Кіріспе

1955 жылғы Формоза резолюциясы – Қытай Халық Республикасының Тайваньға (Қытай Республикасы) басып кіру қаупіне қарсы тұру мақсатымен АҚШ Сенаты қабылдаған және АҚШ Президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр 1955 жылдың 29 қаңтарында қол қойған бірлескен резолюция. Резолюция АҚШ Президентіне «Коммунистердің қарулы шабуылынан Формоза және Пескадорес аралдарын қорғау және сақтау үшін қажет деп есептейтін АҚШ Қарулы Күштерін пайдалану» құқығын берді. Бұл резолюция Тайвань бұғазы дағдарысы (1954–1955 жж.) кезінде жасалды, ол Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) Тайвань бұғазындағы Гоминьдан (КМТ) басқаратын Қытай Республикасының (ҚР) бақылауындағы аралдарға жасаған шабуылдарымен байланысты болған қысқа мерзімді қарулы қақтығыс кезеңі еді. Бұл оқиғаларға байланысты Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Қауіпсіздік Кеңесінің жасырын жауабы АҚШ Президенті Эйзенхауэрді 1955 жылдың қаңтарында резолюция сұрауға түрткі болды.

Цинь Қытай және Екінші дүниежүзілік соғыс

Формоса және оның жақын маңындағы аралдар Цин әулетінің билігінде болды, бірақ 1895 жылы бірінші Қытай-жапон соғысындағы жеңілістен кейін әулет егемендігін Жапонияға өткізді. Жарты ғасырдан соң, Екінші дүниежүзілік соғыстың кезеңінде, 1943 жылғы Каир декларациясы Жапония басылған жағдайда аралдардың билігі Қытайға қайтарылатынын белгіледі. Жапонияның жеңілісінен кейін, Қытаймен одақтас күштер ретінде соғысқан және Вангиа шарты арқылы елмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан АҚШ, Жапониядан тартып алынған барлық аумақтарды (Формосаны қоса алғанда) қайтарып алу құқығын ресми мойындады. 1950 жылғы қаңтарда АҚШ Мемлекеттік хатшысы Дин Ачесон бейтараптық туралы мәлімдеме жасап, АҚШ үкіметінің "Аралға ешқандай әскери түрде араласпайтынын" жариялады.

Жағдайды нашарлату

Алайда 1950 жылдардың басында АҚШ пен Қытай Халық Республикасы арасындағы бейбіт қарым-қатынастар нашарлай бастады. Бейтараптығын жариялағаннан кейінгі айларда ҚХР Пекиндегі АҚШ-тың барлық консулдық мүлігін тартып алды, 1950 жылы Кеңес Одағымен Достық, одақтық және өзара көмекке қатысты шартқа қол қойды және Формозаға қарсы Чекиан мен Фукиенде әскерін күшейтуге кірісті. 1950 жылдың маусымында Корея соғысының басталуымен қатар осы жағдайлар президент Эйзенхауэрді американдық әскери-теңіз күштеріне Тайвань бұғазында орналасуға бұйрық беруге мәжбүр етті, бұл ҚХР-дың Формозаға күш қолдануының алдын алу мақсатында жасалды. Батыс елдері Қытай Республикасын (ROC) әрқашан Қытайдың жалғыз заңды үкіметі деп санады және осы себепті ұйым құрылғаннан бері Біріккен Ұлттар Ұйымындағы өкілдігін сақтап келді. Қытай Коммунистік партиясының Қытай азамат соғысындағы жеңісінен кейін ҚХР-дың ресми құрылуы БҰҰ-да Қытайдың заңды өкілі кім болуы керек деген мәселені тудырды. АҚШ ҚХР-ға БҰҰ-да орын беруге қарсы дауыс берді, бұл екі үлкен держава арасындағы қарым-қатынасты одан әрі шиеленістірді.

Қаулы

1955 жылғы 6 қаңтарда президент Эйзенхауэр АҚШ пен Қытай Республикасы (ROC) арасындағы өзара қорғаныс шартын ратификациялау үшін Сенаттың кеңесі мен келісіміне ұсынды. Шартта Батыс Тынық мұхиты аймағында Формоза және Пескадорес аймақтарына бағытталған қарулы шабуылдар қарастырылған. 1955 жылдың қаңтар айының ортасында Қытай Коммунистік партиясының (CCP) күштері Тайваньтан солтүстікке қарай 210 миль жерде орналасқан Инчаин аралын басып алған кезде, АҚШ-тың әскери араласуына шақырулар күшейді. CCP-нің Кэмой мен Мацуға жасаған шабуылдары екі үкімет арасындағы қарулы қақтығыстарды Қытайдың материктік портына дейін жеткізді. Бұл жағдай президент Эйзенхауэрді әрекет етуге итерді. 24 қаңтарда Эйзенхауэр Тайваньды қорғау үшін әскери күш қолдануға Конгрестен рұқсат сұрады. Келесі күні, 1955 жылғы 25 қаңтарда, Өкілдер палатасы президент Эйзенхауэрдің ұсынысымен Формоза (Тайвань) және Пескадорес аралдарын қорғауға президентке уәкілеттік беру туралы резолюцияны 410-3 дауыспен мақұлдады. 1955 жылғы 28 қаңтарда Сенат резолюцияны 85-3 дауыспен бекітті. АҚШ Сенаты осы резолюцияны мақұлдаған күні Формоза мәселесі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің назарына ілікті. Алайда, Қытай Халық Республикасының (PRC) талқылауға қатысудан бас тартуына байланысты мәселе БҰҰ күн тәртібінен алынып тасталды. Дегенмен, Палата мен Сенаттың мақұлдауымен президент Эйзенхауэр 1955 жылғы 29 қаңтарда Резолюцияға қол қойып, іске кірісті. АҚШ ресми түрде Формоза резолюциясын қабылдады, ол Тайвань бұғазындағы кезекті дағдарыстың алдын алу механизмі ретінде қарастырылды (1954-1955 жылдардағы Бірінші Тайвань бұғазы дағдарысы сияқты). Резолюция президент Эйзенхауэрге Тайвань бұғазында АҚШ қарулы күштерін қолдануға уәкілеттік беру арқылы Формозаны толық қорғауға мүмкіндік берді. Резолюция АҚШ президентіне Формозаны қорғау үшін күш қолдануға рұқсат бергенмен, Қытай Республикасының үкіметін ашық түрде қолдау туралы мәлімдеме жасамады. Резолюция Қытай Халық Республикасы мен Қытай Республикасы арасындағы одан әрі әскери қақтығыстың алдын алуға бағытталған, бірақ Формоза тарапын ашық қолдамады.

1970-ші жылдар

Екінші Тайвань бұғазы дағдарысынан кейін он жылдан астам өткен соң, АҚШ ҚХР-мен дипломатиялық қатынастарды жаңартқанға дейін, Тайвань Республикасымен (ROC) ресми дипломатиялық қатынастарын тоқтатты. Коммюникеде АҚШ Қытай Халық Республикасының (ҚХР) заңдылығын мойындады, бірақ Тайваньға қатысты талаптарын ғана қабылдады. Сәуір айында Конгресс Тайваньмен қарым-қатынасын Тайвань қатынастары туралы заңды бекіту арқылы қайта жандандырды, бұл АҚШ пен Тайвань арасындағы сауда және мәдени қарым-қатынастарды, сондай-ақ қару сатуды жалғастыруға мүмкіндік берді. Бұл заң АҚШ-тың Тайваньпен қарым-қатынасын қалпына келтірді, бірақ Қытайдың заңды өкілі ретінде Қытай Халық Республикасын мойындауын сақтап қалды.

1980 жылдар

1980 жылдары АҚШ президенті Рональд Рейган және оның әкімшілігі Тайваньға "Алты кепілдік" берді. "Алты кепілдік" АҚШ-тың Тайвань қатынастары туралы заңға құрмет көрсетуге, Тайвань мен Қытай арасындағы ағымдағы дауларға араласпауға және Тайваньға қару сатуды тоқтатпауға берген уәделерін қамтиды. 1982 жылдың тамызында Рейган әкімшілігі ҚХР үкіметімен үшінші бірлескен коммюникеге қол қойды. Осы келісімге қол қою АҚШ пен Қытай арасындағы қарым-қатынасты нормализациялады және АҚШ-тың "Бір Қытай" саясатына адалдығын қайта растады. Президент Рейган Тайваньмен байланысты нығайтуды қолдағанмен, суық соғыс кезеңінде Кеңес Одағының ықпалын кеңейтуінен қауіптенгендіктен, Рейган әкімшілігі Қытаймен қарым-қатынасты күшейтуге басымдық берді. Осылайша, 1984 жылдың маусымында Рейган әкімшілігі Пекинге АҚШ әскери жабдықтарын сатуға рұқсат берді.

1990 жылдар

1996 жылы Тайваньға жақын суларда Қытайдың зымырандық сынақтары болған Үшінші Тайвань бұғазы дағдарысына қарамастан, Тайвань 1996 жылы алғашқы боп еркін президенттік сайлауын өткізді. Бұл зымырандық сынақтар тайваньдық сайлаушыларды тәуелсіздікке ұмтылған Гоминьданның қазіргі президенті Ли Тэнхуэй және Демократиялық прогрессивті партияның Пэн Минмин сияқты үміткерлерге қарсы дауыс беруге ықпал ету мақсатында жасалған. Нәтижесінде Ли 1996 жылдың наурыз айында үлкен артықшылықпен сайлауда жеңіске жетті.

ХХІ ғасыр

2010 жылдары АҚШ Қытай Халық Республикасын (ҚХР) ондаған жылдар бойы жалғыз Қытай деп мойындады. Алайда, Дональд Трамп 2016 жылы АҚШ президент сайлауында жеңіске жеткен соң, ол Тайвань президенті Цай Ин Вэньмен телефон арқылы сөйлескен кезде Қытайға қатысты АҚШ-тың қалыпты әрекет ету ережесін бұзды. Бұл АҚШ-тың "Бір Қытай" саясатына берілгендігіне күмән тудырды. Президент Трамп 2017 жылдың 9 ақпанында Қытайдың басшысы Си Цзиньпинмен телефон арқылы сөйлескен кезде бұл күмәнге тосқанға тырысты, онда ол "Бір Қытай" саясатын сақтайтынын мәлімдеді. Бұл саясатты сақтағанмен, АҚШ Тайваньпен бейресми байланыстарын сақтап, оның ішінде қорғаныс көмегін де жалғастыруда.