрлерін жойды. Оңтүстік аймақтағы көптеген иеліктерде темекі өсірілгенімен, 1935 жылға қарай ұлттық темекі өнімінің 70%-ы азырақ еркін иеліктер болған Орталық аймақта өсірілді. Алғашында темекіні африкалықтар Корольдік жерлерде өсірді, ал кейіннен бұрынғы Корольдік жерлердің жалға алынған жерлері еуропалықтарға берілді. Жалға алушылар келісімшарт бойынша африкалық шаруаларды "қонақ жалдамалы шаруа" жүйесі бойынша бір жылдық темекі өнімін бір рет өсіруге жалдады. Бұл жүйе Шаир таулы жеріндегі иеліктердегі жалдауға (таңғата деп аталатын, жалдау ақысы еңбекпен немесе өніммен төленген) ұқсас болды, бірақ ол ерекше болды, өйткені қонақ жалдамалы шаруалардың егін өсіретін жерлерден алыс тұрақты үйлері болды. Иеліктегі жалдамалы шаруалар сияқты, қонақ жалдамалы шаруалар да өнімдерін жер иесіне сатуға мәжбүр болғандықтан, оларға төленген ақы аз болды. Бастапқыда ол таңғатадан ерекшеленсе де, 1963 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Ауыл шаруашылығы министрі Гастингс Банда қонақ жалдамалы шаруалар жүйесіне қатысты күшті сын айтып, оны жек көретін таңғатамен теңестірді. Осы айтылғандарға қарамастан, 1962 жылы таңғата жойылғанда Орталық аймақтағы қонақ жалдамалы шаруаларға уақытша босату берілді. Алайда, саяси мақсаттарда қонақ жалдамалы шаруалар жүйесіне "таңғата" терминін қолдану оның мағынасын бұрын қолданылмаған жағдайға дейін кеңейтті және оның мағынасын түсініксіз етті.

Колониялық кезеңнен кейінгі Малавиде

1960 жылдардың аяғында биліктегі Малави конгресс партиясының саясаткерлері колониялық үкімет сатып алған бұрынғы еуропалық егістіктерде темекі өсіруге қатысты, олар тәуелсіздік алғаннан кейін партия элитасына сатылды немесе жалға берілді. Кейіннен бұрын коммуналдық жерлер болған аймақтарда элиталық иеліктер құрылды. 1990 жылы 675 000 тіркелген иеліктегі шаруалар аз қамтамасыз етілді, ал тағы 580 000 "қоныс тебуші" қауіпсіздіксіз артық жерлерде тұрды, олар кездейсоқ жұмыс күшін құрады. Аз ғана шаруалар немесе қоныс тебушілер өздеріне қажеттінің барлығын өсіріп алатын, ал көпшілігі өздері өсіргенін толықтыру үшін жай ғана ақылы еңбекке немесе егістіктердегі жұмыс үшін тамаққа сүйенді. Қысқа мерзімді ауылдық кездейсоқ жұмыс үшін қолма-қол ақшамен немесе табиғатта (әдетте тамақпен) төленетін жиі қолданылатын термин – ganyu. "Ganyu" термині португал тіліндегі "ganho" (кейде "ganyao" деп жазылады) сөзінен шыққан, ол "қол жеткізілген нәрсе" немесе "бонус" деген мағынаны білдіреді. Бұл термин бастапқыда басқаның егістігінде жұмыс істеген көршілерге көрсетілген ризашылықтың белгісі ретінде берілген тамақ немесе сыраны білдірген, кейіннен кедей адамның одан жақсы жағдайдағы көршісі үшін тамақ немесе ақша табу үшін атқаратын жұмысын атау үшін қолданылатын болды. Темекі шаруашылықтары қазір ganyu жұмыскерлерін ең көп жұмысқа алады, олар өсіру маусымы бойы жұмыс істей алады немесе уақытша қоныс тебушілер болуы мүмкін, сондай-ақ күнделікті жұмысқа да келеді. Ірі шаруашылықтар ең төменгі жалақыны төлеуі мүмкін, ал кіші шаруашылықтар көбінесе тек тамақпен ғана төлейді. Мұндай шаралар кейде "тангата" деп аталады, мысалы, 2007 жылғы "Тангата: Малавидегі әлеуметтік құлдық және ірі темекі өндірісі" атты деректі фильмінде көрсетілгендей.

Ұқсас жүйелер

Оңтүстік және Орталық Африка елдерінің арасында Ньясаленд тангатаның ұзақтығы және отарлық экономика үшін маңыздылығымен ең көп танымал болды. Еңбекке жалдау және жерді бөліп беру 20 ғасырда Оңтүстік және Орталық Африканың басқа да нашар дамыған аймақтарында сақталды, бірақ Ниасалендтегідей әлеуметтік және саяси салдары болған жоқ. Оңтүстік Африканың көп бөлігінде және Оңтүстік және Солтүстік-Батыс Родезияда ақша экономикасының өсуі жұмысқа орналасуға тез әкелді, ол жалға төлеудің орнына еңбекпен алмастырылды, ал Солтүстік-Шығыс Родезияда егіншілік аз дамыған және жер жеткілікті болды. Натальдың алғашқы кезеңінде капиталдың жетіспеуінен жер иелері африкалықтардан өнім немесе еңбек түрінде жалға алуға мәжбүр болды, бұл Зулуландта 20 ғасырдың басына дейін сақталды. Дегенмен, Натальдың орталық бөлігінде 19 ғасырдың соңғы үштен бір бөлігінде жалақылы жұмыс кеңінен таралды. Матабелелендтегі еуропалықтарға тиесілі егін шаруашылықтарындағы африкалық шаруалар ерте отарлық кезеңде жалға төлеуге немесе еңбекпен алмастыруға мүмкіндік алды, бірақ 1910 жылдан кейін олардың африкалықтарды жалақымен жұмысқа алуы жиі болды. Бұл жүйе Руандадағы институтқа ең жақын болды. Жерді иеленуді басқаратын дәстүрлі басшылар басымдыққа ие болған Тутси тобынан шықты, жер иелерінің өзі аз болды. Еуропалықтар басып алғаннан кейін бұрын ерікті түрде берілген еңбектің орнына ақысыз ауыл шаруашылығы еңбегіне айналдырды. Руандада халықтың көшпенділігіне байланысты басшылар дәстүрлі құқығы бар қауымнан тыс клиенттерге жер бөлуге құқылы болды, бұл Ньясалендтегі мозамбик ағыншыларымен тікелей байланысты болды. Руандаға келгендер жерге қол жеткізу үшін ауыр еңбек жүктемесін қабылдауға дайын болды. Руандадағы отарлық әкімшілік оған заңдық мәртебе берді және 1950 жылға дейін оны жоюға немесе ақшалай төлемге ауыстыруға қарсы тұрды. Конго еркін мемлекетінде үкімет мемлекеттік жұмыстарға және африкалықтарды пил сүйегі немесе жабайы резеңке жинауға мәжбүрлеу үшін құлдыққа тең келетін мәжбүрлі еңбекті кеңінен пайдаланды. Бельгия Конгосындағы мәжбүрлі еңбек 1908 жылы теориялық тұрғыда жойылды, бірақ 1917 жылдан бастап үкімет мақта, кофе және күрішті мәжбүрлі өндіру жүйесін енгізді, ол шаруаларды олардың жерлерін осы дақылдардың біріне немесе бірнешесіне пайдалануға міндеттеді. Бельгиялықтарға тиесілі егін шаруашылықтарында 1922 жылы енгізілген Еңбек кодексі жұмыс берушілерге өз жұмысшыларын физикалық жазалауға рұхсат берді, сондықтан бос еңбек мәжбүрлі еңбек жүйесіне айналды. Алайда шаруалар мен егін шаруашылықтарындағы жұмысшылар жалға алушы емес еді, сондықтан бұл жүйе тангатадан едәуір өзгеше болды.