Кіріспе

Лас (Λᾶς және ἡ Λᾶς), немесе Лаас (Λάας), немесе Ла (Λᾶ), Лакедаймонияның (кейін Мани түбегі деп аталды) ең көне қалаларының бірі болды, Лакония шығанағының батыс жағалауында орналасқан. Таенарус пен Гиттиум арасындағы Псевдо-Скилакстың "Периплісінде" жағалауда аталған жалғыз қала осы Лас қаласы. "Перипль" оның порты туралы айтады, бірақ Паузанияның мәліметінше, қаланың өзі теңізден 10 стадия, ал Гиттиумнан 40 стадия қашықтықта орналасқан. Паузания (II ғасыр) заманында қала үш таудың – Азия, Илиум және Кнакадий тауларының арасындағы ойыста жатқан; ал ескі қала Азия тауының шаңырағында тұрған. Лас атауы оның алғашқыда тұрған жартасын білдіреді. Гомер "Илиададағы" кемелер тізімінде осы қала туралы айтады. Лаконияда Лаперса деп аталатын тау да болған.

Тарих

Көне заманда Лас Спартаның иелігінде болды және б.з.д. 218 жылы қала тұрғындары шайқасып, Македониялық Филипп V әскерінің бір бөлігін жеңді. Лас б.з.д. 195 жылы Спартадан бөлініп, еркін лакондықтар одағының құрамына кірді. Алайда спарталықтар б.з.д. 189 жылы қаланы қайта басып алды. Спартаның бекінісі Ахай лигасының қолына өтті және Лас қайтадан тәуелсіздік алды. Б.з.д. 146 жылы римдіктер Грекияның көп бөлігін басып алған кезде Лас және басқа да еркін спарталық қалалар (еркін лакедемондықтар лигасы) еркін қалалар ретінде мойындалды. Рим дәуірінде Ласта монша және гимназия болған. Кейінгі кезеңде бұл жердің маңызы болмады. Ливий оны "vicus maritimus" деп сипаттайды, ал Паузаний таулардағы қаланың қираған орындарынан айтады. Азия тауының алдында ол Геракл мүсінін және Лаконияға шабуыл жасаған Филипп V әскерінің македониялықтарына арналған жеңіс туын көрді. Қираған орындардың арасында Афина Азияның мүсініне назар аударды. Қазіргі қала Галако (Γαλακώ) деп аталатын бұлақтың жанында, суы сүттей ақ болған, және оның жанында гимназия орналасқан, онда Герместің ежелгі мүсіні тұрды. Азия тауындағы бұрынғы қаланың қираған орындарынан басқа, жоғарыда аталған тағы екі таудың үстінде де ғимараттар болған: Илиум тауында Дионис храмы, ал шыңында Асклепий храмы, ал Кнакадий тауында Аполлон Карней храмы. Полибий мен Страбон Лас туралы Асин деген атпен айтады. Сондықтан Асиннен Арголиске қашқандардың кейбіреуі Ласта қоныстанған болуы мүмкін және қалаға өздерінің атын берген болуы мүмкін. Византия дәуірінде Пелопоннес франктардың басып алуынан кейін ғана бұл жер туралы айтылады, ол кезде Мани 1218 жылдан кейін Ласта қамал салған Нуллидің Иоаннына берілді. Бұл қамал грек тілінде Пасавант немесе Пасавас деп аталды, бұл ат, мүмкін, "Алға жылжу" деген ұранмен немесе соғыс айқайымен немесе солтүстік-шығыс Франциядағы ұқсас топонимдердің бірімен байланысты. Нуллидің Пасавант барониясы төрт рыцарьдық феодты қамтыды, бірақ оның туралы көп мәлімет жоқ. Бұл қысқа өмір сүрген сияқты, өйткені қамалдың өзі б.з.д. 1263 шамасында Пелопоннесте византиялықтардың алғашқы шабуылы кезінде византиялықтардың қолына өтті. Қамал екінші византиялық билік кезінде қайтадан қолданылды. Пасавас қамалы Осман империясының қысқа мерзімге иелігінде болды, ол Пелопоннестің көп бөлігін басып алған кезде, Осман билігін қабылдаудан бас тартқан маниоттарға бақылау жасауға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1601 жылы аймақта шабуыл жасаған Алонсо де Контрерас басқарыған испан флоты Осман гарнизонын таңқалдырып, қаланы тонады. 1669 жылы Осман әскерінің генералы Куэси Али-паша оны қайтадан басып алды. 1684 жылы қаланы венециялықтар мен маниоттар қайтадан басып алды. Венециялықтар оны қайта пайдаланбау үшін қаруларын алып кетіп, қиратты. Маниоттардың басшысын Османдықтар өлтірген кезде, оның анасы Пасха күні дін қызметкері кейпінде киінген Скоутаридің адамдарын басқарып, қамалға кіруге рұқсат алды. Олар қамалға кіргенде жасырын қаруларын алып шықты, және қамалдың ішінде тұрған 700 отбасының көп бөлігі қашып құтыла алмады. Содан кейін қамал тасталып, сол уақыттан бері ешкім тұрмады.

Жағдай

Лас Пассавас (Πασσαβάς) төбесінде тұрды, қазір оның үстінде орта ғасырлық бекіністің қираған қалдықтары орналасқан. Бірақ 19 ғасырда осы жерді зерттеген Уильям Мартин Лик шығыс қабырғасының оңтүстік жағында грек қабырғасының бір бөлігін тапты, оның ұзындығы шамамен 50 қадам, ал биіктігі қазіргі қабырға биіктігінің үштен екісіне тең. Ол шамамен 4 фут (1.2 метр) ұзындығы және 3 фут (0.9 метр) ені бар көпбұрышты тас блоктардан тұрғызылған. Галако бұлағы – бұл Пассавас төбесі мен Карвела ауылы арасында пайда болатын Турковриса ағысы, ал Карвела ауылы Пассавастан батысқа қарай 2,5 шақырым қашықтықта орналасқан.

Қалқа

Қазіргі қамал осы жерде 13 ғасырдан кейін, тіпті орта ғасырдан соң салынған. Оның пішіні төртбұрышты, ұзындығы шамамен 180 метр, ені 90 метр. Алғашқыда қамалдың солтүстік-батыс, оңтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс бұрыштарында үлкен дөңгелек мұнаралар болған, бірақ қазір солтүстік-батыс мұнарасы ғана сақталған. Солтүстік-шығыс бұрышында, қамалдың ең жоғары нүктесінде төртбұрышты мұнара орналасқан; ал солтүстік және шығыс қабырғаларының ортасында тағы екі төртбұрышты мұнара салынған. Қамалдың төңірегіндегі қабырға тым биік емес – chemin de ronde қамалдың ішкі жағынан 2 метр ғана жоғары, ал солтүстік-шығыс жағы әсіресе нашар, себебі ол тасты төбенің үстінде орналасқан. Кіреберіс, болжам бойынша, оңтүстік жақта болған. Ішкі қабырғаларға жапсарлас белгісіз құрылыстар салынған, ал кейінірек Осман империясының билігі кезінде орталықта мешіт тұрғызылған.